Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TĂNG TRƯỞNG
DEVELOPING COOPERATIVES TO IMPROVE THE QUALITY OF GROWTH
ThS. Lê Quốc Anh – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
Lê Thị Trâm Anh – Đại học New South Wales, Australia
Tóm tắt
Hợp tác xã (HTX) đã và đang tồn tại, phát triển, có vai trò tích cực trong phát triển kinh
tế ở nhiều nước, kể cả ở Việt Nam dù kinh tế phát triển chưa cao và còn nhiều yếu kém. Nay, dù
chịu tác động bởi cách mạng công nghiệp (CMCN) 4.0, nhưng nhờ kiên định con đường đi lên
xã hội chủ nghĩa (XHCN), nên HTX ở nước ta đã khá phát triển. Đóng góp nhiều vào tăng trưởng
và nâng cao chất lượng tăng trưởng, song còn nhiều hạn chế, yếu kém do nhiều nguyên nhân.
Để phát triển HTX nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, cần đổi mới tư duy phát triển, chuyển
sang chuyên môn hóa theo vùng theo quy hoạch, phát triển các ngành trọng điểm, chuỗi cung
ứng theo các hiệp định thương mại tự do (FTA). Đổi mới thể chế theo hướng kinh tế thị trường
đầy đủ, sửa đổi các luật, để các thành viên tăng thêm niềm tin, hăng hái tham gia vào HTX. Ban
hành các chính sách để phát triển hợp lý HTX, tạo ra hệ thống các chủ thể kinh tế tiên tiến, phù
hợp và bổ sung lẫn nhau. Phát huy sức mạnh của hệ thống chính trị, sự hỗ trợ của giới khoa học,
doanh nhân, sự chung sức của cộng đồng và giúp đỡ quốc tế, để HTX phát triển nhanh, mạnh,
đóng góp được nhiều vào nâng cao chất lượng tăng trưởng…
Từ khóa: Hợp tác xã, phát triển, tăng trưởng.
ABSTRACT
Cooperatives have been existing and developing, having an active role in economic devel-
opment in many countries, including Vietnam, although the economy has not been highly devel-
oped and still not without many weaknesses. Now, despite being affected by the fourth industrial
revolution, thanks to the steadfast path to socialism, the cooperatives in Vietnam have been quite
developed. They have contributed greatly to the growth and improving its quality, but still having
many limitations and weaknesses due to several reasons. In order to develop cooperatives to im-
prove the quality of growth, it is necessary to have an innovative development mindset, to shift
to specialization by region according to planning, and to develop key industries and supply chains
under free trade agreements. It is necessary to reform institutions towards a full market economy
and amend laws so that members increase their confidence and enthusiasm to participate in co-
operatives. It is important to promulgate policies to rationally develop cooperatives, creating a
system of advanced, accordant, and complementary economic entities. We need to take advantage
of the strength of the political system and the support of scientists and business people, as well
as the community cooperation and international assistance, so that the cooperatives can develop
rapidly and robustly, contributing greatly to improving the quality of growth…
Keywords: Cooperatives, development, growth.
58
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
1. Đặt vấn đề
HTX – nhất là HTX kiểu mới, đã và đang tồn tại phổ biến, có vai trò tích cực không nhỏ
trong phát triển kinh tế - xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, tuy phong trào HTX
bị thoái trào trong giai đoạn 1987 – 1996, nhưng đã phục hưng dần từ năm 2003, và đang nhận
được quan tâm lớn của Đảng và Chính phủ. Thực tế này đi ngược lại xu thế giảm dần số lượng
HTX ở hầu hết các nước đã phát triển, và dường như đã góp phần làm mục tiêu có trên một triệu
doanh nghiệp vào năm 2020 ở nước ta không thành hiện thực. Từ đó tạo ra các nghi vấn, như tại
sao không phải là mô hình tổ chức kinh tế hiệu quả nhất, từng có nhiều điều tiếng trong quá khứ,
mà HTX vẫn hiện diện trong nhiều lĩnh vực và được chú trọng phát triển. Phải chăng Việt Nam
níu kéo HTX vì khủng hoảng mô hình tổ chức trong nông nghiệp, nhất là khi kiên định con đường
phát triển XHCN. Sao không để doanh nghiệp thế chỗ ngay cho HTX, mà lại phải “hợp tác hóa”
các chủ thể kinh tế cấp thấp hơn, như cá thể, hộ kinh doanh, tổ hợp tác. Tại sao lại cho rằng phát
triển HTX là yêu cầu khách quan, có nhiều ảnh hưởng tích cực đến chất lượng tăng trưởng trong
điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta. Còn nếu cần, nước ta phải phát triển HTX như thế nào để
thành công trong kỷ nguyên hội nhập kinh tế và tự do hóa thương mại, hòa nhập nhanh, mạnh và
hiệu quả vào CMCN 4.0. Tổng hợp lại, Việt Nam cần phải làm gì để vừa phát triển tốt nhất HTX
về số, cải thiện về “chất”, vừa tạo ra kết cấu chủ thể kinh tế hài hòa, tích cực, góp phần nâng cao
chất lượng tăng trưởng trong bối cảnh hiện nay… Để góp phần làm sáng tỏ các vấn đề trên, bài
viết này tập trung nghiên cứu: (i) Phát triển HTX với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng ở nền
kinh tế chuyển đổi, phát triển chưa cao, khu vực doanh nghiệp còn non yếu, hội nhập sâu rộng;
(ii) Khái quát thực trạng phát triển và đóng góp của HTX vào nâng cao chất lượng tăng trưởng
ở Việt Nam; và (iii) Giải pháp để thúc đẩy phát triển HTX nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng
ở Việt Nam.
2. Tổng quan nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
“Bản tường trình cho Hạt Lanark” của Robert Owen (1771-1858) xuất bản năm 1820 ở
Anh, là nghiên cứu chuyên về HTX đầu tiên trên thế giới. Nghiên cứu này cùng nghiên cứu của
Friedrich W. Raiffeisen (1818-1888), của Schulze-Delitzsch (1808-1883) ở Đức – sau đó gần 50
năm đã củng cố nền móng cho sự phát triển của HTX. Sự phát triển này càng mạnh mẽ và rộng
khắp, khi Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA) được thành lập ngày 19 tháng 8 năm 1895 tại Lon-
don, bởi 13 thành viên sáng lập, đến từ 4 châu (trừ châu Phi). Từ đó đến nay còn có rất nhiều
nghiên cứu về HTX trên khắp thế giới, kể cả nghiên cứu về HTX kiểu mới, như của Zhao Li
(Trung Quốc, 2011); Efendiev & Sorokin (Nga, 2013). Nhưng sự khác biệt về chính trị, trình độ
phát triển, thực trạng kinh tế, truyền thống, văn hóa; làm cho ngoài các nguyên tắc, giá trị và đặc
thù về tổ chức, các nước vẫn khó vận dụng các nghiên cứu về HTX của nhau.
Ở trong nước, tác phẩm đề cập đến HTX đầu tiên là “Đường Kách mệnh” của Nguyễn Ái
Quốc, xuất hiện năm 1927, đã nhắc đến nhiều loại hình HTX, phân biệt chúng với hội buôn.
Trong thời kỳ 1955-1986, cũng có nhiều nghiên cứu về HTX, nhưng phần lớn chỉ là về thực
trạng, phân bố và phát triển của HTX kiểu cũ. Song nghiên cứu về HTX kiểu mới chỉ có từ năm
1997, mở đầu là: “Kinh tế hợp tác, một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Hoàng Kim Giao. Từ
đó, năm nào ở Việt Nam cũng có một vài luận án tiến sĩ hoặc đầu sách chuyên về HTX. Nhưng
59
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
nghiên cứu mà dung hòa sự phát triển của HTX kiểu mới và HTX kiểu cũ, đặt trong bối cảnh
phát triển xen kẽ với các chủ thể kinh tế khác, nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng còn là
khoảng trống nghiên cứu. Song lại là vấn đề có tầm chiến lược không thể xem nhẹ, trong bối
cảnh phát triển đặc thù, riêng biệt, có tính cấp thiết và thực tiễn ở nước ta.
