Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt Nam
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
PHÁP LUẬT VỀ CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH
TẠI HÀ LAN VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM
CHO VIỆT NAM
Đặng Ngân Hà - Trần Thị Loan
(Học viên thạc sĩ chuyên ngành Luật nhân quyền,
Khoa Luật ĐHQG Hà Nội)
Dẫn nhập
Hiến pháp Hà Lan ghi nhận: “Tất cả mọi người ở Hà Lan
đều được đối xử bình đẳng trong những hoàn cảnh như nhau.
Phân biệt đối xử dựa trên cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng, quan điểm
chính trị, chủng tộc, giới tính hay vì bất kỳ lý do nào khác là
không được phép”.52 Như vậy, những hành vi kỳ thị, biệt đối xử
với một người chỉ vì họ có xu hướng tính dục và bản dạng giới
khác biệt là không phù hợp với Hiến pháp – văn bản có hiệu lực
pháp lý cao nhất tại Hà Lan.
Là một trong những quốc gia sớm thông qua luật cho phép
chuyển đổi giới tính ở châu Âu và trên thế giới, quyền chuyển đổi
giới tính hợp pháp hóa trong Bộ luật Dân sự năm 1985 thể hiện
cái nhìn cởi mở của Hà Lan đối với vấn đề về người chuyển giới -
những người tự xác nhận giới tính của mình khác với giới tính khi
sinh ra. Pháp luật của quốc gia này thừa nhận quyền của người
chuyển giới được thay đổi giới tính của họ bằng cách cho phép
được quyền thay đổi giới tính trên giấy khai sinh. Tuy nhiên,
trong quá trình thực thi, các quy định này đã gặp phải sự phản đối
bởi những quy định về điều kiện chuyển đổi giới tính đã vi phạm
quyền con người của người chuyển giới. Theo đó, việc thực hiện
các can thiệp y tế trước khi yêu cầu chuyển đổi giới tính đã vi
52
30/11/2016.
69
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
phạm đến quyền tự làm chủ và toàn vẹn thân thể của những người
này. Vì vậy, những quy định này đã được sửa đổi trong Bộ luật
Dân sự 2013.
1. Nhu cần cần phải sửa đổi pháp luật về chuyển đổi
giới tính tại Hà Lan
Hạn chế của quy định về chuyển đổi giới tính trong Bộ
Luật Dân sự 1985:
Pháp luật Hà Lan trước đây cho phép người chuyển giới
được thay đổi giới tính của họ trên các giấy tờ tùy thân với điều
kiện họ đã trải qua điều trị hoóc-môn, phẫu thuật chuyển giới, và
đã thay đổi hoàn toàn về mặt thể chất. Những điều kiện này, được
quy định tại Điều 1:28 Bộ luật Dân sự Hà Lan 1985,53 khiến
những người chuyển giới phải chấp nhận giới tính trên giấy tờ tùy
thân không đúng với giới tính họ mong muốn, gây ra những tác
động tiêu cực đến cuộc sống hằng ngày của họ, phủ nhận quyền
tự quyết bản dạng giới của con người, vi phạm quyền tự chủ cơ
thể.54 Vì vậy đã tạo nên những ảnh hưởng khác nhau lên các
nhóm thuộc cộng đồng chuyển giới tại Hà Lan.
Theo điều luật này, những người chuyển giới nam/nữ có
mong muốn phẫu thuật chuyển giới chỉ có thể thay đổi nhận dạng
trên giấy tờ tùy thân sau khi đã hoàn tất quá trình điều trị chuyển
giới về mặt y học và tâm ly. Để đạt được các điều kiện theo quy
53
THE CIVIL CODE OF THE NETHERLANDS,
KLUWER LAW INTERNATIONAL,
27.
54 Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), Có bao nhiêu
.com/s/Factsheet-Hop-phap-hoa-chuyen-doi-gioi-tinh-tren-the-gioi.pdf+&
cd=1&hl=vi&ct=clnk&gl=vn, truy cập ngày 30/11/2016.
