Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (Phần 1)

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

PHÁP LUẬT VỀ CHUYỂN GIỚI Ở HOA KỲ

VÀ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM (1)

TS. Nguyễn Bích Thảo

(Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội)

Mặc dù Hoa Kỳ là nước có phong trào đấu tranh cho

quyền của người chuyển giới rất mạnh mẽ, nhưng so với pháp

luật nhiều nước khác, pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ chưa

thực sự cấp tiến và đang trong quá trình tiếp tục hoàn thiện để phù

hợp với xu hướng chung của thế giới. Hoa Kỳ không có đạo luật

riêng về chuyển đổi giới tính hay quyền của người chuyển giới,

mà vấn đề này được điều chỉnh trong nhiều văn bản khác nhau ở

cấp liên bang và tiểu bang.

Trong các văn bản pháp luật ở Hoa Kỳ không có một định

nghĩa chính thức về “chuyển giới” (transgender), “chuyển đổi

giới tính” (transsexual), người chuyển giới, người chuyển đổi giới

tính, nhưng thuật ngữ thường được sử dụng hơn là “chuyển giới”

(transgender). Pháp luật cũng không quy định cụ thể các điều

kiện để chuyển đổi giới tính (đối tượng, độ tuổi, thể chất, tâm ly)

vì đó là quyền tự do cá nhân của mỗi người. Nội dung điều chỉnh

của pháp luật chủ yếu tập trung vào hai vấn đề: thứ nhất, quy

trình, thủ tục công nhận pháp ly đối với người chuyển giới và thứ

hai là các quyền bình đẳng, không bị phân biệt đối xử của người

chuyển giới.

1. Quy trình, thủ tục công nhận pháp lý đối với người

chuyển giới

1.1. Quy định về điều kiện để được thay đổi giới tính

trên giấy tờ tùy thân

45

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

Các chính sách và quy định pháp luật truyền thống

Các quy định pháp luật về quy trình, thủ tục công nhận

pháp ly, nhất là thủ tục thay đổi thông tin hộ tịch (họ tên, giới

tính) trên các giấy tờ tùy thân có y nghĩa hết sức quan trọng đối

với cộng đồng người chuyển giới. Hiện nay, đa số các tiểu bang ở

Hoa Kỳ cho phép một cá nhân được thay đổi họ tên, giới tính trên

giấy khai sinh, nhưng mỗi bang quy định điều kiện, thủ tục thay

đổi khác nhau. Có bang yêu cầu phải có lệnh của tòa án để được

thay đổi, hoặc một giấy xác nhận của bác sĩ phẫu thuật chuyển đổi

giới tính để chứng minh rằng cá nhân đã trải qua điều trị y tế thích

hợp.

Mặc dù quy định về hộ tịch thuộc thẩm quyền của các

bang, nhưng chính quyền liên bang đã ban hành Luật mẫu về hộ

tịch (Model State Vital Statistics Act) từ năm 1907 để hướng dẫn

thống nhất các quy định về đăng ky hộ tịch trong cả nước. Năm

1977, lần đầu tiên Luật mẫu về hộ tịch quy định vấn đề cải chính

giới tính (gender correction), và Luật mẫu này hiện nay đang

được xem xét sửa đổi cho phù hợp với tình hình mới.

Luật mẫu về hộ tịch năm 1977 quy định rằng người nào

sinh ra ở Hoa Kỳ muốn thay đổi giới tính trên giấy khai sinh phải

chứng minh rằng “giới tính của người đó đã được thay đổi thông

qua phẫu thuật”. Trên cơ sở Luật mẫu, có khoảng 29 tiểu bang và

vùng lãnh thổ ở Hoa Kỳ có luật quy định phẫu thuật là bắt buộc để

được công nhận thay đổi giới tính. Một số tiểu bang không có luật

quy định về thay đổi giới tính trên giấy tờ, nhưng có quy định về

điều kiện phẫu thuật trong các văn bản dưới luật (ví dụ:

Connecticut, Maine, Montana, North Dakota). Ở bang Virginia,

mặc dù luật chỉ quy định về “điều trị y tế”, nhưng văn bản dưới luật

quy định điều kiện bắt buộc để được thay đổi giới tính trên giấy tờ

là phải qua phẫu thuật. Ở một số bang, pháp luật không quy định cụ

46

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

thể về vấn đề này (Kansas, Mississippi, Nevada, Wyoming). Ở

bang Florida và đảo Rhode, mặc dù không có quy định thành văn,

nhưng trên thực tế, chính quyền vẫn yêu cầu cá nhân phải qua phẫu

thuật thì mới được cải chính giới tính. Một số bang vẫn cấm hoàn

toàn việc sửa đổi giới tính trên giấy tờ hộ tịch (ví dụ: Tennessee).⁴²

Các chính sách và quy định pháp luật theo xu hướng hiện

đại

Trong những năm gần đây, một số bang ở Hoa Kỳ như

Washington, Vermont và California đã sửa đổi các quy định pháp

luật về công nhận giới tính mới của người chuyển giới phù hợp

với xu hướng hiện đại trên thế giới, theo đó phẫu thuật không còn

là điều kiện bắt buộc.

Ở bang Washington, quy chế về công nhận giới tính sau

khi chuyển giới được ban hành từ ngày 1/7/2008 và thực chất chỉ

ghi nhận lại thực tiễn đã diễn ra trong nhiều năm trước. Theo quy

chế này, người đăng ky thay đổi giới tính phải nộp một đơn yêu

cầu và “giấy xác nhận của bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chỉnh hình

thể hiện rằng người yêu cầu đăng ky đã trải qua điều trị lâm sàng

thích hợp”.

Luật của bang Vermont trước năm 2011 không quy định

cụ thể về cải chính hộ tịch cho người chuyển giới, vì vậy các yêu

cầu cải chính được thực hiện sau khi người yêu cầu đã xin được

lệnh của tòa án yêu cầu cơ quan hộ tịch phải cải chính. Tuy nhiên,

thực tế cho thấy chỉ một số ít thẩm phán ban hành lệnh cải chính

⁴²Lisa Mottet, Modernizing State Vital Statistics Statutes and Policies to

Ensure Accurate Gender Markers on Birth Certificates: A Good

Government Approach to Recognizing the Lives of Transgender People, 19

Mich. J. Gender

&

L. 373, 400-401 (2013). Available

at:http://repository.law.umich.edu/mjgl/vol19/iss2/

47

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

và họ chỉ ban hành lệnh khi có chứng cứ về việc người yêu cầu đã

hoàn thành phẫu thuật. Năm 2011, luật được sửa đổi theo hướng

cá nhân có quyền yêu cầu cải chính về giới tính trên giấy tờ hộ

tịch với điều kiện “cá nhân đã trải qua phẫu thuật, điều trị hoóc-

môn hoặc liệu pháp điều trị khác thích hợp với người đó nhằm

mục đích chuyển giới (gender transition)”. Liệu pháp điều trị

khác ở đây có thể được hiểu chỉ là sống hoàn toàn với vai trò mới

về giới của mình (điều trị về mặt tâm ly).

Năm 2011, nghị viện bang California ban hành quy định

mới về cải chính hộ tịch cho người chuyển giới, thay thế điều kiện

“điều trị bằng phẫu thuật” bằng điều kiện cá nhân “đã trải qua

điều trị lâm sàng thích hợp nhằm mục đích chuyển giới, theo các

tiêu chuẩn y tế hiện hành”.

Pháp luật liên bang cũng có quy định ngày càng mở hơn

về thủ tục cải chính giới tính. Trước đây, Bộ Ngoại giao yêu cầu

bằng chứng về “phẫu thuật chuyển đổi giới tính” để cải chính giới

tính trên hộ chiếu, và quy định tương tự được áp dụng đối với

giấy khai sinh do cơ quan lãnh sự Hoa Kỳ cấp cho công dân nước

này ở nước ngoài. Tuy nhiên, theo quy định mới được ban hành

tháng 6/2010, Bộ Ngoại giao chỉ đòi hỏi giấy xác nhận của bác sĩ

điều trị của người yêu cầu cải chính thể hiện rằng “người yêu cầu

đã trải qua điều trị lâm sàng thích hợp để chuyển giới”, và phẫu

thuật không phải là điều kiện bắt buộc.