Mặt khác, do là phân tích kinh tế dạng hẹp, chưa từng được nghiên cứu, nên để thực hiện
chuyên đề này, việc nghiên cứu trước tiên được dành cho việc xây dựng khung lý thuyết phù
hợp. Cơ sở lý thuyết được dùng để xây dựng khung phân tích là kinh tế học, nhất là kinh tế vĩ
mô, kinh tế vi mô, kinh tế phát triển, kinh tế quốc tế, quản trị học, quản trị doanh nghiệp. Hơn
nữa, phát triển HTX kiểu mới là chiến lược quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội đất nước,
nên còn cần dựa vào chủ trương, đường lối của Đảng, vào chỉ đạo, điều hành và chính sách của
Nhà nước. Ngoài ra, còn sử dụng các kiến thức về CMCN 4.0, chuỗi giá trị, và các thông tin,
nhìn nhận, đánh giá về các vấn đề trên cùng diễn biến của chúng của các cơ quan chuyên ngành,
chuyên gia, người tham gia, nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực có liên quan.
Từ nguồn tài liệu thu thập được, tiến hành nghiên cứu định tính, với các phương pháp, như
phương pháp: phân tích và tổng hợp lý thuyết, chuyên gia, phân tích tổng kết kinh nghiệm, nghiên
cứu lịch sử… Trên quan điểm duy vật biện chứng, dùng phép diễn dịch để suy đoán hệ quả tất
yếu, dùng phép so sánh để đưa ra nhận định, sử dụng phép quy nạp để đưa ra kết luận, tổng hợp
lại để đề đạt kiến nghị, giải pháp. Dữ liệu được thu thập từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF),
Ngân hàng Thế giới (WB), Tổng cục Thống kê (GSO), Liên minh HTX Việt Nam (VCA), Phòng
Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI). Đặc biệt, các số liệu không chú dẫn nguồn đều
là dẫn theo Sách trắng HTX Việt Nam 2020 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Phát triển hợp tác xã với việc nâng cao chất lượng tăng trưởng ở nền kinh tế chuyển đổi,
phát triển chưa cao, khu vực doanh nghiệp còn non yếu, hội nhập sâu rộng
3.1.1. Tổng quan về phát triển hợp tác xã và nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế
Theo ICA, HTX là hiệp hội tự trị của những người đoàn kết tự nguyện để đáp ứng nhu cầu
chung về kinh tế, xã hội, văn hóa và nguyện vọng, thông qua các tổ chức đồng sở hữu và kiểm
soát dân chủ. Đó là tổ chức kinh doanh được thành lập và điều hành bởi một nhóm cá nhân, vì
lợi ích chung của những người cùng làm việc hoặc sử dụng chung dịch vụ. Về tổng thể, HTX là
các nấc thang trong tiến trình nâng cấp dần các tổ chức kinh tế, với hai loại: (i) HTX bậc thấp –
là HTX kiểu cũ, được chính quyền thành lập, chủ yếu là hợp tác kinh doanh phục vụ các mục
tiêu chính trị; (ii) HTX bậc cao – là HTX kiểu mới, do các thành viên đồng tổ chức, hoạt động
trên nguyên tắc thị trường, hợp tác kinh doanh để làm tăng lợi nhuận. Vì thế, phát triển HTX bao
gồm: phát triển về số lượng HTX; phát triển về chất cho từng HTX, cộng đồng và khu vực HTX,
hài hòa với các chủ thể kinh tế khác. Theo hướng tạo ra cơ cấu hợp lý trên lộ trình phát triển giữa
các chủ thể, tổ chức kinh tế, để mang lại hiệu quả hoạt động cao cho từng chủ thể và cho toàn
nền kinh tế, đưa lực lượng sản xuất cả nước phát triển hơn lên.
60
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Hình 1. Vị trí tương đối của HTX trong lộ trình phát triển tổ chức kinh tế
Tăng trưởng kinh tế (tăng trưởng) là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc
tổng sản phẩm quốc dân (GNP), hoặc quy mô sản lượng quốc gia bình quân đầu người (PCI)
trong một thời gian nhất định. Đó là sự gia tăng về lượng kết quả đầu ra của nền kinh tế trong
thời gian, giúp có thêm vật chất để đáp ứng các nhu cầu, bất kể thay đổi về cơ cấu và chất lượng,
nên được nước phát triển chưa cao chú trọng. Do GDP không tính đến kinh tế “ngầm”, sự hài
hòa trong phát triển; mà tính cả những công việc không đem lại lợi ích ròng và không phản ánh
trung thực sự phân chia lợi ích trong phạm vi đất nước. Vì vậy, có tăng trưởng không tốt, mà là
tăng trưởng mất gốc, không có tương lai, nên để đi tới phồn vinh, cần chú trọng cả chất lượng
tăng trưởng. Theo Thomas & cộng sự (2000), chất lượng tăng trưởng bao gồm: (i) Tốc độ tăng
trưởng cao được duy trì trong dài hạn, và (ii) Tăng trưởng đóng góp trực tiếp vào cải thiện một
cách bền vững phúc lợi xã hội. Do đó, trong chiến lược phát triển, từng nước cần duy trì tốc độ
tăng trưởng phù hợp với độ giầu có và cách phối hợp giữa nhân lực, tài nguyên, tư bản và công
nghệ hiện có, để giảm áp lực nâng cao về số. Đồng thời, cần phát triển các hình thức tổ chức
kinh tế cho phép tích lũy nhiều và đầu tư tài sản “trúng” vào nơi có công nghệ và mức độ khuếch
trương giá trị cao hơn, để có năng suất cao hơn, nâng cao chất lượng tăng trưởng.
3.1.2. Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế ở nền kinh tế phát triển
chưa cao, hội nhập sâu rộng
Nền kinh tế phát triển chưa cao là nền kinh tế đã giúp người dân thoát qua mức thu nhập
thấp, nhưng còn xa mới đạt mức thu nhập cao, tiêu biểu là các nước thu nhập trung bình thấp.
Mức sống thấp, tích lũy kinh tế chưa nhiều, thể chế chất lượng chưa cao, công nghệ thua kém,
năng lực cạnh tranh còn yếu; các nước này khi hội nhập sâu rộng cần đẩy mạnh phát triển HTX,
bởi: (i) Giúp tập hợp số lao động với nguồn lực nhỏ, phân tán, hợp tác với nhau cùng phát triển,
nhằm khuếch trương tốt hơn vốn đầu tư xã hội ít ỏi đang có, nếu không sẽ càng tụt hậu trước các
nước đi trước. (ii) Là hình thức tổ chức kinh tế phù hợp với công dân vốn ít, không cần dịch
chuyển nơi cư trú; khi được mở rộng tầm nhìn, có thêm thị trường, làm giầu thông qua sản xuất
hàng hóa. (iii) Giúp đất nước có thêm “người chơi” trong các FTA, tăng tính thương mại cho sản
phẩm, tạo nguồn cho phát triển doanh nghiệp, nhất là ở vùng khó khăn, góp phần bảo vệ thị
trường nội địa trước hàng ngoại giá rẻ. (iv) Tăng thêm đầu mối cung hàng, tăng độ đồng đều về
chất lượng, đưa quy mô hàng hóa lên cao để mở rộng xuất khẩu; đồng thời làm tụ điểm hấp thụ
61
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
vốn, giống, công nghệ từ nhà đầu tư. (v) Thêm đối tác để liên doanh, liên kết để mở rộng quy
mô, áp dụng công nghệ mới, nhất là trong việc kinh doanh các loại đặc sản, góp phần giảm giá
thành sản phẩm… Để thúc đẩy phát triển HTX, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng, các
nước “chiếu dưới” này cần đổi mới nhiều mặt trên quan điểm toàn cục và lâu dài. Trước tiên là
cải thiện thể chế, mở rộng quyền tự chủ theo nguyên tắc thị trường đầy đủ, đảm bảo quyền sở
hữu tư nhân vững chắc cho phần đóng góp. Quan tâm, hỗ trợ nguồn lực, tạo điều kiện cho tích
lũy tài sản, nâng mức hạn điền, hỗ trợ tích tụ ruộng đất, mở các khóa tập huấn, bồi dưỡng cho
lãnh đạo, mở rộng bảo hiểm nông nghiệp. Công khai các quy hoạch, kế hoạch, phát triển các
mạng thông tin, tư vấn hỗ trợ, giúp dự báo thị trường và tiêu thụ sản phẩm…
3.1.3. Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế ở nền kinh tế có bối cảnh
trên, khi khu vực doanh nghiệp còn non yếu, chịu tác động mạnh bởi CMCN 4.0
Nền kinh tế phát triển chưa cao, đang hội nhập sâu rộng, mà khu vực doanh nghiệp còn non
yếu, chịu tác động mạnh bởi CMCN 4.0, thì để tăng trưởng cao, bền vững hơn càng cần phát triển
HTX. Bởi doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được đăng ký thành
lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh. Có ưu việt vượt trội trong tập hợp và sử
dụng lao động, nguồn vốn, công nghệ, thành tựu khoa học, tích hợp tiện ích, tạo ngoại ứng tích cực.
