So sánh khái niệm trẻ em theo công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em năm 1989 và pháp luật Việt Nam
VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
Review Article
A Comparative Study of the Concept of the Child in the UN
Convention on the Rights of the Child 1989
and Vietnamese Law
Nguyen Tien Duc*
Vietnam Academy Social Sciences, No. 1, Lieu Giai, Ba Dinh, Hanoi, Vietnam
Received 19 November 2020
Revised 12 September 2021; Accepted 20 September 2020
Abstract: 30 years since the inception of the United Nations Convention on the Rights of the Child
of 1989, the understanding of the international community towards the legal status of children has
witnessed many profound changes. One of the Convention’s great achievements is to bring about a
uniform concept of the child. The article throws some light on legal aspects of this definition under
the Convention. Against that backdrop, it will analyze, compare and evaluate the compatibility of
Vietnam’s laws relating to children’s rights.
Keywords: Children; childhood; children’s rights; the U.N. Convention on the Rights of the Child.*
________
* Corresponding author.
E-mail address: [email protected]m
30
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
31
So sánh khái niệm trẻ em theo công ước Liên Hợp quốc về
quyền trẻ em năm 1989 và pháp luật Việt Nam
Nguyễn Tiến Đức*
Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Số 1, Liễu Giai, Ba Đình, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 19 tháng 11 năm 2020
Chỉnh sửa ngày 12 tháng 9 năm 2021; Chấp nhận đăng ngày 21 tháng 9 năm 2021
Tóm tắt: 30 năm kể từ ngày Công ước Liên Hợp quốc (LHQ) về quyền trẻ em năm 1989 ra đời, có
thể nhận thấy sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của cộng đồng quốc tế đối với địa vị pháp
lý của trẻ em. Một trong những thành công của Công ước đó là đưa ra một cách hiểu thống nhất về
trẻ em. Bài viết sẽ phân tích rõ hơn các khía cạnh trong khái niệm về trẻ em theo Công ước. Từ đó,
bài viết sẽ phân tích và so sánh để đánh giá tính tương thích của pháp luật Việt Nam về khái niệm
trẻ em.
Từ khóa: Trẻ em; tuổi thơ; quyền trẻ em; Công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em.
1. Ba mươi năm Công ước Liên Hợp quốc về
phù hợp để trẻ “phát triển đầy đủ và hài hòa nhân
quyền trẻ em*
cách của mình” [2]. Thái độ mới thể hiện trong
Công ước không còn đơn thuần xuất phát từ tình
thương và lòng trắc ẩn, mà còn làm nổi bật lên cách
tiếp cận dựa trên quyền đối với các vấn đề của trẻ.
Công ước LHQ về quyền trẻ em (sau đây gọi
tắt là Công ước) được Đại hội đồng LHQthông qua
vào ngày 20 tháng 11 năm 1989 và phát sinh hiệu
lực vào ngày 2 tháng 9 năm 1990. Tới nay, Công
ước là điều ước quốc tế về quyền con người được
nhiều quốc gia phê chuẩn nhất (tất cả các quốc gia
thành viên LHQ, trừ Hoa Kỳ). Điều này là minh
chứng cho những giá trị phổ quát được thừa nhận
chung bởi cộng đồng quốc tế.
Sự ra đời của Công ước đánh dấu những
“bước chuyển mình” lớn lao trong việc ghi nhận
và bảo đảm quyền của trẻ em với tư cách là chủ
thể quyền con người. Trước tiên, Công ước là kết
quả của cả quá trình thay đổi định kiến về trẻ em,
theo đó, từ một “đối tượng” được bao bọc thụ
động, trẻ em đã trở thành một “chủ thể” có khả
năng thụ hưởng và thực thi quyền [1]. Thông qua
Công ước, các quốc gia thành viên đã bày tỏ một
thái độ mới đối với trẻ em cũng như môi trường
Thứ hai, Công ước là kết tinh của nhiều văn
kiện liên quan trực tiếp hay gián tiếp tới quyền
trẻ em đã được xây dựng trước đó [3]. Đây là văn
kiện pháp lý đầu tiên thống nhất các quyền của
trẻ em, đồng thời cũng bao quát đầy đủ các khía
cạnh của quyền: từ kinh tế, xã hội, văn hóa, cho
tới dân sự và chính trị. Điều này là minh chứng
cho thấy rằng cả hai thế hệ quyền có thể cùng tồn
tại trong một văn kiện, thay vì bị tách biệt. Nổi
bật hơn, Công ước còn đi xa hơn một bước so
với các văn kiện trước đó, thể hiện ở những
quyền rất đặc trưng của trẻ, chẳng hạn quyền
sống còn và phát triển của trẻ, nguyên tắc vì lợi
ích tốt nhất của trẻ, quyền được lắng nghe, quyền
được nhận làm con nuôi, không bị lạm dụng hay
sao nhãng,…
________
* Tác giả liên hệ.
Địa chỉ email: [email protected]m
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
32
2. Khái niệm trẻ em trong pháp luật quốc tế
Thứ ba, Công ước đã thống nhất hóa các quy
định rải rác về trẻ em trước đó, góp phần nâng
cao nhận thức, trách nhiệm của các nhà hoạch
định chính sách, pháp luật ở mọi cấp độ. Từ đây,
các quy định của Công ước đã được nội luật hóa
vào hiến pháp của các quốc gia, được viện dẫn
bởi cơ quan tư pháp, được vận dụng bởi các tổ
chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ hoạt động
vì quyền trẻ em, và được chú ý hơn trong hoạt
động xây dựng và cải cách chính sách pháp luật
quốc gia, cùng với đó là sự nở rộ của các nghiên
cứu liên ngành và đa ngành với đối tượng trọng
tâm là trẻ em [4]. Việc nội luật hóa góp phần
nâng cao nhận thức của các chủ thể công quyền,
đồng thời là cơ sở quan trọng cho các chủ thể phi
nhà nước vận động, đấu tranh nhằm yêu cầu nhà
nước phải thực thi những cam kết mà mình đưa
ra liên quan tới trẻ em [5].