Ngoài giấy khai sinh, đa số các tiểu bang ở Hoa Kỳ đã bỏ

điều kiện phẫu thuật để thay đổi giới tính trên giấy phép lái xe

(tính đến năm 2015 chỉ còn 6 bang là Alabama, Kentucky,

Missouri, Oklahoma, Pennsylvania, và Virginia vẫn yêu cầu cá

nhân phải phẫu thuật để thay đổi giới tính trên giấy phép lái xe).

Nhiều bang và thủ đô D.C. sử dụng “Tờ khai giới tính”, cho phép

các cá nhân tự kê khai giới tính chuyển đổi của mình, kèm theo

48

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

bản xác nhận có chữ ky của một nhà chuyên môn về y tế về giới

tính mới được kê khai. Tờ khai giới tính và bản xác nhận này

được coi là bằng chứng đầy đủ về giới tính.⁴³

Xu hướng hiện đại về xóa bỏ yêu cầu phẫu thuật bắt buộc

xuất phát từ nhận thức mới trong giới y học về chuyển giới. Từ

giữa thế kỷ XX cho đến đầu thế kỷ XXI, y học cho rằng phẫu

thuật là cần thiết để điều trị và chuyển đổi giới tính cho cá nhân.

Tuy nhiên, đời sống thực của những người chuyển giới không

phản ánh đúng quan điểm này. Trong vài thập kỷ gần đây, cộng

đồng y học đã có nhận thức mới về chuyển giới. Hiệp hội quốc tế

các nhà chuyên môn về sức khỏe chuyển giới (World Professional

Association for Transgender Health (WPATH)) được thành lập

năm 1979 là hiệp hội y tế quốc tế chuyên biệt đã đóng góp rất lớn

vào việc phát triển nhận thức và các liệu pháp điều trị thích hợp

cho người chuyển giới. WPATH đã biên soạn và công bố “Các

tiêu chuẩn về chăm sóc sức khỏe cho người chuyển đổi giới tính,

người chuyển giới, và người không tuân thủ theo chuẩn mực giới”

(Standards of Care for the Health of Transsexual, Transgender,

and Gender Nonconforming People), dựa trên những kiến thức y

học hiện đại nhất và sự đồng thuận của các nhà chuyên môn trong

lĩnh vực này. Bộ Tiêu chuẩn hiện hành của WPATH quy định rõ

việc đơn thuần chuyển đổi vai trò giới có thể là phương thức điều

trị thích hợp cho một số người chuyển giới, và đối với nhiều

người chuyển giới, phẫu thuật là không cần thiết. Năm 2010,

WPATH ra văn bản lên án quy định bắt buộc phẫu thuật trong

pháp luật về công nhận giới tính của nhiều quốc gia, bởi thực tế

cho thấy trong nhiều trường hợp phẫu thuật dẫn đến triệt sản.

Tháng 8/2008, Hiệp hội Tâm ly Hoa Kỳ cũng đưa ra một bản

⁴³Amy Rappole, Trans People and Legal Recognition: What the U.S.

Federal Government Can Learn From Foreign Nations, 30 Md. J. Int'l

L. 191, 213 (2015). Available at: http://digitalcommons.law.umary-

land.edu/mjil/vol30/iss1/13 .

49

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

khuyến nghị về y tế, xã hội và pháp ly liên quan đến người

chuyển giới, trong đó nhấn mạnh rằng cơ sở để cải chính giới tính

trên giấy tờ của cá nhân không phải là một sự chuyển đổi về sinh

học bằng biện pháp y tế như phẫu thuật hay điều trị hoóc-môn,

mà chính là sự chuyển đối về mặt xã hội (social transition).

Một nguyên nhân nữa ly giải cho việc pháp luật không nên

quy định điều kiện về phẫu thuật xuất phát từ những bất cập, hạn

chế của phẫu thuật. Một số người không có đủ tiền chi trả cho

phẫu thuật, và đại đa số các chế độ bảo hiểm y tế công và tư

không chi trả cho phẫu thuật chuyển đổi giới tính. Nhiều người có

tình trạng sức khỏe không tốt để có thể tiến hành phẫu thuật.