70
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
định tại Điều 1:28, quá trình ấy cần nhiều năm và trong suốt
khoảng thời gian đó, những người chuyển giới nam/nữ phải sống
với giới tính trên giấy tờ tùy thân không đúng với bản dạng giới
của họ, và do đó, một khía cạnh cơ bản (giới tính) của cá nhân họ
đã bị phủ nhận.55
Đối với những người chuyển giới không có nhu cầu phẫu
thuật chuyển giới, việc pháp luật Hà Lan quy định điều kiện trên
khiến họ không thể thay đổi giới tính và phải đối diện với khó
khăn cả đời, vì không được ghi nhận giới tính mong muốn vào
các giấy tờ pháp lý. Những người chuyển giới không muốn thực
hiện phẫu thuật vì nhiều lý do, hoặc có thể họ đã chấp nhận với cơ
thể hiện có, trong trường hợp này, chính pháp luật là rào cản duy
nhất khiến họ không thể sống với giới tính mình mong muốn.
Trên thực tế, số người chuyển giới không muốn trải qua phẫu
thuật là rất lớn. Việc tự xác định giới tính và thể hiện giới tính của
bản thân (thông qua trang phục, kiểu tóc, giọng nói, hành xử,…)
khác với giới tính được ghi nhận trên giấy tờ tùy thân đã dẫn đến
vô số các trường hợp khó xử giữa người chuyển giới với các cơ
quan nhà nước, nhà tuyển dụng và đôi khi với cả những người lạ.
Hơn nữa, những trường hợp khó xử như vậy lặp đi lặp lại cho
người chuyển giới khiến họ bị tổn thương tâm ly nặng nề.
Ngoài ra, đối với những người chuyển giới nhưng giới tính
mong muốn của họ khác với giới tính nam hay nữ (người xuyên
giới, theo cách gọi của đa số người Việt Nam hiện nay) lại không
có các quy định pháp luật thừa nhận bản dạng giới của họ. Những
người xuyên giới không cần thiết phải trải qua phẫu thuật chuyển
55
ĐỌC THÊM: TRƯƠNG HỒNG QUANG,
NGƯỜI CHUYỂN GIỚI VÀ PHÁP LUẬT THẾ
GIỚI VỀ NGƯỜI CHUYỂN GIỚI,
30/11/2016.
71
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
giới, vì vậy việc quy định như Điều 1:28 đã phủ nhận quyền được
xác định bản dạng giới của nhóm người này.
Tại Hà Lan, các thông tin cá nhân bao gồm cả giới tính của
mọi người được chứa đựng trong Hệ thống dữ liệu đăng ky hộ
tịch (Gemeentelijke Basisadministratie van Persoonsgegevens,
viết tắt là GBA) chứa tất cả các dữ liệu hộ tịch của công dân.
Hàng trăm cơ quan chức năng có quyền được truy cập vào cơ sở
dữ liệu này khi cần các dữ liệu thông tin cá nhân trong quá trình
thực thi nhiệm vụ công của mình như công an, cơ quan thuế, quỹ
lương hưu,… Vì thủ tục hành chính này mà người chuyển giới tại
Hà Lan, đặc biệt là những người không thể thay đổi giới tính pháp
lý bởi các điều kiện trong Điều 1:28, luôn phải đối diện với những
tình huống khó khăn khi bản dạng giới của họ khác với giới tính
được đăng ky trong giấy khai sinh. Họ thường phải đặt bút ký vào
dưới những giấy tờ có đánh dấu giới tính theo giới tính sinh ra
chứ không phải theo giới tính họ mong muốn. Hoặc khi đánh dấu
vào ô giới tính không đúng như trong đăng ky dữ liệu hộ tịch, họ
phải giải thích với các cơ quan và cá nhân, nhiều khi là những
người lạ, về giới tính của họ, hứng chịu sự tò mò, không tin
tưởng, thậm chí xúc phạm từ người khác, quá trình làm các thủ
tục hành chính bị gián đoạn hoặc họ có thể bị quy chụp vào hành
vi khai báo gian lận. Nhiều người chuyển giới tại Hà Lan gọi thủ
tục đăng ky giới tính là hành vi “bạo lực hành chính” được thực
hiện bởi nhà nước.56
Một vấn đề nữa mà người chuyển giới tại Hà Lan phải đối
mặt đó là thủ tục đổi tên. Theo Điều 1:4 Bộ luật Dân sự Hà Lan
1985,57 mặc dù không quy định giới tính nào thì được đặt tên nào,
56 Human Rights Watch, Controlling Bodies, Denying Identities - Human
Rights Violations against Trans People in the Netherlands, page 3,
57 Điều 4, Quyển 1, Bộ luật Dân sự Hà Lan 1985: Cơ quan đăng ky hộ tịch
từ chối cấp tên trong giấy khai sinh nếu tên đó không phù hợp hoặc tên gọi
đó tương đồng với những tên họ đã tồn tại, trừ trường hợp những tên họ đã
rất phổ biến.