Dù thừa nhận tầm quan trọng của Công ước,
chúng ta cũng không nên phóng đại tác động của
Công ước đối với đời sống thực tiễn tại nhiều nơi
trên thế giới mà ở đó “vẫn còn trẻ em sống trong
các điều kiện đặc biệt khó khăn” [2]. Giống như
các điều ước quốc tế khác về quyền con người,
việc thực thi Công ước tại các quốc gia khác
nhau cũng thể hiện những sắc thái khác nhau.
Trong nhiều trường hợp, quốc gia thành viên
Công ước vẫn làm ngơ hoặc thậm chí cố ý vi
phạm quyền của trẻ em. Thực trạng này đòi hỏi
các quốc gia cần tiếp tục củng cố và nâng cao
nhận thức về quyền trẻ em, cùng với đó là vai trò
của hợp tác quốc tế, của các cơ quan, tổ chức liên
chính phủ và phi chính phủ trong lĩnh vực này.
Nhằm bảo đảm quyền trẻ em, một trong
những bước đi đầu tiên mà bất kì quốc gia nào
phải làm đó là xác định: Ai là trẻ em? Câu hỏi
tưởng chừng đơn giản nhưng chưa chắc dễ trả
lời. Bài viết sẽ làm rõ thêm những khía cạnh
phức tạp của câu hỏi này dưới góc độ pháp luật
quốc tế, trọng tâm là Công ước. Từ đó, bài viết
sẽ rút ra một vài kết luận có giá trị định hướng
cho công tác xây dựng chính sách, pháp luật liên
quan tới những vấn đề của trẻ em.
Trước khi Công ước ra đời, khái niệm trẻ em
trong pháp luật quốc tế còn tương đối mơ hồ. Có
thể kể tới hai tuyên bố về quyền trẻ em năm 1924
và năm 1959 là tiền đề cho việc soạn thảo Công
ước nhưng cả hai đều không đưa ra định nghĩa
nào về trẻ em. Tuyên ngôn nhân quyền quốc tế
và hai công ước về các quyền dân sự, chính trị
và các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966
cũng đã có những quy định liên quan tới quyền
được bảo vệ đặc biệt của trẻ em. Đáng chú ý, một
số điều ước của Tổ chức lao động quốc tế đã
được soạn thảo nhằm bảo vệ trẻ em dưới 15 tuổi
khỏi những công việc nặng nhọc. Cùng với đó,
pháp luật nhân đạo quốc tế cũng xác định trẻ em
dưới 15 tuổi là đối tượng có nguy cơ trở thành
nạn nhân của xung đột vũ trang và cần được bảo
vệ. Tuy nhiên, điểm hạn chế chung của những
văn kiện trên đó là thiếu vắng một cách hiểu rõ
ràng về câu hỏi “ai là trẻ em?”.
Cuối cùng, Công ước đã khắc phục được
điểm hạn chế trên. Điều 1 Công ước quy định:
“Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có
nghĩa là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi, trừ trường
hợp pháp luật có thể được áp dụng với trẻ em đó
quy định tuổi thành niên sớm hơn”.
Khác với các điều ước quốc tế về quyền con
người thông thường, quy định trên cho thấy độ tuổi
là tiêu chí quyết định phạm vi áp dụng của Công
ước. Nói khác đi, đây là tiêu chí để xác định chủ
thể thụ hưởng những quyền được ghi nhận trong
Công ước. Điểm này đặc biệt quan trọng bởi các
quyền trong Công ước có tính đặc trưng và liên hệ
mật thiết tới giai đoạn tuổi thơ, minh chứng rõ nét
ở tính “non nớt về thể chất và trí tuệ của trẻ, cần
được chăm sóc và bảo vệ đặc biệt” [2] hơn so với
người trưởng thành. Trên cơ sở đó, trẻ em có một
số quyền đặc biệt mà người trưởng thành không có,
và ngược lại, một số quyền của người trưởng thành
thụ hưởng đầy đủ nhưng trẻ em lại chưa thể. Dù
vậy, phần dưới đây của bài viết sẽ chỉ ra rằng định
nghĩa trên là sản phẩm của một sự thỏa hiệp, và vì
vậy vẫn tồn tại những khúc mắc nhất định cần tiếp
tục nghiên cứu.
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
33
2.1. Điểm đầu của tuổi thơ
án Pháp lật ngược bản án và tuyên rằng “thai nhi
không được coi là “con người” được bảo vệ theo
pháp luật hình sự”. Sau đó, TANQCA khẳng
định lại rằng Điều 2 CƯNQCA về quyền sống
không bảo vệ thai nhi và trong trường hợp quốc
gia ghi nhận thai nhi có quyền sống, thì quyền
này bị giới hạn bởi quyền của người mẹ mang
thai [9]. Lập luận tương tự cũng được tìm thấy
trong phán quyết, bình luận của các cơ quan nhân
quyền quốc tế liên quan tới việc quốc gia ngăn
ngừa phá thai. Theo đó, các cơ quan này
khuyến nghị quốc gia nên bãi bỏ án phạt hình
sự đối với phụ nữ thực hiện việc phá thai, đồng
thời cần quy định cho phép hoạt động này được
diễn ra trong trường hợp nhất định, ví dụ
trường hợp người phụ nữ bị cưỡng hiếp, loạn
luân [10].