Nhưng không dễ phát triển, nhất là ở lĩnh vực nhiều rủi ro, sinh lời thấp, đầu ra phập phù như nông
nghiệp, khi nguồn cung dư thừa, biến đổi khí hậu gay gắt, chăn nuôi nhiều dịch bệnh luôn rập rình
rủi ro. Làm cho việc phát triển HTX càng thiết thực – khi là HTX kiểu mới thì là sự thay thế cho
doanh nghiệp, là dự trữ cho phát triển doanh nghiệp về sau. Còn dù là HTX kiểu cũ, vẫn giúp kinh
doanh hiệu quả hơn so với cá thể, theo hộ hoặc tổ hợp, khi có sự chung sức giúp đỡ lẫn nhau. Mặt
khác, khi CMCN 4.0 tạo ra nhiều ảnh hưởng, thì HTX vẫn dễ dàng sử dụng công nghệ mới hơn so
với cá thể, theo hộ hoặc tổ hợp. “Thế giới kết nối” còn giúp HTX phát huy giá trị hợp tác giữa các
thành viên, HTX, tạo nên Liên hiệp HTX, hoặc thành cộng đồng HTX, để nâng tầm cạnh tranh… Để
phát triển mạnh HTX trong bối cảnh này, đóng góp cao vào nâng cao chất lượng tăng trưởng, cần:
(i) Có bộ phận chuyên trách về doanh nghiệp, về HTX, tăng cường sự phối hợp giữa chúng để dung
hòa sự phát triển. (ii) Ở nơi có thể phát triển doanh nghiệp, chỉ phát triển HTX để khai thác khả
năng còn lại, tạo việc làm và đáp ứng nhu cầu thiết yếu. (iii) Ở nơi chưa thể phát triển doanh
nghiệp, phát triển HTX kiểu mới để khai thác lợi thế, phát triển HTX kiểu cũ để hỗ trợ các chủ
thể kinh doanh. (iv) Khuyến khích HTX vận dụng các công nghệ tiên tiến vào kinh doanh, nhất
là khi hướng tới mục tiêu xuất khẩu. (v) Ưu tiên nhiều mặt cho các trung tâm ứng dụng công
nghệ mới, cho các cơ sở nghiên cứu khoa học phục vụ nhu cầu của HTX...
3.1.4. Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng ở nền kinh tế có tổ hợp các bối
cảnh trên, mà còn là nền kinh tế chuyển đổi, kiên định con đường chủ nghĩa xã hội
Sau thời kì dài đem lại nhiều thành tựu, nền kinh tế kinh tế tập trung XHCN ngày càng bộc
lộ nhiều hạn chế, yếu kém do chưa tôn trọng đầy đủ các quy luật, chủ quan duy ý chí. Sự xơ cứng
làm sản xuất trì trệ, tăng trưởng sa sút, năng lực nội sinh bị kiềm tỏa, ít việc làm mới, mức sống
chậm cải thiện, bị tụt hậu tương đối. Chuyển sang kinh tế thị trường nhiều thành phần, để tận
dụng sức dân, đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng hội nhập để huy động đầu tư trực tiếp nước ngoài
(FDI). Khi kiên định con đường đi lên XHCN, trên nền tảng kinh tế thị trường, để phát triển
HTX, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng, cần: (i) Lấy HTX làm hình thức tổ chức kinh
62
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
tế chính ở các vùng ngoại thị, nơi vốn kinh doanh hạn hẹp, nhân lực chất lượng thoát ly, ít khả
năng bổ sung nguồn lực, hạ tầng kinh tế vẫn thế, đất đai manh mún theo hộ. (ii) Lấy HTX kiểu
mới làm trọng tâm phát triển, để khắc phục tỷ suất hàng hóa thấp, sản phẩm “mất hút” trong
nguồn cung dư thừa, bị sản phẩm ngoại chèn ép. (iii) Tập hợp các chủ thể ngành nghề nhỏ để
hợp tác, phát huy sở trường, tích tụ nguồn lực, tăng lợi thế cạnh tranh theo quy mô, tương trợ
cùng phát triển. (iv) Ở nơi đã từng phát triển HTX thì đẩy mạnh chuyển đổi, phát triển HTX kiểu
mới, tập trung vào kinh doanh các sản phẩm có lợi thế, được thị trường đón đợi. (v) Ở nơi còn là
kinh tế cá thể, tổ hợp, thì phát triển HTX – kể cả bậc thấp, để hoạt động hiệu quả hơn, từng bước
nâng cấp hình thức tổ chức kinh tế… Để thực hiện, cần đổi mới bộ máy quản lý, loại bỏ tư duy
hợp tác theo mệnh lệnh hành chính bằng tôn trọng nguyên tắc thị trường. Bồi dưỡng, đào tạo lại,
thay đổi não trạng hoạt động của cán bộ quản lý, cũng như lao động từ “hoàn thành nhiệm vụ” sang
“hiệu quả”. Phát huy các mối quan hệ kinh tế, việc làm và thu nhập cho người dân, kể cả nơi HTX
kiểu cũ chưa chuyển đổi. Đưa nhanh số kinh doanh cá thể, hộ kinh doanh vào các HTX, chuyển đổi
HTX từ kiểu cũ sang kiểu mới, ở các ngành, lĩnh vực, địa phương…
3.1.5. Kinh nghiệm phát triển hợp tác xã ở Đức và Nhật Bản
Đức – cường quốc kinh tế thứ tư thế giới, đầu tầu kinh tế của Lục địa “già”, là nước có khu
vực HTX đông đảo và phát triển. Về cơ bản, HTX ở Đức có các đặc điểm: (i) Luôn là loại hình
tổ chức kinh tế không thể thiếu, từ các HTX đầu tiên được thành lập vào những năm 1850, đến
cuối năm 2017, Đức vẫn có 7.528 HTX. (ii) Hoạt động ở nhiều lĩnh vực, như nông nghiệp, tài
chính, mua bán hàng hóa, tiêu dùng và nhà ở; nhằm hỗ trợ cho các thành viên, từ nguồn lực của
chính họ thông qua mua, bán chung và độc lập trong kinh doanh. (iii) Phục vụ thành viên là trên
hết; dựa trên 3 nguyên tắc: tự lực, tự quản lý và tự chịu trách nhiệm; tối đa hóa lợi nhuận chỉ là
mục tiêu phụ. (iv) Chỉ có 2.099 HTX nông nghiệp, chiếm 27,88%, nhưng quy mô lớn vì chứa
hơn 276.400 trang trại có quy mô trung bình 50 ha, HTX giúp mua nguyên liệu đầu vào, định
hướng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. (v) HTX chỉ thành lập khi được kiểm toán đánh giá khả
thi, sức sống dựa vào sự chuyên nghiệp của lãnh đạo, tính minh bạch trong đầu tư và phân phối
lợi nhuận, vận dụng nhanh và nhiều thành tựu khoa học, công nghệ (VCA, 2019).