Nhiều người mặc dù mong muốn và có khả năng tài chính để

phẫu thuật nhưng e ngại về tính phức tạp của loại phẫu thuật này

nên đã không tiến hành. Nhiều người khác không chắc chắn liệu

phẫu thuật có thể đem lại kết quả mong muốn hay không. Đối với

một số người, việc duy trì khả năng sinh sản là quan trọng, trong

khi nhiều loại phẫu thuật dẫn đến triệt sản. Nhiều người chuyển

giới cho rằng việc thay đổi hình dáng bên ngoài, tên và danh xưng

là đủ để họ có thể sống thoải mái với vai trò giới mới của mình

mà không cần điều trị y tế gì thêm. Theo dữ liệu Điều tra toàn

quốc về phân biệt đối xử đối với người chuyển giới ở Hoa Kỳ,

dưới 4% đàn ông chuyển giới và 23% phụ nữ chuyển giới đã trải

qua phẫu thuật bộ phận sinh dục.⁴⁴

1.2. Quy định về thủ tục thay đổi giới tính trên giấy tờ

tùy thân

Về thủ tục thay đổi giới tính trên giấy tờ tùy thân, theo

Luật mẫu về hộ tịch hiện hành ở Hoa Kỳ, phải có lệnh của tòa án

thì cơ quan hộ tịch mới thực hiện cải chính. Trên thực tế, chỉ có

⁴⁴Lisa Mottet, Tlđd, tr. 409.

50

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

22 bang quy định giống như Luật mẫu về hộ tịch. Ở 19 bang, bản

cam đoan (affidavit) hoặc văn bản khác của bác sĩ nộp trực tiếp

cho cơ quan hộ tịch là bằng chứng đầy đủ của việc chuyển giới.

Có 3 bang cho phép cá nhân lựa chọn giữa 2 trình tự (lệnh của tòa

án hoặc bản khai của bác sĩ). Các bang khác không có quy định rõ

ràng. Mô hình lệnh của tòa án có bất cập là nếu luật quy định

không rõ về điều kiện được cải chính giới tính, thẩm phán có thể

áp dụng chuẩn riêng theo cách hiểu của cá nhân họ về chuyển đổi

giới tính, mà thông thường là họ hiểu rằng phải qua phẫu thuật

chuyển giới. Theo các luật mới ở Vermont và California, xác

nhận của bác sĩ/cơ sở y tế là chứng cứ đầy đủ. Ở 24 bang không

có yêu cầu về lệnh của tòa án, thông thường người yêu cầu cải

chính phải cung cấp một bản khai (statement), hoặc giấy chứng

nhận (certificate), hoặc thư (letter), hoặc bản cam đoan (affidavit)

của bác sĩ cho cơ quan hộ tịch. Có 2 bang yêu cầu các văn bản

trên phải có tuyên thệ (sworn) và 7 bang quy định văn bản trên

phải được công chứng. Có 9 bang quy định người ky thư xác nhận

hay bản khai nói trên phải chính là người đã tiến hành phẫu thuật.

Đối với giấy khai sinh được cấp ở nước ngoài hoặc hộ chiếu,

người yêu cầu cải chính phải nộp thư xác nhận của bác sĩ cho Bộ

Ngoại giao.⁴⁵

Quy định của Bộ Ngoại giao ghi rõ:⁴⁶Thư xác nhận phải

là “một văn bản gốc có chữ ky, có tiêu đề văn bản chính thức

(office letterhead), của một bác sĩ được cấp phép hành nghề khám

chữa bệnh (licensed physician), là bác sĩ đã trực tiếp điều trị cho

người yêu cầu liên quan đến giới tính, hoặc bác sĩ đã thẩm định và

đánh giá hồ sơ y tế liên quan đến giới tính của người yêu cầu. Bác

sĩ được cấp phép hành nghề là Bác sĩ chỉnh hình (Doctor of

Osteopathy-D.O.) hoặc Bác sĩ y khoa (Medical Doctor-M.D.), có

⁴⁵Lisa Mottet, Tlđd, tr. 428-430.

⁴⁶7 FAM 1300 APPENDIX M: GENDER CHANGE,

https://fam.state.gov/fam/07fam/07fam1300apM.html (March 31, 2016).