Đáng chú ý, Điều 4 Công ước Nhân quyền
Châu Mỹ năm 1969 là quy định duy nhất trong
pháp luật nhân quyền quốc tế bảo vệ quyền sống
“nhìn chung, tính từ thời điểm thụ thai...” Tuy
nhiên, cụm từ “nhìn chung” trong quy định này
được giải thích theo hướng linh hoạt, cho phép
phá thai trong một số hoàn cảnh nhất định, thay
vì cấm tuyệt đối. Năm 1981, Hội đồng nhân
quyền liên Châu Mỹ trong vụ Bé sơ sinh (Baby
boy) đã làm rõ thêm rằng những trường hợp
ngoại lệ cho phép hoạt động phá thai có thể bao
gồm “vì mục đích cứu sống tính mạng của người
mẹ và trong trường hợp bị hiếp dâm” [11].
Về vấn đề này, một số tranh cãi đã phát sinh
về quyền của thai nhi và phạm vi áp dụng của
Công ước. Theo đó, đoạn thứ chín trong Lời mở
đầu của Công ước nhắc nhở rằng: “… trẻ em, do
còn non nớt về thể chất và trí tuệ, cần được chăm
sóc và bảo vệ đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp
về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời.”
Liệu sự “bảo vệ trước khi ra đời” có hàm ý thừa
nhận quyền thai nhi? Đại diện của Cộng hòa Liên
bang Đức tại Hội đồng nhân quyền còn đi xa hơn
khi nhận định đây là một “thắng lợi lớn” bởi lần
đầu tiên quyền thai nhi được ghi nhận trong một
điều ước quốc tế [12].
Câu chữ tại Điều 1 Công ước làm nảy sinh
câu hỏi: Vậy thời điểm bắt đầu của trẻ em được
tính từ khi nào? Liệu thai nhi có được coi là trẻ
em không? Nói khác đi, dưới góc độ pháp lý
quyền sống của một người bắt đầu khi nào?
Những câu hỏi này liên quan tới tranh cãi lâu nay
về quyền của thai nhi cũng như tính hợp pháp
của hoạt động phá thai. Tới nay, trên thế giới vẫn
tồn tại nhiều luồng quan điểm trái chiều, minh
chứng ở việc có quốc gia cho phép hoạt động phá
thai, trong khi đó, số khác lại ngăn ngừa, thậm
chí hình sự hóa hoạt động này. Quan điểm phản
đối phá thai cho rằng thai nhi được coi là trẻ em,
từ đó có quyền sống và vì vậy hành vi phá thai là
vô đạo đức và bất hợp pháp vì xâm hại tới quyền
thiêng liêng này. Ngược lại, ý kiến khác tranh
luận rằng bào thai vẫn chưa có đầy đủ phẩm chất
của một con người, vì vậy người phụ nữ vẫn nắm
giữ quyền tự do định đoạt thân thể.
Các điều ước nhân quyền quốc tế ra đời trước
Công ước đều thể hiện một cách tiếp cận chung
về vấn đề này, đó là loại trừ quyền thai nhi ra
ngoài phạm vi áp dụng của những văn kiện này.
Chẳng hạn như trong quá trình xây dựng Công
ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm
1966, các nhà soạn thảo đã chủ đích bỏ quyền
thai nhi ra ngoài phạm vi áp dụng của Công ước
này, cụ thể là Điều 6 về quyền sống [6]. Hơn thế
nữa, Điều 1 Tuyên ngôn nhân quyền quốc tế
tuyên bố: “Tất cả mọi người sinh ra tự do và bình
đẳng về phẩm giá và quyền lợi.” Như vậy có thể
diễn giải “sinh ra” là mốc thời gian, là thời điểm
làm phát sinh năng lực chủ thể thụ hưởng quyền
của con người, cụ thể hơn là trẻ em.
Trong vụ Boso kiện Chính phủ Ý, Toà án
Nhân quyền Châu Âu (TANQCA) tuyên rằng
quy định cho phép phá thai theo pháp luật Italy
không vi phạm quyền sống theo Điều 2 Công
ước Nhân quyền Châu Âu năm 1950
(CƯNQCA). Toà nhận định rằng cần thiết phải
cân bằng quyền tự do thân thể của người mẹ
trong mối quan hệ với thai nhi [7]. Năm 2005,
trong vụ Thi Nho Vo kiện Chính phủ Pháp [8],
nguyên đơn là một người phụ nữ Pháp gốc Việt
buộc phải phá thai do sự nhầm lẫn của bác sĩ.
Ban đầu, bị đơn bị kết tội ngộ sát, nhưng Tòa Phá
Tuy nhiên, có sự nhầm lẫn trong nhận định
trên bởi hai lý do. Đầu tiên, Lời mở đầu của Công
ước không có giá trị ràng buộc pháp lý, mà chỉ
nêu lên những mục tiêu và khát vọng của Công
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
34
ước [13]. Lý do thứ hai liên quan tới phương
pháp giải thích điều ước quốc tế, theo đó lời mở
đầu là một bộ phận cấu thành nên văn kiện và
thường có tính giải thích, bổ nghĩa cho nội dung
chính của văn kiện đó [14], tạo nên tính liền
mạch và logic cho người đọc. Dù vậy, để khẳng
định mối quan hệ giữa hai bộ phận này thì cần
xem xét các biên bản thảo luận khi soạn thảo văn
kiện. Theo Philip Alston, khi nghiên cứu các
biên bản này có thể khẳng định không tồn tại bất
kì mối liên hệ giữa Lời mở đầu và các điều khoản
nội dung Công ước về vấn đề thai nhi [15]. Vào
thời điểm soạn thảo, đã có đề xuất trình lên ban
soạn thảo Công ước liên quan tới việc ghi nhận
rõ ràng quyền thai nhi vào nội dung Công ước
nhưng bị từ chối bởi bất đồng về các giá trị đạo
đức, tự do [13]. Việc Công ước ghi nhận “… bảo
vệ trẻ em … trước … khi ra đời” trong Lời mở
đầu có vẻ như là một giải pháp thỏa hiệp nhằm
hài hóa các quan điểm trái chiều với mục đích
tạo ra khoảng không cho quốc gia tự quyết định
vấn đề này, thay vì áp đặt [15]. Cũng giống như
các văn kiện nhân quyền quốc tế trước đó, các
nhà soạn thảo Công ước đã chọn cách tiếp cận
không mở rộng phạm vi áp dụng đối với thai
nhi. Dù vậy, có lẽ để đề phòng vướng mắc có
thể phát sinh sau này, một số quốc gia đã chủ
động đưa ra tuyên bố bảo lưu liên quan tới
Điều 1 Công ước trước khi chính thức gia nhập
Công ước.