Bảng 1. Tổng sản phẩm xã hội (GDP), thu nhập quốc dân (GNI)
và số năm kinh nghiệm phát triển HTX của Đức, Nhật Bản và Việt Nam
GDP 2018
GNI 2018
Diện tích Dân số 2019 Số năm
2
(km )
(người)
kinh
Tỷ USD Bình quân Tỷ USD Bình quân
nghiệm
(USD)
(USD)
Đức
Nhật Bản 364.485 126.661.022 Trên 160 4.971,3
Việt Nam 331.212 97.383.670 Trên 70 245,2
348.672 82.463.949 Trên 150 3.947,6
47.603,0
3.905,3
5.226,6
225,9
47.110
39.290,0
2.566,6
41.310
2.360
Nguồn: Wikipedia và WB
63
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Ở Nhật Bản – cường quốc kinh tế thứ ba thế giới, HTX xuất hiện từ giữa thế kỷ XIX, đến
nay có các đặc điểm: (i) Là tổ chức tự nguyện giữa những người nông dân để hỗ trợ nhau trong
kinh doanh, giúp tiết kiệm đầu tư vào máy móc nông nghiệp, tăng khả năng thương lượng với
khách hàng. (ii) Chỉ hoạt động trong nông nghiệp và tiêu dùng, được tổ chức theo ba cấp quốc
gia, tỉnh và cơ sở; thời gian khó khăn sau Thế chiến II, Chính phủ kiểm soát HTX, buộc mọi
nông dân phải tham gia. (iii) Quy mô lớn, đến năm 2019, chỉ còn 607 HTX với hơn 8,6 triệu hộ
nông dân, chịu trách nhiệm về tất cả các dịch vụ: tư vấn, chuyển giao, kết nối, tiêu thụ sản phẩm.
(iv) Bước ngoặt phát triển là thực hiện dồn điền đổi thửa, đưa diện tích đất nông nghiệp trung
bình năm 2017 lên 2,41 ha/hộ, giảm sự chia cắt để áp dụng “tứ hóa” toàn diện. (v) Nhà nước
quản lý gián tiếp, điều tiết thông qua trợ cấp; cho phép các HTX đàm phán, vận động chính sách,
làm giảm khoảng cách giữa thành thị với nông thôn (Chương Đài, 2019)…
3.2. Khái quát thực trạng phát triển và đóng góp của hợp tác xã vào nâng cao chất lượng tăng
trưởng ở Việt Nam
3.2.1. Hợp tác xã ở nước ta đã khá phát triển, đóng góp nhiều vào tăng trưởng và nâng cao chất
lượng tăng trưởng
Ngày 08 tháng 3 năm 1948, HTX Thuỷ tinh Dân Chủ thành lập tại Chiến khu Việt Bắc,
mở đầu cho sự phát triển của phong trào HTX ở Việt Nam. Phong trào được đẩy mạnh khi miền
Bắc mở rộng hợp tác hóa, đến năm 1960 toàn miền đã có hơn 50.000 HTX: nông nghiệp, tiểu
thủ công nghiệp, thương mại, tín dụng. Thời kỳ ấn tượng của phong trào HTX là 10 năm đầu
thống nhất đất nước, đỉnh cao là năm 1986 với 73.470 HTX và hơn 20 triệu xã viên, trong đó, có
16.743 HTX nông nghiệp với số hộ xã viên chiếm tới 93,2% số hộ nông dân…
Hình 2. Số lượng HTX ở Việt Nam qua các thời kỳ
Nguồn: VCA
Mặc dù có lúc suy thoái, nhưng nhìn chung các HTX luôn là nơi hoạt động của đông đảo
lao động, đảm bảo thu nhập cho hàng chục triệu dân cư, đóng góp không nhỏ vào tăng trưởng
kinh tế và cung cấp hàng xuất khẩu.
64
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Bảng 2. Phần của kinh tế tập thể trong GDP Việt Nam, 1980 - 2018
1980
218,0 325,2
54,1 113,1
100,0 100,0
24,8 31,8
1986
2005
2008
2011
2014
2018
GDP (ngàn tỷ đồng)
Riêng Kinh tế tập thể
Cơ cấu (%)
914,0 1.616,1 2.779.9 3.937,9 5.542,3
60,8
100,0
6,65
95,5
100,0
5,91
110,7
100,0
3,98
158,9
100,0
4,04
207,5
100,0
3,74
Riêng Kinh tế tập thể
Nguồn: GSO
Sau giai đoạn suy thoái 1987 – 2003, từ năm 2004 phong trào HTX dần phục hưng, đến
đầu tháng 11 năm 2018, riêng nông nghiệp đã có hơn 13.000 HTX, gồm 7.700 HTX kiểu mới và
5.400 HTX kiểu cũ chuyển đổi theo luật. Đến cuối năm 2018, có 22.861 HTX các loại, với
5.998.378 thành viên,số lao động làm việc trực tiếp trong khu vực là trên 12 triệu người. Trong
đó, 13.958 HTX hoạt động có kết quả, với 185.714 lao động, có tổng nguồn vốn 226.554 tỷ đồng,
tổng doanh thu thuần 88.586 tỷ đồng, tổng lợi nhuận trước thuế 2.575 tỷ đồng, thu nhập bình
quân tháng của lao động đạt 3,84 triệu đồng. Hàng năm trong thời kỳ 2016 – 2019 có trên 2.000
HTX được thành lập mới, do còn nhiều phải ngừng hoạt động, nên đến cuối năm 2019, cả nước
có 24.618 HTX, tăng 9,6% so với năm 2018, hoạt động trong 8 lĩnh vực chính.