72
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
nhưng đã ghi nhận rằng việc đổi tên không được chấp nhận nếu
đổi sang tên gọi “không phù hợp” mà không giải thích rõ thế nào
là “không phù hợp”. Trên thực tế, có rất nhiều trường hợp những
người chuyển giới chưa trải qua phẫu thuật chuyển giới vừa
không thể chuyển đổi giới tính nhưng cũng vừa không thể thực
hiện quyền đổi tên họ của mình khi họ đề nghị đổi tên hiện tại
sang tên khác phù hợp với giới tính mà mình mong muốn, bởi
Tòa án có thể bác đơn của họ vì lý do tên gọi “không phù hợp với
giới tính”. Như vậy trong những trường hợp này, tòa án ra phán
quyết về việc thay đổi tên gọi của người chuyển giới dựa trên giới
tính sinh học của người đó dù thực tế pháp luật không quy định
như vậy.
73
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
Bước tiến mới hướng tới bình đẳng cho người chuyển
giới:
Hiến pháp Hà Lan bảo vệ quyền của người chuyển giới về
tự chủ cá nhân và toàn vẹn thân thể58 và trong những văn kiện
nhân quyền quốc tế mà Hà Lan đã phê chuẩn như Công ước Quốc
tế về các Quyền Dân sự và Chính trị và Công ước Nhân quyền
châu Âu… cũng có những hàm chứa nội dung bảo vệ các quyền
chuyển đổi giới tính. Ngoài ra, mặc dù không sự có ràng buộc
pháp ly, nhưng việc thừa nhận và cam kết sẽ rà soát pháp luật
theo hướng dẫn của các Nguyên tắc Yogyakarta59 về việc áp dụng
luật nhân quyền quốc tế trong xu hướng tính dục và bản dạng giới
đã thể hiện thiện chí của Chính phủ Hà Lan trong việc quốc gia sẽ
tiến hành mọi biện pháp lập pháp, hành pháp và các biện pháp
khác cần thiết để tôn trọng đầy đủ và công nhận hợp pháp bản
dạng giới được tự xác định của mỗi người, đảm bảo các thủ tục
liên quan đến giấy tờ nhân thân của một cá nhân mang những
thông tin về giới tính/tính dục của người đó – giấy khai sinh, hộ
58
Article 11, The Constitution of the Kingdom of the Netherlands:
“Everyone shall have the right to inviolability of his person, without
prejudice to restrictions laid down by or pursuant to Act of Parliament”.
59 Năm 2006, đứng trước thực trạng các vụ việc kỳ thị và phân biệt đối xử
được ghi nhận ngày một nhiều hơn, các chuyên gia hàng đầu về luật và
quyền con người từ khắp nơi trên thế giới đã họp mặt ở Yogyakarta,
Indonesia để phác thảo ra một bộ các nguyên tắc quốc tế về xu hướng tính
dục và bản dạng giới. Kết quả của hội thảo đó chính là Bộ nguyên tắc
Yogyakarta: Một hướng dẫn về quyền con người, áp dụng các tiêu chuẩn
pháp ly quốc tế có tính ràng buộc. Bộ nguyên tắc Yogyakarta hứa hẹn một
tương lai nơi mà mọi người sinh ra tự do và bình đẳng và đều hưởng các
quyền chính đáng cho đời sống của mình.