thành viên? Cụ thể hơn, Ủy ban Công ước từng
bày tỏ quan ngại sâu sắc về thực trạng loại bỏ
thai giới tính nữ, chẳng hạn ở Trung Quốc, Ấn
Độ, và coi đây là vi phạm nguyên tắc không
phân biệt đối xử theo Điều 2 Công ước.
Mặc dù chúng ta phải thừa nhận có gì đó rất
sai trái về mặt đạo đức liên quan tới thực trạng
này, nhưng như phân tích ở trên, Công ước nói
chung và nguyên tắc không phân biệt đối xử nói
riêng không áp dụng với thai nhi. Vậy liệu những
bình luận của Ủy ban Công ước có phải đang
vượt quá thẩm quyền hay không? Hơn nữa, liệu
từ đây có thể diễn giải rằng việc loại bỏ thai giới
tính nam thì được chấp nhận hơn so với nữ? Xa
hơn nữa, liệu việc phá thai vì lý do khuyết tật có
phù hợp với nguyên tắc không phân biệt đối xử
theo Công ước hay không? Rất khó để có được
một câu trả lời thỏa đáng về vấn đề này [16]. Như
đã từng được nhận định trong cuốn cẩm nang
thực thi quyền trẻ em của Quỹ Nhi đồng Liên
Hợp quốc (UNICEF), những câu hỏi y đức và
pháp lý trên ngày càng trở nên phức tạp khi
khoa học công nghệ liên tục phát triển, dẫn tới
nhiều xung đột giữa quyền của trẻ và người mẹ
mà có lẽ chưa thể lường hết được tại thời điểm
soạn thảo Công ước [17].
2.2. Điểm cuối của tuổi thơ
Hành trình xác định điểm cuối của tuổi thơ
cũng không kém phần gian nan, nguyên nhân
quan trọng là bởi nhận thức khác nhau giữa các
quốc gia về mức độ trưởng thành và chín chắn
của trẻ em.
Tóm lại, pháp luật quốc tế, trong đó có Công
ước, đều không có quy định cụ thể về quyền thai
nhi. Vì vậy, các quốc gia có quyền tự định đoạt
vấn đề này căn cứ vào những giá trị đạo đức, văn
hóa, tôn giáo và điều kiện hoàn cảnh của mỗi
quốc gia. Tuy nhiên, trường hợp quốc gia ngăn
ngừa hoạt động phá thai, cần phải bảo đảm quy
định pháp luật của mình không vi phạm các
quyền con người liên quan khác, bao gồm quyền
sống hay quyền không bị đối xử hoặc trừng phạt
tàn bạo, vô nhân đạo và mất nhân phẩm đối với
người mẹ mang thai.
Dù vậy, vấn đề về thai nhi có lẽ chưa thể
chấm dứt ở đây. Nếu như quyền của thai nhi là
do quốc gia tự quyết định thì tại sao Ủy ban
giám sát Công ước lại nhiều lần thể hiện quan
điểm về thực trạng này tại một số quốc gia
Quay lại định nghĩa tại Điều 1 Công ước: “…
trẻ em có nghĩa là bất kỳ người nào dưới 18 tuổi,
trừ trường hợp pháp luật (quốc gia)… quy định
tuổi thành niên sớm hơn.” Khó có thể phủ nhận
tầm quan trọng của quy định này bởi nó đã góp
phần thống nhất cách hiểu về trẻ em giữa các
quốc gia. Tuy nhiên, vế sau của nó cũng cho thấy
bất đồng sâu sắc tại thời điểm soạn thảo Công
ước, như đại diện phái đoàn của Pháp trình bày:
“Tuổi mà trẻ em đạt được sự trưởng thành có sự
khác biệt từ quốc gia này tới quốc gia khác” [18].
Một số phái đoàn đại diện đề xuất giới hạn độ
tuổi là 15, tuy nhiên, quan điểm chung vẫn cho
rằng 18 vẫn là độ tuổi phù hợp nhất. Và để lôi
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
35
kéo càng nhiều quốc gia tham gia Công ước càng
tốt, các nhà soạn thảo Công ước lại tiếp tục chấp
nhận một sự thỏa hiệp, theo đó quốc gia thành
viên có thẩm quyền cuối cùng trong việc xác
định ai được coi là trẻ em theo pháp luật của
mình.