Hình 3. Cơ cấu HTX cuối năm 2019 ở Việt Nam
Nguồn: VCA
Sáu tháng đầu năm 2020, dù bị ảnh hưởng bởi dịch Covid-19, dịch tả lợn châu Phi, nhưng
cả nước vẫn thành lập mới 752 HTX, 10 Liên hiệp HTX, 3.000 tổ hợp tác (Nhật Bắc, 2020). Các
HTX đã cung cấp nhiều sản phẩm thiết yếu, đảm bảo thu nhập cho nhân dân, là hình thức kinh
doanh tiên tiến, hiệu quả ở nông thôn, là công cụ quan trọng đảm bảo an sinh xã hội. Phân bố của
HTX rộng khắp trên cả nước, đang có nhiều chuyển dịch tích cực theo khu vực, ngành kinh tế,
65
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
theo địa phương, vùng kinh tế và hội nhập quốc tế… HTX đã góp phần không nhỏ trong giảm
thiểu tác động từ khủng hoảng 1981 – 1987; giúp đảm bảo đời sống nhân dân trong những năm
2007 – 2014 bất ổn vĩ mô dai dẳng. Đóng góp chính vào việc đưa kim ngạch xuất khẩu nông sản
năm 2019 lên 41,3 tỷ USD, đứng thứ 15 thế giới, với thặng dư thương mại ước khoảng 10 tỷ
USD. Biến Việt Nam thành cường quốc nông nghiệp, có nhiều nông sản trong top 10 xuất khẩu
của thế giới, năm 2019, có 9 loại nông sản đạt mức “xuất khẩu tỷ USD”…
3.2.2. Hợp tác xã ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, yếu kém trong phát triển và đóng góp vào nâng
cao chất lượng tăng trưởng
Có nhiều, trong đó điển hình là: (i) Số lượng HTX quá ít so với quy mô dân số cần tham
gia, số HTX quy mô lớn ít, quá trình hợp nhất, sáp nhập HTX chưa nhiều; hiệu quả hoạt động
tăng chậm hơn so với các hình thức tổ chức kinh tế khác. Xu hướng gắn với kinh tế hộ, với phát
triển cộng đồng làm cho phát triển HTX chỉ thích hợp với các vùng nông thôn có điều kiện kinh
tế khó khăn. (ii) Nhiều HTX chưa đạt chuẩn do chưa thành lập trên tinh thần tự nguyện, chưa đủ
khả năng tự chủ về vốn, trang bị sản xuất, bị động trong sản xuất và phụ thuộc thị trường. Nhiều
thành viên vô cảm trong hoạt động, khiến HTX trở thành chủ thể kinh tế vô hồn, lay lắt, thậm chí
trở thành vật cản phát triển, nhất là ở nơi người dân có nhiều thu nhập khác. (iii) Áp đảo là HTX
nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại – dịch vụ, và quỹ tín dụng nhân dân, nên đa số là
“bổn cũ soạn lại”, phát triển theo địa giới hành chính, khó đột phá. Cơ cấu và phân bố HTX phụ
thuộc nhiều vào cơ quan quản lý và kế hoạch của nhà nước, nên thường thụ động, ít có hiệu ứng
lan tỏa, dễ chao đảo, thất bại khi hội nhập. (iv) Đóng góp trực tiếp vào GDP trung bình mới đạt
khoảng 4% là thấp so với khả năng, quá thấp so với quy mô lao động hoạt động trong khu vực.
Tỷ lệ HTX hoạt động có kết quả kinh doanh chưa cao, cùng với năng suất lao động còn thấp, làm
cho đóng góp vào tăng trưởng khiêm tốn, kéo tụt mức tăng trưởng chung của nền kinh tế. (v)
Chất lượng tăng trưởng trong khu vực HTX chưa được như kỳ vọng, ở nhiều HTX, đó chỉ là “lấy
công làm lãi”. Quy mô nhỏ cùng tầm nhìn ngắn hạn của lãnh đạo, làm cho năng suất nhân tố
tổng hợp (TFP) thấp và tăng chậm, nên khu vực HTX chỉ đóng góp “tượng trưng” vào nâng cao
chất lượng tăng trưởng…
3.2.3. Nguyên nhân của các hạn chế, yếu kém trong phát triển hợp tác xã, và cản chúng đóng
góp nhiều vào nâng cao chất lượng tăng trưởng ở nước ta
Có nhiều, trong đó các nguyên nhân chính là: (i) Khởi nguyên của phong trào hợp tác hóa
bị chi phối bởi chủ trương chuyển đổi hòa bình đất đai, tư liệu sản xuất từ sở hữu tư nhân sang
sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể. Thời gian dài sau đó, nhu cầu an sinh cuộc sống cho nhân dân
để an lòng chiến sĩ ngoài mặt trận, đã biến HTX từ chủ thể kinh tế, sang thành “công cụ” trong
chiến tranh giải phóng. (ii) Các HTX – nhất là HTX nông nghiệp, được thành lập theo kiểu “mặc
đồng phục”, từ ven đô đến đồng bằng, miền núi, khiến nơi thì lỗi thời, nhưng nhiều nơi thì quá
sức. Sự bất tương hợp khiến HTX luôn nằm trong thế chống đỡ, khó hiệu quả lúc bình thường,
càng khó trụ trước bất ổn từ bên ngoài như biến động thị trường, biến đổi khí hậu. (iii) Triết lý
phát triển chưa thoát khỏi tư duy “người cày có ruộng” của văn minh nông nghiệp, trong khi các
nước đối thủ đã sang văn minh công nghiệp, bước vào văn minh thông tin, theo CMCN 4.0.
Quyền làm chủ của thành viên còn manh tính hình thức, sự hợp tác còn nằm “trên giấy”, trong
66
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
khi không ít lãnh đạo có biểu hiện lợi dụng quyền hạn, chia chác, trục lợi. (iv) Chưa khai thác
được lợi thế theo vùng, theo truyền thống, tập quán và kinh nghiệm sản xuất của các cộng đồng
dân tộc, nhất là ở các vùng trung du, miền núi. Hỗ trợ HTX chưa được chú trọng đúng mức, các
trạm trại dần tan rã, chuỗi cung ứng đứt gẫy, các dịch vụ hỗ trợ liên quan tới sản phẩm yếu và
thiếu. (v) Chưa coi trọng thương mại hóa sản phẩm, nhà nước lại huy động cao, nghĩa vụ xã hội
nặng nề, dẫn đến thu nhập của thành viên thấp, hay bỏ bê việc công, dồn sức lo kinh tế tư nhân.
Đổi mới công nghệ chậm chạp, thiếu đầu tư và ít thay đổi về quản trị, làm HTX khó phát triển,
cản trở khu vực này đóng góp vào việc nâng cao chất lượng tăng trưởng…
3.2.4. Phát triển hợp tác xã kiểu mới – trọng tâm của chiến lược phát triển hợp tác xã để góp
phần nâng cao chất lượng tăng trưởng ở Việt Nam
Sứ mệnh của HTX kiểu cũ đã cơ bản hoàn thành, nếu tiếp tục duy trì sẽ không thể đưa
năng suất lao động ở nước ta tăng nhanh, thực hiện kỳ vọng sánh vai với các cường quốc. Nay,
khi kiên định đi theo con đường phát triển XHCN, để góp phần mang lại công bằng cho người
yếu thế, xóa đói giảm nghèo cho số dân hạn chế về kinh tế và kỹ năng, vẫn phải đẩy mạnh phát
triển HTX. Chỉ khác là lấy HTX kiểu mới làm trọng tâm cho chiến lược phát triển HTX trong
giai đoạn tới, bằng việc vận dụng sâu sắc Luật HTX 2012, thành lập và chuyển đổi HTX kiểu cũ
thành HTX kiểu mới. Đây cũng là hướng phát triển có triển vọng lớn, với hàng vạn hộ, trang trại
kinh doanh hàng xuất khẩu, hàng vạn lao động giỏi trong các HTX kiểu cũ. Cùng nhiều khâu
còn yếu hoặc thiếu trong các chuỗi cung ứng – sẽ phát triển mạnh khi trở thành HTX kiểu mới,
nhất là các vùng đang kinh doanh theo Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” của Chính phủ,
hứa hẹn đóng góp nhiều vào việc nâng cao chất lượng tăng trưởng ở Việt Nam…
Bảng 3. Khác biệt giữa HTX kiểu cũ với HTX kiểu mới
HTX kiểu cũ
Chủ nhiệm HTX
HTX kiểu mới
Chức danh lãnh đạo
Chủ tịch hội đồng quản trị, Tổng
giám đốc HTX
Đối tượng
Tính chất
Các hộ gia đình
Cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân
Áp đặt để phục vụ mục tiêu
ngắn hạn
Tự nguyện và tự chịu trách
nhiệm
Sở hữu
Không thừa nhận sở hữu cá
Phân định rõ sở hữu của HTX
nhân của nông dân, của các hộ và của nông dân, của các hộ
gia đình
Đóng góp
Ruộng đất và các công cụ sản
xuất
Góp vốn theo quy định pháp
luật
Xã viên với HTX
Phụ thuộc, xã viên thành lao
Bình đẳng, thỏa thuận, tự
động làm công theo sự điều hành nguyện, cùng có lợi và cùng chịu
của HTX rủi ro
67
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Quan hệ giữa Nhà
nước với HTX
Hoạt động, hạch toán, phân phối, Nhà nước tôn trọng quyền tự
giá cả… đều theo cơ quan quản lý chủ, quản lý thông qua việc ban
cấp trên và kế hoạch của nhà
nước
hành pháp luật và các chính sách
Phân phối thu nhập
Mang tính bình quân, bao cấp,
Công bằng, cùng có lợi, theo
chủ yếu phân phối theo công lao vốn góp và mức độ sử dụng dịch
động
vụ
Quy mô
Thôn hoặc liên thôn, xã hoặc liên Không giới hạn về hành chính
xã
Phạm vi hoạt động
Chủ yếu là canh tác nông nghiệp Có thể hoạt động ở nhiều lĩnh
theo mô hình sản xuất tập trung vực, ngành khác nhau
Nghĩa vụ xã hội
Gánh vác nghĩa vụ xã hội nặng
nề và đa dạng
Thực hiện khi hoạt động có hiệu
quả, chỉ dành cho các thành viên
3.2.5. Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng – nhiệm vụ cấp thiết và thực
tiễn ở nước ta
Để trở thành nước có thu nhập trung bình cao vào năm 2031, thành nước có thu nhập cao
năm 2045 – chào mừng kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng, thành lập Nước, Việt Nam cần phải
vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa nâng cao chất lượng tăng trưởng. Phát triển HTX hợp lý và khoa
học theo hướng nâng cao chất lượng tăng trưởng, là công cụ quan trọng để thực hiện nhiệm vụ
này, bởi: (i) HTX vẫn là hình thức sản xuất kinh doanh phổ biến trong nhiều năm tới, có tiềm
năng tăng cao tăng trưởng, do khu vực doanh nghiệp còn non yếu và chưa dễ phát triển bứt phá.