51

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

thể chuyên sâu trong nhiều lĩnh vực, bao gồm nhưng không giới

hạn ở chuyên khoa nội, nội tiết, phụ khoa, tiết niệu, phẫu thuật,

tâm thần, nhi khoa, và bác sĩ gia đình. Giấy xác nhận của những

người không được cấp phép hành nghề khám chữa bệnh thì không

được chấp nhận, bao gồm, nhưng không giới hạn ở: các nhà tâm

ly học, trợ ly bác sĩ, người hành nghề y tá, người hành nghề y tế,

y tá học nghề được cấp phép, y tá được đăng ky hành nghề, người

hành nghề chỉnh hình, dược sĩ. Thư xác nhận của bác sĩ phải bao

gồm các thông tin sau đây: họ tên bác sĩ, số giấy phép hoặc chứng

chỉ hành nghề y, ngày cấp giấy phép hoặc chứng chỉ, số đăng ky

kê đơn thuốc có chất gây nghiện cấp cho bác sĩ (DEA number);

địa chỉ và số điện thoại của bác sĩ, lời chứng về việc người này là

bác sĩ điều trị cho người yêu cầu cải chính hoặc đã thẩm định,

đánh giá hồ sơ y tế của người yêu cầu và có quan hệ bác sĩ-bệnh

nhân với người yêu cầu; lời chứng về việc người yêu cầu đã trải

qua điều trị lâm sàng thích hợp để chuyển giới (nam giới hoặc

phụ nữ); lời cam đoan “Tôi cam đoan và chịu trách nhiệm hình sự

về khai báo sai sự thật theo pháp luật Hoa Kỳ rằng tất cả các

thông tin trên đây là đúng sự thật và chính xác”. Cơ quan nhận hồ

sơ phải ghi chú vào đơn là “chuyển giới” để ghi nhận ly do cấp hộ

chiếu với giới tính mới. Quy định này không bắt buộc người yêu

cầu cung cấp hồ sơ y tế hoặc thông tin nào khác, nhưng người yêu

cầu phải cập nhật ảnh hộ chiếu mới để thể hiện hình dạng mới của

mình. Văn bản của Bộ Ngoại giao nêu rõ “phẫu thuật chuyển giới

tính không phải là điều kiện bắt buộc để cấp hộ chiếu với giới tính

mới”, và “giấy xác nhận chuyển giới của bác sĩ được cấp phép

hành nghề khám chữa bệnh là văn bản duy nhất cần thiết để

chứng minh việc thay đổi giới tính, cơ quan nhận hồ sơ không

được yêu cầu cung cấp hồ sơ y tế nào khác”.

Tương tự, ngày 14/6/2013, Cơ quan An sinh xã hội Hoa

Kỳ đã ban hành quy định mới cho phép người dân thay đổi thông

tin về giới tính trong hồ sơ an sinh xã hội của họ bằng việc nộp

52

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

một văn bản do cơ quan nhà nước cấp thể hiện sự thay đổi giới

tính, một lệnh của tòa án yêu cầu công nhận pháp ly đối với sự

thay đổi giới tính, hoặc một bản xác nhận của bác sĩ rằng người

đó đã được “điều trị lâm sàng thích hợp để chuyển giới”.⁴⁷

2. Quyền của người chuyển giới⁴⁸

Pháp luật về quyền của người chuyển giới ở Hoa Kỳ đã có

những bước tiến dài trong những thập kỷ gần đây cùng với phong

trào đấu tranh đòi quyền bình đẳng cho người chuyển giới. Cuối

thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, nhiều tiểu bang và thành phố ở Hoa

Kỳ có các quy định cấm cải trang nữ thành nam và ngược lại,

người vi phạm sẽ bị bắt giữ. Tuy nhiên, đến thập kỷ 1960 và

1970, nhiều đạo luật và quy định về vấn đề này đã bị tòa án xem

xét lại, trong đó một số quy định đã bị tòa án bãi bỏ. Ví dụ, sắc

lệnh số 5421 của thành phố St. Louis đã bị tòa án liên bang bãi bỏ

vào năm 1986 sau 122 năm tồn tại. Thành phố đầu tiên đưa ra quy

định cấm phân biệt đối xử dựa trên bản dạng giới hay sự thể hiện

giới là Minneapolis (bang Minnesota) vào năm 1975. Sau đó,

bang Minnesota trở thành bang đầu tiên có quy định cấm phân

biệt đối xử dựa trên bản dạng giới vào năm 1993. 12 bang khác và

thủ đô D.C. sau đó cũng đặt ra quy định tương tự, nhưng phải đến

sau năm 2000.⁴⁹

Hiện nay, ở Hoa Kỳ, các quyền của người chuyển giới

được bảo đảm đến đâu tùy thuộc vào pháp luật của từng bang.