Sự linh hoạt trên không có nghĩa là “thiếu lập
trường” hay “ba phải”. Về bản chất, nó thể hiện
sự thấu hiểu văn hóa khi các nhà soạn thảo ý thức
được sự đa dạng văn hóa đem lại những nhận
thức khác nhau về vai trò và năng lực của trẻ
em, và nhận thức này đã thấm sâu vào từng cá
thể trong cấu trúc xã hội đó [13]. Đương
nhiên, luôn tồn tại những nhận thức lệch lạc
ảnh hưởng tiêu cực tới trẻ em, dù vậy việc
thay đổi nhận thức nên là một quá trình vận
động và thuyết phục liên tục, thay vì là một
thời điểm với sự áp đặt một chiều.
Từ khi thành lập tới nay, Ủy ban Công ước
đã liên tục hối thúc các quốc gia thành viên coi
người dưới 18 tuổi là trẻ em, và xem xét lại pháp
luật của mình để bảo đảm tất cả các trẻ em chưa
đủ 18 tuổi vẫn nhận được sự bảo vệ cần thiết theo
quy định của Công ước. Ủy ban Công ước cũng
lên án việc một số quốc gia tuy ghi nhận trẻ em
là người dưới 18 tuổi trong pháp luật, nhưng lại
làm ngơ trước những phong tục, tập quán địa
phương có hại đối với trẻ em, ví dụ như quan
niệm coi trẻ em là người trưởng thành khi đã dậy
thì. Đồng thời, Ủy ban cũng yêu cầu các quốc gia
thành viên cần phải đưa ra được lý do rõ ràng
trong trường hợp pháp luật quốc gia quy định
tuổi thành niên sớm hơn so với Công ước. Cách
tiếp cận thuyết phục cũng được phản ánh trong
những lần trao đổi giữa Ủy ban với quốc gia
thành viên. Ví dụ đối với Nigeria, Ủy ban
Công ước khuyến nghị nhà chức trách cần
“tăng cường hơn nữa các cuộc đối thoại với
người đứng đầu các nhóm bản địa và nhóm
tôn giáo nhằm nâng cao nhận thức và tầm
quan trọng trong việc coi người dưới 18 tuổi
là trẻ em sở hữu những quyền năng và nhu cầu
đặc trưng được bảo đảm theo Công ước” [19].
Vậy điểm cuối của tuổi thơ có phải là điểm
bắt đầu cho tuổi trưởng thành? Và trẻ em bước
sang giai đoạn trưởng thành sẽ thụ hưởng tất cả
các quyền năng của người trưởng thành? Câu trả
lời là chưa chắc. Lấy Việt Nam làm ví dụ, pháp
luật quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi, nhưng
chỉ được lái xe hay có quyền bầu cử khi đủ 18
tuổi, quyền ứng cử khi đủ 21 tuổi, quyền kết hôn
khi đủ 18 tuổi (nữ) và 20 tuổi (nam), giao kết hợp
đồng từ đủ 15-18 tuổi, tuổi tối thiểu phải chịu
trách nhiệm hình sự từ đủ 14 tuổi. Rõ ràng Việt
Nam không phải ngoại lệ khi có sự khác biệt về
độ tuổi trong thụ hưởng quyền năng cũng như
gánh vác trách nhiệm pháp lý với tư cách là
người trưởng thành, thậm chí ở một số quốc gia,
ví dụ Hoa Kỳ, chỉ được mua bán đồ uống có cồn
khi đủ 21 tuổi.
Cần khẳng định rằng việc xác định khung độ
tuổi như trên vẫn phù hợp với tinh thần của Công
ước. Trong bản hướng dẫn soạn thảo báo cáo
định kỳ, Ủy ban Công ước đã yêu cầu các quốc
gia cung cấp thông tin về độ tuổi pháp lý liên
quan tới các vấn đề như: tuổi đồng ý khám chữa
bệnh mà không cần sự cho phép của bố mẹ, tuổi
giáo dục bắt buộc, tuổi lao động, kết hôn, quan
hệ tình dục tự nguyện, gia nhập quân ngũ, chịu
trách nhiệm hình sự [20]. Ủy ban Công ước nhận
thức rõ rằng việc đặt ra giới hạn độ tuổi đối với
sự thụ hưởng quyền và gánh vác trách nhiệm là
cần thiết nhằm bảo vệ trẻ em khỏi những mối
nguy hại tiềm ẩn, đồng thời cân bằng với các lợi
ích liên quan khác trong mối quan hệ với trẻ. Dù
vậy, việc bảo vệ trẻ em cũng cần phải chú ý tới
mức độ phát triển của các em, chứ không được
quá mức [2]. Câu hỏi mấu chốt là làm sao để
đánh giá được khung độ tuổi đó có phải là sự áp
đặt tùy tiện và từ đó xâm hại tới quyền tự chủ của
trẻ em hay không?
Về bản chất, xác định các khung độ tuổi
chính là một hình thức giới hạn quyền con người.
Liên quan tới vấn đề này, tác giả đã trình bày ở
một bài viết khác, trong đó lập luận rằng quy
định giới hạn quyền cần bảo đảm ba yêu cầu: i)
hợp pháp; ii) chính đáng; iii) cần thiết [21 - 22].
Nói chung, giới hạn quyền con người không thể
tùy tiện mà phải được quy định trong pháp luật,
hướng tới mục tiêu chính đáng, đồng thời sự giới
hạn này là cần thiết và đáp ứng được nguyên tắc
tương xứng [23].
Ví dụ về độ tuổi tối thiểu chịu trách nhiệm
hình sự, các quốc gia có cách xác định khác
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
36
nhau, dao động “từ mức rất thấp khoảng 7 hay 8
tuổi tới mức tương đối cao là khoảng 14 hoặc 16
tuổi” [24]. Quy tắc thứ 4 trong Bộ quy tắc Bắc
Kinh về tiêu chuẩn tối thiểu trong quản lý các
vấn đề tội phạm vị thành niên quy định rằng độ
tuổi này không nên quá thấp, và nhà chức trách
cần phải cân nhắc sự non nớt về thể chất và tinh
thần của trẻ em [25]. Nói khác đi, độ tuổi chịu
trách nhiệm hình sự cần tương xứng với mức độ
phát triển về nhận thức và thể chất của các em.