Nội dung của Bộ nguyên tắc Yogyakarta đã góp phần làm nên Bản tuyên
bố về xu hướng tính dục và bản dạng giới của Liên hợp quốc vào năm
2008. Tại đây, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hà Lan Maxime Verhagen đã cam
kết: chính phủ Hà Lan thực hiện những nguyên tắc đã được đưa ra trong
bản tuyên bố. Ông cũng kêu gọi các quốc gia khác của Liên hợp quốc học
tập Hà Lan thực hiện tốt các nguyên tắc đó.
Xem thêm: http://www.yogyakartaprinciples.org/
74
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
chiếu, thẻ cử tri và các tài liệu khác – phản ánh đúng được bản
dạng giới tự xác định của họ60.
Hà Lan đã từng giữ vị trí tiên phong trong việc ghi nhận các
quyền của người chuyển giới, nhưng khi nhận thức về bản dạng
giới và xu hướng tính dục ngày một tăng lên và hoàn thiện hơn
các quy định pháp luật của Hà Lan đã không còn phù hợp và
không đảm bảo nghĩa vụ của Hà Lan theo pháp luật nhân quyền
quốc tế. Hơn một phần tư thế kỷ sau đó, Hà Lan đã đánh mất lợi
thế hàng đầu của mình. Một số nước trên thế giới như Đức (năm
2010), Thụy Điển (năm 2013), Hàn Quốc (năm 2013) đã có sự
thay đổi trong pháp luật về chuyển đổi giới tính khi bỏ quy định
bắt buộc phải thực hiện phẫu thuật khi chuyển đổi giới tính; một
số các nước khác tuy công nhận về quyền chuyển đổi giới tính
muộn hơn Hà Lan nhưng đã có sự tiến bộ khi không quy định
phải thực hiện can thiệp y tế làm điều kiện chuyển đổi giới tính
như Anh, Áo, Đan Mạch, Argentina… Vì thế, đòi hỏi Hà Lan
phải có những sửa đổi trong luật pháp để phù hợp với xu thế quốc
tế và quan trọng nhất là để hạn chế những vi phạm quyền con
người phát sinh bởi chính các quy định trong Bộ luật Dân sự, bảo
đảm và tôn trọng quyền của người chuyển giới như bản thân vốn
có của họ, đồng thời phù hợp với những cam kết quốc tế mà mình
đã tham gia và gỡ bỏ áp lực, sức ép từ cộng đồng quốc tế.
Năm 2011, dự thảo Bộ luật Dân sự sửa đổi được trình ra
Quốc hội Hà Lan lần đầu tiên. Tuy nhiên phải sau đó hai năm,
ngày 17 tháng 12 năm 2013 với 51 phiếu thuận và 24 phiếu
chống61, Quốc hội Hà Lan mới thông qua Bộ luật Dân sự mới,
trong đó có những thay đổi về quyền chuyển đổi giới tính: những
điều kiện về phẫu thuật chuyển giới, điều trị hoóc-môn đã được
bãi bỏ, người chuyển giới chỉ cần có giấy chứng nhận từ chuyên
gia tâm lý rằng bản dạng giới của họ khác với giới tính sinh học,
thuộc về giới tính kia là có thể chuyển đổi giới tính trên giấy khai
60 Principle 3: The Right to recognition before the law, The Yogyakarta
Principles, sử dụng bản dịch của Minh Lê, Trung tâm ICS.
61 https://www.eerstekamer.nl/nieuws/20131218/eerste_kamer_steunt_wet
svoorstel, truy cập ngày 01/12/2016
75
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
sinh và các giấy tờ hộ tịch khác. Đây là sự thay đổi rất y nghĩa.