Chính quyền liên bang không có đạo luật riêng về chống phân

biệt đối xử với người chuyển giới, nhưng một số phán quyết của

⁴⁷Amy Rappole, Tlđd, tr. 212.

⁴⁸Phần lớn thông tin về quyền của người chuyển giới ở Hoa Kỳ trong phần

này được tham khảo từ trang web: www.lambdalegal.com.

⁴⁹Amy Ballard, Sex Change: Changing the Face of Transgender Policy in

The United States, 18 Cardozo J.L. & Gender 775, 786 (2012).

53

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

tòa án liên bang đã giải thích Điều khoản về Bảo vệ quyền bình

đẳng (Equal Protection Clause) của Hiến pháp Hoa Kỳ và Mục

VII Đạo luật về quyền dân sự năm 1964 (Title VII - Civil Rights

Act) về chống phân biệt đối xử trong lao động dựa trên giới tính

theo hướng bảo vệ quyền của người chuyển giới và chống phân

biệt đối xử dựa trên bản dạng giới. Tổng thống Barack Obama đã

ban hành sắc lệnh cấm chính quyền liên bang và các nhà thầu

phân biệt đối xử với người chuyển giới trong lĩnh vực lao động.

Người chuyển giới ở Hoa Kỳ nếu cảm thấy bị phân biệt

đối xử trong lao động có thể khiếu nại với Ủy ban về cơ hội việc

làm bình đẳng của Hoa Kỳ (EEOC). Năm 2012, EEOC ra phán

quyết rằng phân biệt đối xử với một cá nhân vì ly do chuyển giới

là phân biệt đối xử dựa trên giới tính vi phạm Mục VII Đạo luật

về quyền dân sự.

Tương tự, Bộ Nhà ở và phát triển đô thị Hoa Kỳ (HUD)

đã có văn bản quy định rằng hành động phân biệt đối xử của các

nhà cung cấp nhà ở được HUD cấp kinh phí đối với những người

thuê nhà hoặc mua nhà dựa trên định hướng giới hay bản dạng

giới của họ được coi là phân biệt đối xử dựa trên giới tính, là hành

vi trái pháp luật theo Luật về nhà ở công bằng (Fair Housing Act).

Trong lĩnh vực giáo dục, Mục IX Luật sửa đổi về Giáo

dục năm 1972 cấm phân biệt đối xử dựa trên giới tính trong các

chương trình giáo dục được chính phủ liên bang cấp kinh phí, bao

gồm tất cả các trường phổ thông và trường đại học công lập và

một số trường tư. Đạo luật này đã được giải thích theo hướng cấm

phân biệt đối xử dựa trên bản dạng giới. Mục IX cũng yêu cầu các

trường học phải phản ứng phù hợp đối với các thông tin nhà

trường nhận được về tình trạng quấy rối tình dục hoặc bạo lực

tình dục đối với bất kỳ học sinh, sinh viên nào, bao gồm cả học

sinh sinh viên chuyển giới.

54

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

Năm 2016, Bộ Giáo dục và Bộ Tư pháp Hoa Kỳ ban hành

công văn tới các trường học được chính phủ liên bang cấp kinh

phí, trong đó giải thích rằng Mục IX của Đạo luật về quyền dân

sự áp dụng đối với các học sinh sinh viên chuyển giới, khuyến

nghị trường học sử dụng tên và danh xưng phù hợp của học sinh,

và cho phép học sinh sử dụng nhà vệ sinh và phòng thay đồ phù

hợp với bản dạng giới của họ.