Ủy ban Công ước bổ sung và khẳng định tuổi
chịu trách nhiệm hình sự dưới 12 tuổi là trái với
nguyên tắc tương xứng cũng như nguyên tắc vì
lợi ích tốt nhất của trẻ em, và vì vậy không thể
chấp nhận được [24].
1 Công ước cho phép quốc gia tự xác định độ
tuổi của trẻ em.
Dù vậy, việc mở rộng khung trần độ tuổi có
thể là một điều tốt bởi càng nhiều đối tượng được
bảo đảm về mặt pháp lý. Trong các phản hồi báo
cáo định kỳ quốc gia, Ủy ban Công ước khuyến
nghị Việt Nam sửa đổi pháp luật để tăng cường
tính tương thích giữa định nghĩa về trẻ em trong
pháp luật Việt Nam và Công ước [27]. Vào thời
điểm sửa Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục
Trẻ em năm 2004, một số cơ quan, tổ chức quốc
tế như UNICEF Việt Nam đã cố gắng vận động
để nâng khung tuổi trẻ em lên 18, nhưng cuối
cùng không thành công [28] và Luật Trẻ em năm
2016 cũng vẫn giữ nguyên cách định nghĩa: Trẻ
em là người dưới 16 tuổi. Từ đủ 16 tuổi tới 30
tuổi thì chủ thể này được gọi là thanh niên theo
Điều 1 Luật Thanh niên, nhưng chưa thể thụ
hưởng quyền năng đầy đủ như người trưởng
thành. Hai tác giả Phạm Thị Thanh Nga và
Nguyễn Xuân Tĩnh cho rằng đây là điểm hạn chế
của pháp luật bởi địa vị pháp lý không rõ ràng
của những người đủ từ 16 đến dưới 18 tuổi, “họ
không phải là trẻ em nhưng cũng không phải là
người thành niên” [29].
Về quyền của thai nhi, khoản 1, Điều 44,
Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân 1989 (còn hiệu
lực) quy định phụ nữ có quyền nạo thai, phá thai
theo nguyện vọng. Quan điểm trên cũng được tái
khẳng định tại Điều 36 Dự thảo Luật Dân số gần
đây nhất. Đây chính là cơ sở khẳng định quan
điểm trong pháp luật Việt Nam đó là thai nhi
chưa đáp ứng đầy đủ phẩm chất của con người
và người phụ nữ có quyền định đoạt đối với thân
thể của mình trong mối quan hệ với thai nhi. Dù
vậy, quyền tự do thân thể này không phải là vô
hạn. Khoản 2, Điều 7, Pháp lệnh dân số năm
2003 được hướng dẫn bởi khoản 3, Điều 10,
Nghị định 104/2003/NĐ-CP nghiêm cấm hành
vi loại bỏ thai nhi vì lý do lựa chọn giới tính.
Đồng thời, hoạt động nạo, phá thai cũng bị cấm
đối với thai nhi trên 22 tuần tuổi. Trường hợp vi
phạm thì sẽ bị xử phạt theo quy định tại Điều 84
Nghị định số 176/2013/NĐ-CP với các khung xử
phạt hành chính khác nhau căn cứ vào tính chất
của hành vi. Lưu ý rằng, một số trường hợp cấm
phá thai như trên không có nghĩa là pháp luật
3. Trẻ em theo pháp luật Việt Nam
Năm 1990, Việt Nam trở thành quốc gia
Châu Á đầu tiên và thứ hai trên thế giới phê
chuẩn Công ước. Sau 30 năm thực thi, Việt Nam
đã cho thấy nhiều nỗ lực trong việc ghi nhận và
bảo vệ quyền trẻ em. Nếu như Pháp lệnh về Bảo
vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1979 vẫn
nhấn mạnh vào tư duy bao bọc, coi trẻ là “đối
tượng”, thì tới Luật Trẻ em năm 2016, cả bốn
nguyên tắc trụ cột của Công ước đã được pháp
điển hóa, bao gồm quyền sống còn và phát triển,
nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em, quyền
không bị phân biệt đối xử, quyền được lắng
nghe. Những nguyên tắc nền tảng này đã trở
thành kim chỉ nam hành động quan trọng cho các
cơ quan công quyền khi quyết định những vấn
đề về trẻ em.
Về khái niệm trẻ em, trước khi Việt Nam gia
nhập Công ước, Pháp lệnh năm 1979 quy định
trẻ em là người dưới 15 tuổi. Tới Luật Bảo vệ,
Chăm sóc và Giáo dục Trẻ em năm 1991 và sau
đó là năm 2004, thì độ tuổi này được nâng lên
16. Cách xác định này trong pháp luật Việt Nam
hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Công ước.
Đáng chú ý, Ủy ban Công ước từng khẳng định
quan niệm trẻ em là người dưới 16 tuổi là “không
phù hợp với Công ước” [26]. Tuy nhiên, có lẽ
khẳng định này của Ủy ban Công ước mới
“không phù hợp với Công ước” bởi rõ ràng Điều
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
37
thừa nhận quyền sống của thai nhi. Những quy
định này mang tính chất bảo vệ sức khỏe của
người phụ nữ mang thai, đồng thời cân bằng với
các mục tiêu công cộng khác mà Nhà nước
hướng tới. Nhìn chung, các quy định trên đã
tương đối phù hợp với chuẩn mực quốc tế và bảo
đảm cân bằng quyền sống và lợi ích của bà mẹ
mang thai với thai nhi.
