Quy định của bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bị hại, đương sự

Download

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015

VỀ BỊ HẠI, ĐƯƠNG SỰ

Thái Chí Bình*

*ThS. Tòa án nhân dân huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang.

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Từ khóa: Bị hại, đương sự, Bộ

luật Tố tụng hình sự.

Trong phạm vi bài viết này, tác giả trình bày, phân tích những điểm mới

trong các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bị hại, đương

sự; chỉ ra những hạn chế, bất cập và đề xuất kiến nghị hoàn thiện các quy

định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bị hại, đương sự.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 18/10/2021

: 20/10/2021

: 21/10/2021

Article Infomation:

Abstract:

Within the scope of this article, the author provides both discussions and

analysis of new contents in the provisions of the Criminal Procedure Code

of 2015 on victims and litigants; and also points out the shortcomings,

inadequacies and proposes a number of recommendations to improve the

provisions of the Criminal Procedure Code of 2015 on victims and litigants.

Keywords:Victims; litigants; the

Criminal Procedure Code

Article History:

Received

Edited

: 18 Oct. 2021

: 20 Oct. 2021

: 21 Oct. 2021

Approved

1. Những điểm mới trong quy định của Bộ

luật Tố tụng hình sự năm 2015 về bị hại,

đương sự

tư cách nguyên đơn dân sự. Quy định này

chưa tạo sự bình đẳng giữa các cá nhân và cơ

quan, tổ chức bị tội phạm trực tiếp xâm phạm

trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ.

Để khắc phục hạn chế này, khoản 1 Điều 62

Bộ luật TTHS năm 2015 quy định bị hại là

cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh

thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt

hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc

đe dọa gây ra.

Trên cơ sở kế thừa các quy định của Bộ

luật Tố tụng hình sự (TTHS) năm 2003 về

người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân

sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

đến vụ án, Bộ luật TTHS năm 2015 có một

quy định mới về bị hại, đương sự sau đây:

Thứ nhất, bổ sung, thay đổi tên gọi bị hại,

đương sự cho phù hợp với tư cách tham gia tố

tụng mới và giải thích rõ thuật ngữ đương sự.

Bên cạnh đó, Bộ luật TTHS năm 2003

không giải thích rõ thế nào là đương sự gây

khó khăn trong việc hiểu, áp dụng. Trên thực

tế, đương sự được hiểu ở các phạm vi: (i)

bao gồm người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị

đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên

quan đến vụ án; (ii) chỉ bao gồm nguyên đơn

dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi,

Khoản 1 Điều 51 Bộ luật TTHS năm 2003

quy định người bị hại chỉ là cá nhân, không

bao gồm cơ quan, tổ chức. Nếu cơ quan,

tổ chức bị tội phạm trực tiếp xâm phạm thì

chủ thể này chỉ có thể tham gia tố tụng với

Số 20(444) - T10/2021

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

nghĩa vụ liên quan đến vụ án; (iii) bao gồm

người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân

sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

đến vụ án và người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.

Để khắc phục hạn chế này, điểm g khoản 1

Điều 4 Bộ luật TTHS năm 2015 quy định,

“đương sự” gồm nguyên đơn dân sự, bị đơn

dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên

quan đến vụ án hình sự.

hại với lợi ích chung. Theo quy định của

Điều 62 Bộ luật TTHS năm 2015, bị hại và

người đại diện theo pháp luật của họ được

bổ sung các quyền sau: (i) được cơ quan tố

tụng thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ

của họ; (ii) đưa ra chứng cứ; (iii) trình bày ý

kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan

và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành

tố tụng kiểm tra, đánh giá; (iv) đề nghị giám

định, định giá tài sản; đề nghị thay đổi người

định giá, người dịch thuật; (v) đề nghị chủ

tọa phiên tòa hỏi bị cáo và người tham gia

phiên tòa và một số quyền khác.