Trong lĩnh vực y tế, người chuyển giới thường gặp phải hai

vấn đề chính: tiếp cận dịch vụ y tế nhằm mục đích chuyển giới và

phân biệt đối xử bởi những người hành nghề y. Mặc dù điều trị

hoóc-môn và phẫu thuật chuyển đổi giới tính là cần thiết đối với

nhiều người chuyển giới, nhiều công ty bảo hiểm công và tư từ

chối chi trả bảo hiểm cho các điều trị nói trên. Đạo luật về Bảo

hiểm y tế năm 2010 (Affordable Care Act) cấm phân biệt đối xử về

giới tính tại các cơ sở y tế được chính phủ liên bang cấp kinh phí.

Năm 2012, Bộ Y tế Hoa Kỳ giải thích rằng quy định trên bao gồm

cả cấm phân biệt đối xử dựa trên tình trạng chuyển giới của cá

nhân, và mới đây, ngày 13/5/2016, Bộ Y tế ban hành quy định mới

giải thích Điều 1557 của Luật Bảo hiểm y tế, theo đó cấm các nhà

cung cấp bảo hiểm y tế công loại trừ hoàn toàn các dịch vụ y tế liên

quan đến chuyển giới (như điều trị hoóc-môn, phẫu thuật…) ra

khỏi danh mục được chi trả bảo hiểm.

3. Một số gợi mở cho Việt Nam

Quá trình phát triển của pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ

cho thấy có sự giằng co giữa quan điểm truyền thống và quan điểm

hiện đại. Quan điểm truyền thống đòi hỏi thủ tục công nhận pháp ly

đối với người chuyển giới phải rất chặt chẽ, trong đó phẫu thuật

chuyển giới là điều kiện bắt buộc. Quan điểm hiện đại xuất phát từ

nhận thức mới trong y học hiện đại về chuyển giới và sự phát triển

các liệu pháp đa dạng để đạt mục đích chuyển giới, trong đó phẫu

55

Pháp luật về chuyển giới ở Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam (1)

thuật không còn là liệu pháp duy nhất, do đó đã có quy định mở

hơn về thủ tục công nhận pháp ly đối với người chuyển giới (chỉ

cần xác nhận của bác sĩ chuyên khoa thích hợp). Các quyền của

người chuyển giới ở Hoa Kỳ cũng ngày càng được thừa nhận rộng

rãi hơn trong các văn bản pháp luật, trong án lệ và trong chính

sách, quy định của các cơ quan hành chính liên bang và tiểu bang.

Pháp luật Việt Nam về chuyển đổi giới tính hiện nay đang

ở giai đoạn sơ khai, vì vậy một mặt cần có quy định thận trọng,

mặt khác cũng không thể đứng ngoài xu hướng chung của quốc

tế. Pháp luật Việt Nam không nên quy định phẫu thuật chuyển

giới là điều kiện bắt buộc để người chuyển giới được công nhận

pháp ly, nhưng cũng cần quy định chặt chẽ về hồ sơ, giấy tờ cần

nộp cho cơ quan hộ tịch, bởi khác với ở các nước phát triển như

Hoa Kỳ, trong điều kiện Việt Nam, có thể không gặp khó khăn để

xin được một bản xác nhận của bác sĩ hay cơ sở điều trị, vì vậy

việc thay đổi giới tính trên giấy tờ có thể được thực hiện tương

đối dễ dàng nếu quy định giống như ở các nước phát triển.

Khi đã công nhận về mặt pháp ly đối với người chuyển

đổi giới tính, pháp luật Việt Nam cần bảo đảm các quyền bình

đẳng của họ trên mọi phương diện, vì vậy cần sửa đổi đồng bộ các

luật chuyên ngành về hộ tịch, lao động, giáo dục, y tế, hôn nhân

gia đình… và bảo đảm thực hiện các quyền bình đẳng đó trên

thực tế, chứ không chỉ trên giấy. Theo kinh nghiệm của Hoa Kỳ,

các cơ quan hữu quan cần ban hành nhiều văn bản dưới luật để

hướng dẫn thi hành quy định chung trong luật về chống phân biệt

đối xử và đưa ra những chính sách cụ thể để bảo đảm quyền bình

đẳng của người chuyển đổi giới tính trên thực tế.

56