Bên cạnh thuật ngữ “trẻ em”, pháp luật Việt
Nam cũng sử dụng các thuật ngữ khác với hàm
ý liên quan. “Người chưa thành niên” trong pháp
luật dân sự được định nghĩa là người chưa đủ 18
tuổi. Có thể hiểu người chưa thành niên trong
pháp luật Việt Nam cũng chính là trẻ em theo
định nghĩa của Công ước.
Theo khảo sát sơ bộ các văn bản pháp luật
của hai tác giả Phạm Thị Thanh Nga và Nguyễn
Xuân Tĩnh trên trang cơ sở dữ liệu Luatvietnam
về việc sử dụng các thuật ngữ này, “trẻ em” được
sử dụng trong 3.034 văn bản, trong đó có 82 luật;
“Người chưa thành niên” được dùng trong 771
văn bản, trong đó có 53 luật [29]. Tuy nhiên, việc
sử dụng hai thuật ngữ này trong văn bản pháp
luật Việt Nam lại có sự khác biệt. Cụ thể, “trẻ
em” thường được sử dụng để nhấn mạnh tính dễ
tổn thương và quyền của đối tượng này; Trong
khi đó, “người chưa thành niên” thì không chỉ
ám chỉ quyền mà còn cả nghĩa vụ và trách nhiệm
của đối tượng này đối với người khác. Đặc biệt
trong lĩnh vực hình sự, Chương X Bộ luật hình
sự (BLHS) năm 1999 ghi nhận thuật ngữ “người
chưa thành niên phạm tội”, trong khi đó Chương
XII BLHS năm 2015 đã sửa thành “người dưới
18 tuổi phạm tội”. Việc thay thế này tuy không
làm sai lệch nội dung chi tiết của mỗi quy định,
nhưng lại làm cho văn bản thiếu tính hệ thống và
kế thừa, thiếu mối liên hệ với pháp luật dân sự
và Luật Trẻ em, không làm nổi bật được ý nghĩa
của chính sách pháp luật hình sự của nhà nước
Việt Nam ưu tiên áp dụng để bảo vệ trẻ em [29].
Bên cạnh đó, BLHS năm 2015 đưa ra những
nguyên tắc chung khi xử lý người dưới 18 tuổi
phạm tội. Nhìn chung, việc xử lý này phải căn cứ
vào độ tuổi, sự chín chắn và hiểu biết cũng như
mức độ nghiêm trọng hành vi phạm tội của họ.
Đặc biệt, lần đầu tiên pháp luật hình sự ghi nhận
nguyên tắc “vì lợi ích tốt nhất của người dưới 18
tuổi” với tính chất là nguyên tắc nền tảng, bao
trùm trong hoạt động xử lí tội phạm chưa thành
niên. Điều này cho thấy những nỗ lực của nhà
làm luật trong việc đảm bảo tính tương thích giữa
pháp luật Việt Nam và quy định quốc tế.
Tuy nhiên, ở một góc độ khác, quy định này
có phần khó hiểu bởi trong Công ước chỉ tồn tại
duy nhất nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em
[2]. Vậy nguyên tắc “vì lợi ích tốt nhất của người
dưới 18 tuổi” có nghĩa là gì? Trong một bài viết
khác, tác giả đã lập luận rằng nguyên tắc vì lợi
ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi là nguyên tắc
do nhà làm luật Việt Nam sáng tạo ra [30]. Sở dĩ
có nguyên tắc này là do những người phạm tội
này (từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi) vẫn được coi là
đối tượng yếu thế, non nớt về thể chất và tinh
thần, do đó cần sự bảo vệ, quan tâm đặc biệt từ
những người xung quanh, trong đó có cơ quan
công quyền. Nhà làm luật Việt Nam có vẻ như
đang ám chỉ nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ
em trong Công ước nhưng có sự sửa đổi kĩ thuật
do Việt Nam vẫn chưa muốn thay đổi định nghĩa
“trẻ em” trong luật của mình. Dù vậy, thực tiễn
áp dụng nguyên tắc này sẽ đặt câu hỏi ngược lại
với định nghĩa trẻ em của Việt Nam. Có lẽ Việt
Nam nên sửa lại định nghĩa “trẻ em” để tăng
cường tính tương thích giữa pháp luật trong nước
và quốc tế. Dù vậy, nhìn chung việc bổ sung
nguyên tắc này vào trong cả hai bộ luật quan
trọng trên có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng
cao nhận thức của các cơ quan tiến hành tố tụng
khi xử lý các vấn đề liên quan tới người chưa
thành niên phạm tội.
4. Kết luận
Sự ra đời của Công ước Liên Hợp quốc về
quyền trẻ em năm 1989 đã đánh dấu những
chuyển biến đáng kể về địa vị pháp lý của trẻ em
trong pháp luật của các quốc gia. Một trong
những thành công quan trọng của Công ước đó
là góp phần thúc đẩy một cách hiểu thống nhất
hơn về trẻ em, từ đó mở rộng hơn phạm vi bảo
đảm pháp lý đối với nhóm chủ thể này. Bài viết
phân tích thêm những chiều cạnh trong khái
niệm về trẻ em theo Điều 1 Công ước, và khẳng
định đây là một nỗ lực hài hòa các quan điểm trái
N. T. Duc / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 3 (2021) 30-38
38
of the Child: A Commentary, Oxford University
Press, New York, 2019.
chiều về trẻ em. Quá trình thay đổi nhận thức về
trẻ em vẫn đang tiếp diễn với áp lực từ nhiều
phía, và từ đây đòi hỏi các chủ thể liên quan có
một cái nhìn nghiêm túc hơn về trẻ em.