HTX sẽ có tốc độ phát triển nhanh bởi Nhà nước đang chú trọng phát triển nông nghiệp, nông
thôn, đó còn là chủ thể thay thế tốt cho doanh nghiệp, ở nơi khó thành lập doanh nghiệp. (ii) Chất
lượng tăng trưởng có vấn đề, năm 2019 tăng trưởng khá, nhưng là nhờ tỷ trọng tổng đầu tư xã
hội/GDP tăng lên 33,9%; cung tiền M2/GDP tăng đến gần 160%; dư nợ tín dụng/GDP tăng lên
134%. Trong khi, tốc độ tăng của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) suy giảm, nay ở mức thấp
nhất trong các nước ASEAN (Trần Thọ Đạt & Tô Trung Thành, 2020, 21), nên khó duy trì tăng
trưởng cao và bền vững, thậm chí còn gây tụt hậu. (iii) HTX kiểu mới hiện là loại hình phù hợp
nhất trong phát triển kinh tế, bởi giúp huy động cao các nguồn lực nhỏ lẻ, phân tán, như cánh
đồng, làng nghề và nguồn vốn nhỏ nhàn rỗi của dân cư, tài “lẻ” của vài người… Phủ rộng HTX
kiểu mới lên các vùng doanh nghiệp còn thưa thớt sẽ đưa thêm nguồn lực phát triển khổng lồ
vào khai thác, hứa hẹn tạo ra sức bật phát triển trên diện rộng. (iv) Vẫn phải phát triển các HTX
kiểu cũ dạng “cải lương” ở nơi khó khăn, bởi vẫn tiến bộ và tích cực hơn khi để quay về kinh
doanh cá thể, hộ hoặc tổ hợp. Còn giúp củng cố nông nghiệp – “bệ đỡ” phát triển ở vùng nghèo,
giảm việc nhập khẩu nhiều loại nguyên liệu trong nước tự làm được, và chống sự xâm lấn của
hàng ngoại giá rẻ khi lộ trình hoàn thành các cam kết FTA đã cận kề.
68
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Hình 4. Lộ trình thực hiện cam kết FTA của Việt Nam
Nguồn: Bộ Ngoại giao (2018)
(v) Còn giúp tạo ra kết cấu hài hòa, cân đối giữa các loại hình chủ thể kinh tế, bởi HTX
còn là điểm đến khi nâng cấp các hộ kinh doanh, tổ hợp, đồng thời là nguồn dự trữ cho phát triển
doanh nghiệp. Còn tạo điều kiện để phát huy “tính cách mạng cao của nông nghiệp” (Shimon
Peres, dẫn theo Senor & Singer, 2014, 373), giảm bớt sự méo mó trong cơ cấu kinh tế do duy ý
chí, đưa nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng trưởng cao và bền vững hơn…
4. Giải pháp để thúc đẩy phát triển hợp tác xã nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng ở
Việt Nam
Một là, đổi mới sâu sắc tư duy phát triển, chuyển sang chuyên môn hóa theo vùng theo
quy hoạch chiến lược, lấy đó làm điểm tựa để phát triển các ngành trọng điểm, chuỗi cung ứng
sản phẩm theo các FTA, làm định hướng cho khu vực HTX định hình và phát triển
Phát triển HTX chỉ là một phần để giúp nâng cao chất lượng tăng trưởng, chỉ phát huy
được tính tích cực khi được quản trị tương thích, dưới sự dẫn dắt, điều hành của tư duy phát triển
tiến bộ. Trong khi đó, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam từ ngày Đổi mới nói chung, và ba năm
2017 – 2019 nói riêng là ấn tượng, nhưng chưa mang lại sự an tâm, bởi còn chủ yếu là theo chiều
rộng. Công nghiệp còn nặng về gia công, lắp ráp; xuất khẩu phụ thuộc khu vực FDI; cùng các
tượng đài hoành tráng, khu hành chính “nghìn tỷ”, xây dựng cao tốc, khiến “GDP chạy đi đâu?”
(Bùi Trinh, 2014). Hơn nữa, các “con Rồng châu Á” chỉ ra đời khi có đột phá tư duy phát triển,
các nước “chiếu dưới” chỉ hội nhập thành công khi biết làm giầu bằng yếu tố địa phương. Vì thế,
khi động lực từ đổi mới giảm mạnh, tăng trưởng chững lại, muốn có tăng trưởng cao và bền vững,
cần đổi mới sâu sắc và trước tiên là tư duy phát triển. Cần từ bỏ cách thức tăng trưởng chủ yếu
dựa trên khai thác khả năng, gia công lắp ráp cho nước ngoài, để 63 tỉnh thành như 63 “nền kinh
tế”, cạnh tranh lẫn nhau. Khắc phục tình trạng lát cắt kinh tế li ti (Trần Đình Thiên, 2011), bằng
việc chuyển sang khai thác lợi thế, tăng tỷ trọng hàng hóa và nâng cao giá trị thương hiệu cho
nông sản nhiệt đới. Nâng cấp chiến lược trong tổ chức kinh tế từ cấp tỉnh lên cấp vùng, để tăng
GDP của cấp này lên gấp nhiều lần, tạo điều kiện để phát triển chuyên môn hóa theo vùng, thu
gọn cơ cấu kinh tế “nát vụn”, nhằm tăng sức cạnh tranh theo quy mô…
69
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Bảng 4. Quy mô bình quân về diện tích và GDP năm 2019
của đơn vị tổ chức kinh tế chiến lược của một vài quốc gia261,9
Số bang, tỉnh,
đơn vị trực
thuộc
Toàn quốc
Quy mô bình quân
Diện tích
GDP (triệu
USD)
Diện tích
(km2)
GDP (triệu
USD)
(km2)
Mỹ
9.525.067
21.427,7
14.342,9
5.081,8
1.642,4
2.875,1
50
33
47
17
36
190.501
436.225
8.041
428.554,0
434.633,3
108.123,4
96.611,8
79.863,9
Trung Quốc
Nhật Bản
Hàn Quốc
Ấn Độ
9.596.961
377.930
100.210
5.895
3.287.263
91.313
Brazil
8.515.767
331.212
1.839,7
261,9
27
63
315.399
5.257
68.137,0
4.157,1
Việt Nam
Việt Nam
Nguồn: Wikipedia, WB
Từ các ngành trọng điểm, xây dựng và phát triển các chuỗi cung ứng cho các sản phẩm
chủ lực của các vùng theo các FTA. Dựa vào đó, chỉ ra các khả năng còn lại, các khâu còn thiếu
hoặc yếu, các ngõ, ngách thị trường, làm định hướng cho các HTX xây dựng và phát triển…
Hai là, đổi mới thể chế theo hướng kinh tế thị trường đầy đủ, sửa đổi các luật có liên quan,
nâng cấp các mặt yếu thế, để các thành viên tăng thêm niềm tin, hăng hái tham gia vào HTX,
tiến tới hình thành hệ thống HTX mạnh, phủ rộng và hoạt động hiệu quả
Có định hướng tốt, song để khu vực HTX phát triển, cần tạo được niềm tin vào HTX cho
các thành viên, mấu chốt là đổi mới thể chế để giải phóng nguồn lực, bởi thể chế “cũ” xem nhẹ
các phạm trù kinh tế thông thường (Buchholz, 2008, 251), nên thiếu tính thị trường. Hệ thống
chính trị kép, cồng kềnh, nhiều ban bệ, có cấu trúc, chức năng xơ cứng, tiềm ẩn cơ chế xin-cho,
thân hữu, nhiều công chức biến chất, đe dọa sự công bằng và hiệu quả kinh doanh. Nếu chỉ “cơi
nới” và “dò đá qua sông” thì không thể tiến dài, tiến nhanh, khó đáp ứng đòi hỏi “bây giờ hoặc
không bao giờ”, khi muốn bắt kịp và tiến cùng thời đại (Nguyễn Đình Cung, 2019). Nay năng
lực cạnh tranh năm 2019 của nước ta về thể chế đứng thứ 89/141 nước, các mặt khác đều thua
ba đối tác chính, nếu ít “cởi trói” về thể chế, thì các HTX khó trụ vững trong hội nhập.