Thứ hai, bổ sung khái niệm người có

quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có

thể là người không liên quan đến việc thực

hiện tội phạm nhưng các cơ quan tiến hành

tố tụng phải xử lý theo pháp luật những vấn

đề có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của

họ. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

đến vụ án có thể là người có lợi ích vật chất

hoặc tinh thần có liên quan đến hành vi phạm

tội của người bị buộc tội và được cơ quan

tiến hành tố tụng công nhận; người mà hành

vi của họ có liên quan đến tội phạm do người

bị buộc tội thực hiện và theo quy định của

pháp luật, họ phải có trách nhiệm về hành vi

của mình, trách nhiệm có thể là trách nhiệm

vật chấthoặc trách nhiệm về mặt tinh thần.

Bên cạnh đó, nhằm tăng cường trách

nhiệm của họ trong việc phối hợp với cơ

quan có thẩm quyền tố tụng trong việc phát

hiện, xử lý tội phạm, Bộ luật TTHS năm 2015

còn quy định rõ hơn nghĩa vụ và trách nhiệm

của bị hại. Đó là các nghĩa vụ: (i) chấp hành

các quyết định tố tụng của cơ quan có thẩm

quyền; (ii) trường hợp cố ý vắng mặt hoặc có

hành vi gây khó khăn, cản trở hoạt động điều

tra, truy tố, xét xử thì có thể bị dẫn giải.

Việc quy định người bị hại sẽ bị dẫn giải

nếu vắng mặt hoặc có hành vi gây khó khăn,

cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử góp

phần tháo gỡ nhiều khó khăn mà thực tiễn

gặp phải.

Bộ luật TTHS năm 2003 không đưa ra

khái niệm người có quyền lợi, nghĩa vụ liên

quan đến vụ án nên việc hiểu, áp dụng trên

thực tế không thống nhất. Để khắc phục bất

cập này, khoản 1 Điều 65 Bộ luật TTHS năm

2015 quy định, người có quyền lợi, nghĩa vụ

liên quan đến vụ án là cá nhân, cơ quan, tổ

chức có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ

án hình sự.

Thứ tư, bổ sung quyền và nghĩa vụ của

đương sự khi tham gia tố tụng

Để bảo đảm cho đương sự (nguyên đơn

dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi,

nghĩa vụ liên quan đến vụ án) thực hiện quyền

và nghĩa vụ một cách thuận lợi khi tham gia

tố tụng, Bộ luật TTHS năm 2015 đã bổ sung

một số quyền cho các chủ thể này gồm: (i)

đưa ra chứng cứ; (ii) trình bày ý kiến về chứng

cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người

có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra,

đánh giá; (iii) yêu cầu giám định, định giá tài

sản; đề nghị thay đổi người định giá tài sản,

người dịch thuật; (iv) được thông báo kết quả

giải quyết vụ án; (v) đề nghị chủ tọa hỏi những

người tham gia phiên tòa; (vi) tự bảo vệ, nhờ

Thứ ba, bổ sung quyền và nghĩa vụ của

bị hại

Cùng với việc bổ sung diện đối tượng bị

thiệt hại, Bộ luật TTHS năm 2015 còn bổ

sung quyền và nghĩa vụ của bị hại nhằm bảo

vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại,

đảm bảo công tác đấu tranh phòng, chống tội

phạm đạt hiệu quả và cân bằng giữa việc bảo

vệ lợi ích của chủ thể bị tội phạm gây thiệt

Số 20(444) - T10/2021

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho

mình và một số quyền khác.

thực chất chỉ là một chủ thể là người bị tình

nghi, tùy từng giai đoạn tố tụng mà tư cách

của người bị tình nghi thay đổi cho phù hợp.

Đồng thời, Bộ luật TTHS năm 2015 quy

định rõ nghĩa vụ của những chủ thể này

phải chấp hành các quyết định tố tụng của

cơ quan có thẩm quyền nhằm tăng cường

trách nhiệm của họ trong quá trình giải quyết

vụ án, bảo đảm việc giải quyết vụ án nhanh

chóng, kịp thời, đúng pháp luật.

Nhóm thứ hai là những chủ thể có quyền

và nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự

nhưng không phải là người bị buộc tội mà

việc họ tham gia tố tụng để tự bảo vệ lợi

ích hợp pháp của mình và có nghĩa vụ liên

quan đến tội phạm xảy ra bao gồm: bị hại,

nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có

quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. Mỗi

tư cách tố tụng trong nhóm thứ hai này vừa

có quyền lợi, nghĩa vụ giống nhau, vừa có

quyền, nghĩa vụ riêng biệt.