[14] The Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969.
[15] P. Alston, The Unborn Child and Abortion Under
the Draft Convention on the Rights of the Child,
Human Rights Quarterly, vol. 12, No. 1, 1990.
[16] Ủy ban Công ước, General Discussion on the
Rights of Children with Disabilities, UN Doc.
Công ước /C/66, Phụ lục V.
[17] P. N. Rachel Hodgkin, Implementation Handbook
for the Convention on the Rights of the Child,
UNICEF, 2007.
[18] OHCHR, Legislative History of the Convention on
the Rights of the Child, United Nations, 2017.
[19] Ủy ban Công ước, Quan sát kết luận về Nigeria,
Công ước /CNGA/CO3-4.
[20] Ủy ban Công ước, 48) General Guidelines
regarding the Form and Content of Initial Reports
to be Submitted by States Parties under Article 44,
paragraph 1 (a), of the Convention on the Rights of
the Child, 1991.
Sau 30 năm thực thi Công ước, Việt Nam đã
cho thấy nhiều nỗ lực trong việc ghi nhận và bảo
vệ quyền trẻ em. Dù còn một vài vướng mắc
trong pháp luật Việt Nam liên quan tới khái niệm
trẻ em và các thuật ngữ liên quan, nhưng nhìn
chung pháp luật Việt Nam đã tiếp thu tốt tiêu
chuẩn quốc tế trong vấn đề này. Theo đó, pháp luật
thừa nhận tính non nớt, dễ bị tổn thương của những
đối tượng này, từ đó đòi hỏi các cơ quan công
quyền phải cẩn thận khi thực hiện hoạt động liên
quan tới lợi ích của trẻ. Điều này tiếp tục thể hiện
truyền thống tốt đẹp yêu thương trẻ em của dân tộc
Việt Nam, đồng thời cũng là quyết tâm và nỗ lực
của Nhà nước Việt Nam nhằm bảo đảm pháp luật
của mình phù hợp với những tiêu chuẩn chung có
giá trị phổ quát toàn nhân loại.
[21] B. T. Đạt, Hiến pháp hoá nguyên tắc giới hạn quyền
con người: Cần nhưng chưa đủ, Tạp chí Nghiên
cứu lập pháp, số 6, 2015.
[22] N. T. Đức, Giới hạn quyền con người theo Công
ước Nhân quyền Châu Âu và gợi mở cho Việt Nam,
Tạp chí Nhà nước và Pháp luật , số 4, 2018.
[23] M. Tushnet, V. Jackson, Proportionality - New
Frontiers, New Challenges, Cambridge University
Press, New York, 2018.
[24] Ủy ban Công ước, General Comment no. 10, 2007.
[25] UN, Bộ quy tắc Bắc Kinh về tiêu chuẩn tối thiểu
trong quản lý các vấn đề tội phạm vị thành niên
năm 1985.
[26] Ủy ban Công ước, Quan sát kết luận về Namibia,
Công ước /C/NAM/CO/2-3.
[27] Ủy ban Công ước, Quan sát kết luận về Viet Nam,
Công ước /VNM/CO/3-4, 2012.
[28] N. T. Đức, Nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em
trong pháp luật hình sự Việt Nam, Tạp chí Nghiên
cứu lập pháp, số 15, 2017.
Tài liệu tham khảo
[1] M. Cowden, Children’s Rights From Philosophy to
Public Policy, Palgrave Macmillan, New York, 2016.
[2] The UN Convention on the Rights of the Child, 1989.
[3] C. F. H. Rights, The Rights of the Child (Fact Sheet
No. 10), United Nations, 1990.
[4] M. Ruck, M. Peterson-Badali, M. Freeman, Handbook
of Children’s Rights: Global and Multidisciplinary
Perspectives, Routledge, New York, 2017.
[5] G. Mower, The Convention on the Rights of the
Child: International Law Support for Children,
Praeger Publishers, California, 1997.
[6] N. T. Đức, Quyền sống trong Hiến pháp Việt Nam
năm 2013, Tạp chí nhà nước và pháp luật, số 1, 2017.
[7] Boso kiện Chính phủ Ý, ECHR Application No.
50490/99, 2002.
[29] P. T. T. Nga, N. X. Tĩnh, “Trẻ em” và “người chưa
thành niên” trong pháp luật Việt Nam: nhìn từ
nghĩa vụ thực hiện Công ước của LHQ về quyền
trẻ em và tính thống nhất của hệ thống pháp luật,
Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 15, 2017.
[30] D. Nguyen, The Development of Four Leading
Principles of the Convention on the Rights of the
Child in Vietnam's Juvenile Justice, Bergen Journal
of Criminal Law & Criminal Justice, Vol. 4, Vo. 2,
2016, pp. 267-285.
[8] Thi Nho Vo kiện Chính phủ Pháp, 40 EHRR 12, 2004.
[9] A. Plomer, A Foetal Right to Life? The Case of Vo v.
France,HumanRightsLawReview,Vol.5,No.2,2005.
/WRGS/SexualHealth/INFO_Abortion_WEB.pdf.
(Accessed 21 9 2020).
[11] Case 2141 (United States), OAS Doc. OAS/SER.
L/V/II. 54 doc. 9, rev. 1, 1981.
[12] UN, U.N. Doc. E/CN.4/1989/SR.54, 1989.
[13] D. Archard, J. Tobin, The Definition of a Child, in:
John Tobin (ed), The UN Convention on the Rights
A
9 trang
15280
Free
Bạn đang xem tài liệu "So sánh khái niệm trẻ em theo công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em năm 1989 và pháp luật Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- so_sanh_khai_niem_tre_em_theo_cong_uoc_lien_hop_quoc_ve_quye.pdf