70
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Hình 5. Năng lực cạnh tranh của Việt Nam, Thái Lan, Malaysia
và Trung Quốc năm 2019
Nguồn: WEF (2020)
Đổi mới thể chế, về “luật chơi”, cần nâng cao quyền tài sản, sửa đổi Luật Đất đai và các
luật có liên quan, phát triển xã hội dân sự, khuyến khích lao động giỏi tập trung và tích tụ tư liệu
sản xuất, kể cả đất đai. Về các chủ thể tham gia, cần lựa chọn người đủ tâm và tầm quản trị quốc
gia, đề cao hơn vai trò của HTX, đổi mới cơ quan quản lý, nâng cao quyền hạn của các hiệp hội,
tôn trọng tiếng nói thành viên. Về cơ chế thực thi, cần công bằng, nghiêm minh trong quản lý,
cạnh tranh và xử lý các tranh chấp; tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chuyên trách về các
tổ chức kinh tế. Để người dân tin, tự giác tham gia, hăng hái đóng góp các tài sản tích cóp, dồn
hết tâm huyết cho HTX thì chúng mới phát triển cao và bền vững được. Còn nếu cứ để bình quân
một HTX hoạt động có kết quả năm 2018, chỉ có 12,3 lao động, doanh thu thuần 6,35 tỷ đồng,
lợi nhuận trước thuế 0,18 tỷ đồng – tức quy mô nho nhỏ “xinh xinh”, lợi nhuận kiểu “cho có”,
luôn có tình trạng “được mùa rớt giá”, thì mấy ai dám tham gia HTX…
Ba là, ban hành các chính sách tương thích để phát triển nhanh, mạnh và nhiều các HTX
kiểu mới, phát triển hợp lý các HTX kiểu cũ, tạo ra hệ thống các chủ thể kinh tế tiên tiến, phù
hợp, tương hỗ và bổ sung lẫn nhau, giúp tạo ra tăng trưởng cao và bền vững
Có định hướng phát triển tốt, thể chế được cải thiện sẽ giảm bớt thủ tục, tinh giảm điều
kiện, rút ngắn thời gian và chi phí tuân thủ thành lập HTX. Nhưng để có nhiều HTX kiểu mới
được thành lập, nhiều HTX kiểu cũ được chuyển đổi và phát triển hợp lý, ngoài nỗ lực của họ,
còn cần hỗ trợ từ bên ngoài, quan trọng nhất là từ nhà nước. Trong bối cảnh kinh tế và thương
mại toàn cầu đang khó khăn vì chủ nghĩa bảo hộ trỗi dậy, dịch Covid-19 diễn biến phức tạp,
chưa dễ cải thiện. Nhà nước cần điều chỉnh, bổ sung để có chính sách hỗ trợ HTX hấp dẫn hơn,
đầu tiên là hỗ trợ các yếu tố đầu vào, nhất là các yếu tố vượt tầm HTX, như giống, vật tư, thông
tin thị trường, công nghệ, đối tác. Tiếp đó là hỗ trợ để HTX vận hành trôi chảy, thuận lợi, như
hỗ trợ tiếp cận nguồn lực, quản trị, giúp tham gia vào các chuỗi cung ứng, xử lý sự cố, giảm
71
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
thiểu nhũng nhiễu, phiền hà. Hỗ trợ đầu ra và tạo điều kiện mở rộng kinh doanh, như tiêu thụ
sản phẩm, tổ chức gặp gỡ, trao đổi, xúc tiến thương mại, hoãn, giản hoặc giãm các khoản huy
động và chi phí tuân thủ… Các giải pháp này cần đồng bộ, bao trùm, khả thi để biến thành động
lực, để nhiều HTX kiểu cũ được chuyển đổi, nhiều HTX kiểu mới được thành lập, nhất là ở nơi
khó phát triển doanh nghiệp. Mặt khác, khi phát triển HTX còn cần phân bổ hài hòa “đất” hoạt
động, sử dụng nguồn lực, để dung hòa lợi ích giữa các thành viên, tập thể, địa phương và quốc
gia. Đặt phát triển HTX trong quản trị tổng thể, phục vụ chiến lược phát triển chung, để vừa
phát triển nhanh, mạnh và nhiều các HTX kiểu mới, phát triển hợp lý các HTX kiểu cũ. Vừa có
sự chuyển hóa linh hoạt từ các chủ thể kinh tế cấp thấp hơn lên HTX, và từ HTX lên doanh
nghiệp, nhằm tạo ra hệ thống các chủ thể kinh tế tiên tiến, phù hợp, tương hỗ và bổ sung lẫn
nhau. Giúp từng HTX, từng cộng đồng và toàn khu vực HTX phát triển nhanh, mạnh, hiệu quả,
ít sự cố, như là các miếng ghép cơ cấu, vừa giúp tạo ra tăng trưởng cao, đóng góp được nhiều
vào nâng cao chất lượng tăng trưởng…
Bốn là, phát huy sức mạnh của toàn hệ thống chính trị, sự hỗ trợ của giới khoa học, doanh
nhân, sự chung sức của cộng đồng và giúp đỡ quốc tế, nhằm giúp các HTX hoạt động suôn sẻ,
hiệu quả cao, đóng góp được nhiều vào tăng trưởng và nâng cao chất lượng tăng trưởng
Để thành công, từng HTX cần nỗ lực, lãnh đạo cần có tầm nhìn, nhạy bén và năng động;
các thành viên cần tự tin, tương trợ khi đóng góp, hợp tác trong công việc, nhường nhịn trong
phân phối. Nhưng nhận thức, khả năng và nỗ lực của họ đều có hạn, mỗi HTX, cộng đồng HTX,
lại có nhiều vấn đề riêng, với mức độ khác nhau, nên dĩ nhiên, cần các người gỡ rối khác nhau.