2. Một số hạn chế, bất cập trong các quy

định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm

2015 về bị hại, đương sự

Thứ nhất, quy định của Bộ luật TTHS

năm 2015 về bị hại, đương sự chưa phù hợp

với Hiến pháp năm 2013.

Như vậy, chủ thể cần được bảo đảm

quyền được bảo vệ lợi ích hợp pháp trong

vụ án hình sự, bên cạnh người bị buộc tội, đó

là bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự,

người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến

vụ án, là những chủ thể có quyền và lợi ích

gắn liền với việc giải quyết vụ án hình sự.

Vì vậy, tác giả cho rằng, thuật ngữ “đương

sự” quy định tại khoản 7 Điều 103 Hiến pháp

năm 2013 cần được hiểu bao gồm cả bị hại

trong đó. Do đó, việc Bộ luật TTHS năm

2015 quy định tách rời “bị hại” ngoài phạm

vi “đương sự” là chưa đúng với tinh thần của

Hiến pháp.

Khoản 7 Điều 103 Hiến pháp năm 2013

khẳng định, “quyền bào chữa của bị can,

bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của

đương sự được bảo đảm”. Quy định này cho

thấy, các quyền bào chữa của bị can, bị cáo,

quyền bảo vệ lợi ích của đương sự là quyền

hiến định. Các văn bản luật cần cụ thể hóa

quy định này của Hiến pháp.

Hiện nay, các văn bản luật tố tụng (hình

sự, dân sự, hành chính, kinh tế, lao động, hôn

nhân và gia đình) đều quy định về đương

sự; đó là những chủ thể có quyền và lợi ích

gắn liền với các loại án tương ứng được giải

quyết. Theo đó, trong tố tụng dân sự, đó là

nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi,

nghĩa vụ liên quan; trong tố tụng hành chính

là người khởi kiện, người bị kiện và người có

quyền lợi, nghĩa vụ liên quan…

Thứ hai, Bộ luật Tố tụng hình sự năm

2015 chưa xác đinh rõ khái niệm đương sự.

Bộ luật TTHS năm 2015 chỉ liệt kê các

chủ thể tham gia tố tụng với tư cách là

“đương sự” mà chưa nêu khái niệm đương

sự (nội hàm của thuật ngữ “đương sự”).

Trong khi đó, theo quy định của Bộ luật này,

đương sự tham gia vào nhiều hoạt động tố

tụng vừa với tư cách là nguyên đơn dân sự,

bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ

liên quan đến vụ án. Bên cạnh đó, quy định

của BLTTHS năm 2015 về nguyên đơn dân

sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa

vụ liên quan đến vụ án cho thấy, đây là nhóm

Trong TTHS, chủ thể có quyền và lợi ích

gắn liền với vụ án hình sự tương đối phức tạp

và có thể chia làm 02 nhóm sau:

Nhóm thứ nhất là những chủ thể có quyền

và nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự

nhưng là người bị buộc tội gồm: người bị

bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo¹. Mặc

dù, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can,

bị cáo là các tư cách tham gia tố tụng nhưng

¹Xem: điểm đ khoản 1 Điều 4 BLTTHS năm 2015.

Số 20(444) - T10/2021

BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT

3. Kiến nghị

chủ thể có quyền và nghĩa vụ liên quan đến

vụ án hình sự nhưng không phải là người bị

buộc tội và việc họ tham gia tố tụng để tự

bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình và có nghĩa

vụ liên quan đến tội phạm xảy ra. Quan hệ

TTHS mà đương sự tham gia là các quan hệ

về dân sự có thể được xác lập giữa đương

sự với những người tham gia tố tụng khác

hoặc giữa các tư cách tham gia tố tụng thuộc

đương sự với nhau.