Do đó, họ cần có thêm nhiều hỗ trợ khác, dù không thường xuyên, nhưng cần trong đó, đầu tiên
là từ hệ thống chính trị. Bởi hệ thống chính trị ở nước ta không chỉ là “kép” – mà là “tứ” với bốn
trục dọc tương ứng “tứ trụ”, đã nhiều ban bệ, lại nhiều tầng nấc, nhiều nơi coi trọng “quyền anh,
quyền tôi”. Do đó, cần giảm thiểu việc để kỳ vọng xa xôi cản trở hoạt động hiện tại; không để cơ
quan hành pháp soạn luật, cài cắm lợi ích nhóm. Giảm sự cát cứ và lợi ích cục bộ làm chính sách
thiếu toàn cục, khó thông suốt, không để quy định dưới luật, hoạt động thanh, kiểm tra, cùng tư
lợi của quan chức gây khó. Sau đó là hỗ trợ từ các hiệp hội, nơi hiểu rõ tiềm năng, thực trạng,
vấn đề và lợi thế trong từng ngành, hàng, của các chủ thể kinh tế trong vùng. Nên có thể tư vấn
nên kinh doanh gì, quy mô ở mức nào để có hiệu quả; nên nhận hỗ trợ gì, từ đâu, khi sản xuất,
đến thu hoạch, chế biến, tiêu thụ. Đồng thời, cần sự chung sức của giới khoa học, để có ý tưởng,
dự báo sản phẩm và thị trường, nhất là sản phẩm có thể thay đổi lớn dưới tác động của CMCN
4.0. Giúp ứng dụng tiến bộ khoa học – công nghệ để các HTX dù ở công nghệ thấp, đủ sức cạnh
tranh với các sản phẩm của các nền kinh tế công nghệ 4.0 trong hội nhập. Cần giới đầu tư, doanh
nhân hỗ trợ trong phát triển sản phẩm có giá trị cao, nhất là sản phẩm cần đầu tư ban đầu lớn,
hoặc có mức mạo hiểm cao. Cần sự góp sức của cộng đồng, các người con quê hương, sự giúp
đỡ quốc tế để giúp HTX định hướng phát triển, lựa chọn sản phẩm và công nghệ, giúp tiêu thụ
sản phẩm. Từ đó, giúp các HTX hoạt động suôn sẻ, kinh doanh hiệu quả, đóng góp được nhiều
vào tăng trưởng và nâng cao chất lượng tăng trưởng…
3. Kết luận
Quá trình phục hưng của HTX từ năm 2004 tới nay, cho thấy đây là mô hình kinh tế thích
72
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
ứng và có thể phát triển mở rộng trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta. Phát
triển HTX càng quan trọng, khi đa phần nông sản và hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu đều chủ
yếu được sản xuất ở đây. Hơn nữa, nếu không phát triển kịp, chỉ cần mỗi một trong hơn 50 đối
tác trong các FTA, có một vài sản phẩm vượt qua sản phẩm Việt, thì sẽ mang đến hậu quả khó
lường cho nền kinh tế. Vì thế, trong giai đoạn tới, ở các vùng doanh nghiệp chưa phát triển, nước
ta càng cần đẩy mạnh phát triển HTX kiểu mới để khuếch trương lợi thế của cường quốc nông
nghiệp. Đồng thời cần phát triển HTX kiểu cũ dạng cải lương, để mở đường cho các cá thể, hộ
kinh doanh và tổ hợp tác có điều kiện phát triển tốt hơn, chuẩn bị tiền đề để phát triển doanh
nghiệp về sau. Đây còn là giải pháp tốt để các vùng nông thôn, miền núi phát triển, đưa tăng
trưởng cả nước thêm cao, giảm dần tình trạng 80% địa phương chưa tự đảm bảo được chi ngân
sách. Góp phần cung cấp thêm hàng xuất khẩu, giải quyết việc làm, nâng cao đời sống, xóa đói
giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội, nâng cao chất lượng tăng trưởng. Sự nghiệp này tuy có
thuận lợi lớn, là nước ta do một Đảng duy nhất lãnh đạo toàn diện, kiên định phát triển XHCN,
có nhiều kinh nghiệm của trên 1/3 thế kỷ phát triển HTX kiểu cũ. Song cũng đan xen nhiều thách
thức không nhỏ, khi trình độ phát triển chưa cao, các quá trình: công nghiệp hóa, chuyển đổi nền
kinh tế, tăng trưởng bắt kịp – đều đang dang dở. Tư duy kinh tế chưa theo kịp thời đại, hiệu lực
quản lý chưa cao, các chính sách tốt khó và chậm đi vào cuộc sống, nhiều bất ổn lẩn khuất ở
nhiều nơi, nên lòng tin vào HTX không cao… Song với quyết tâm đổi mới của Đảng, nỗ lực cải
cách, chuyển sang kiến tạo – phát triển của Chính phủ, những bài học tổng kết rút ra từ thực tiễn,
cùng sự chung sức của toàn dân. Cùng nỗ lực triển khai các giải pháp tương thích, thực hiện
Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm”, chắc chắn phong trào HTX ở Việt Nam sẽ đổi mới căn
bản. Không chỉ giúp phát triển nhanh, mạnh và nhiều HTX kiểu mới, phát triển hợp lý các HTX
kiểu cũ, mà còn tạo ra hệ thống các chủ thể kinh tế tiên tiến, giúp tạo ra tăng trưởng cao và bền
vững, mang đến bước ngoặt trong phát triển kinh tế đất nước...
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bùi Trinh (2014), GDP chạy đi đâu? Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2020 từ:
<http://vneconomy.vn/thoi-su/gdp-chay-di-dau-20140206031427536.htm>.
Chương Đài (2019), Kinh nghiệm của Nhật Bản trong phát triển HTX nông nghiệp, truy
hop-tac-xa-nong-nghiep-a20081.html>.
Dan Senor & Saul Singer (2014), Quốc gia khởi nghiệp: câu chuyện về nền kinh tế thần kỳ
của Israel, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2014, trang 373.
Nguyễn Đình Cung (2019), Việt Nam ở vào tình thế ‘bây giờ hoặc không bao giờ’, truy
the-bay-gio-hoac-khong-bao-gio-516683.html>.
Nhật Bắc (2020), Để HTX là ngôi nhà chung, tối ưu hóa lợi ích cho người nông dân, truy
nuoc/de-hop-tac-xa-la-ngoi-nha-chung-toi-uu-hoa-loi-ich-cho-nguoi-nong-dan/399052.vgp>.
73
INTERNATIONAL CONFERENCE FOR YOUNG RESEARCHERS IN ECONOMICS & BUSINESS 2020
ICYREB 2020
Todd G. Buchholz (2008), Ý tưởng mới từ các kinh tế gia tiền bối, bản dịch của Phạm Hồng
Bắc và Bùi Ngọc Sơn, Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội
Trần Đình Thiên (2011), Lát cắt cơ cấu nền kinh tế Việt, truy cập ngày 15 tháng 9 năm
2020 từ: <https://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/lat-cat-co-cau-nen-kinh-te-viet-41378.html>
Trần Thọ Đạt & Tô Trung Thành (biên soạn, 2020), Tóm tắt Ấn phẩm Đánh giá Kinh tế
Việt Nam thường niên 2019, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội
VCA (2019), Kinh nghiệm của CHLB Đức trong phát triển HTX, truy cập ngày 9 tháng 9
năm 2020 từ: <http://vca.org.vn/kinh-nghiem-cua-chlb-duc-trong-phat-trien-htx-a19660.html>.
Vinod Thomas, Mansoor Dailami, Ashok Dhareshwar, Daniel Kaufmann, Nalin Kishor,
Ramón E. López and Yan Wang (2000), The Quality of Growth, Published for the World Bank,
Oxford University Press.
74
17 trang
14880
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phát triển hợp tác xã để nâng cao chất lượng tăng trưởng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_hop_tac_xa_de_nang_cao_chat_luong_tang_truong.pdf