Để khắc phục những bất cập trong quy

định của Bộ luật TTHS năm 2015 về bị hại,

đương sự, tác giả kiến nghị:

Thứ nhất, sửa đổi điểm g khoản 1 Điều 4 Bộ

luật TTHS năm 2015 theo hướng định nghĩa

làm rõ khái niệm đương sự, đồng thời bổ sung

nội hàm thuật ngữ “đương sự” bao gồm cả bị

hại. Theo đó, điểm g khoản 1 Điều 4 Bộ luật

TTHS năm 2015 được viết lại như sau:

Vì vậy, để bảo đảm cách hiểu thống nhất

về “đương sự” trên thực tế, tác giả cho rằng,

Bộ luật TTHS năm 2015 cần được bổ sung

khái niệm đương sự.

“Đương sự trong tố tụng hình sự là người

tham gia tố tụng có quyền và nghĩa vụ liên

quan đến tội phạm xảy ra, tham gia vào vụ án

hình sự nhằm bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp

của mình hoặc chịu nghĩa vụ theo quy định

của pháp luật. Đương sự gồm bị hại, nguyên

đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền

lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự”.

Thứ ba, Bộ luật TTHS năm 2015 sử dụng

thuật ngữ “người bị hại” nhưng không giải

thích và phân biệt với thuật ngữ “bị hại”.

Thuật ngữ “người bị hại” chỉ là cá nhân

được Bộ luật TTHS năm 2015 quy định tại

điểm l khoản 1 Điều 4 (về dẫn giải); khoản

1 Điều 71 (về trách nhiệm thông báo, giải

thích và bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa

vụ của người tham gia tố tụng); điểm b

khoản 2 Điều 127 (về áp giải, dẫn giải);

Điều 49 (về các trường hợp phải từ chối

hoặc thay đổi người có thẩm quyền tiến

hành tố tụng); Điều 50 (về người có quyền

đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến

hành tố tụng); Điều 417 (về xác định tuổi

của người bị buộc tội, người bị hại là người

dưới 18 tuổi).

Thứ hai, sửa đổi các Điều 62, 63, 64, 65

Bộ luật TTHS năm 2015 theo hướng bỏ các

quyền và nghĩa vụ của bị hại, nguyên đơn

dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi,

nghĩa vụ liên quan; bổ sung Điều 61a quy

định về quyền và nghĩa vụ của bị hại, nguyên

đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền

lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án.

Thứ ba, sửa đổi khoản 1 Điều 62 Bộ luật

TTHS năm 2015 theo hướng bổ sung quy

định “bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại

về thể chất, tinh thần, tài sản”, giả thích rõ

bị hại là cá nhân được gọi là người bị hại.

Theo đó, khoản 1 Điều 62 Bộ luật TTHS

năm 2015 cần được sửa đổi như sau:

Ngoài ra, có trường hợp thuật ngữ “bị

hại”, “người bị hại” được sử dụng trong

cùng một điểm của điều luật. Khoản 5 Điều

62 BLTTHS năm 2015 quy định: “Trường

hợp bị hại chết, mất tích, bị mất hoặc bị hạn

chế năng lực hành vi dân sự thì người đại

diện thực hiện quyền và nghĩa vụ của người

bị hại quy định tại Điều này.” Như vậy, Bộ

luật TTHS năm 2015 sử dụng hai thuật ngữ

“bị hại” và “người bị hại” nhưng không giải

thích và phân biệt giữa hai thuật ngữ này dẫn

đến cách hiểu, áp dụng không thống nhất

trên thực tiễn.

“Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về

thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan,

tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội

phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra. Bị hại là cá

nhân được gọi là người bị hại”.

Thứ tư, thống nhất sử dụng thuật ngữ “bị

hại”, “người bị hại” trong Bộ luật TTHS năm

2015. Theo đó, thuật ngữ “bị hại” được sử

dụng cho bị hại là cá nhân, cơ quan, tổ chức

hoặc bị hại là cơ quan, tổ chức; “người bị



hại” được sử dụng cho bị hại là cá nhân

Số 20(444) - T10/2021

4 trang Thùy Anh 12440 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Quy định của bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về bị hại, đương sự", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

quy_dinh_cua_bo_luat_to_tung_hinh_su_nam_2015_ve_bi_hai_duon.pdf