Giới tính của một người không thể do người khác quyết định. Nhà
nước không trao cho ai đó giới tính của họ, mà nhà nước chỉ có
thể thừa nhận.62
2. Pháp luật hiện hành về chuyển đổi giới tính tại Hà
Lan
2.1. Chủ thể có quyền thay đổi giới tính pháp lý
Khoản 1 Điều 1:28 Bộ luật Dân sự Hà Lan 201363 quy định:
“Công dân Hà Lan từ 16 tuổi trở lên, có mong muốn được có giới
tính khác với giới tính trong giấy khai sinh có thể đưa ra tuyên bố
thay đổi giới tính trong sổ hổ tịch và các giấy tờ nhân thân liên
quan. Nếu giấy khai sinh của người này không được cấp tại Hà
Lan, họ có thể gửi thông tin thay đổi giới tính đến cơ quan đăng
ký hộ tịch tại thành phố La Hay”. Khác với quy định trong luật
cũ, chủ thể không những là “những người xác định rằng họ có
giới tính khác với giới tính được ghi trên giấy khai sinh” mà họ
còn “phải thay đổi cơ thể phù hợp với giới tính mong muốn, trong
chừng mực điều này phải khả thi và được chấp nhận dưới góc độ
y học và tâm lý học”, và “bảo đảm họ chắc chắn không có khả
năng sinh sản sau khi đã được chuyển giới”, thì trong luật mới các
quy định về phải trải qua điều trị hoóc-môn, phẫu thuật thay đổi
cơ thể, triệt sản đã bị xóa bỏ. Chủ thể trong luật mới chỉ cần là
công dân Hà Lan từ 16 tuổi trở lên nhận thấy bản dạng giới của
mình không giống với giới tính khi sinh ra là có quyền thay đổi
giới tính trên giấy tờ hộ tịch.
62 Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), Có bao nhiêu
nước
hợp
pháp
hóa
chuyển
đổi
giới
tính,
doi-gioi-tinh-tren-the-gioi.pdf+&cd=1&hl=vi&ct=clnk&gl=vn.
63
Xem Bộ luật Dân sự Hà Lan 2013 bản tiếng Hà Lan tại:
01/12/2016.
76
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
Ngoài những người mang quốc tịch Hà Lan, những người
không có quốc tịch Hà Lan nhưng có thời gian cư trú hợp pháp và
liên tục trên lãnh thổ Hà Lan trên một năm tính từ thời điểm nộp
đơn yêu cầu, cũng có quyền yêu cầu thay đổi giới tính trên giấy tờ
(Điểm 3, Điều 1:28). Điều này hoàn toàn hợp lý bởi tất cả mọi
người sinh ra không phân biệt quốc tịch đều có quyền được mang
giới tính theo đúng mong muốn của mình. Các quốc gia cần phải
tôn trọng và bảo đảm quyền được thay đổi giới tính bất kể họ là
người có quốc tịch của quốc gia mình hay không.
Như vậy, mọi người từ 16 tuổi trở lên, bao gồm cả công dân
Hà Lan và những người không có quốc tịch Hà Lan nhưng cư trú
hợp pháp và liên tục hơn 1 năm trên lãnh thổ Hà Lan đều có
quyền yêu cầu thay đổi giới tính nếu họ có niềm tin mạnh mẽ và
chắc chắn ràng mình có giới tính khác với trên giấy khai sinh.
2.2. Điều kiện để thay đổi giới tính pháp lý
Những người đủ tư cách về mặt chủ thể như đã nêu ở trên
khi nộp đơn yêu cầu thay đổi giới tính phải nộp kèm theo giấy
chứng nhận của một chuyên gia trong hội đồng giới khẳng định
rằng tuyên bố của người nộp đơn khi họ tin rằng mình có giới tính
khác với giới tính được đánh dấu trên giấy khai sinh là hoàn toàn
chắc chắn và sáng suốt, không phải thất thường hay không phải
do bị rối loạn tâm lý.
Hội đồng giới được thành lập bao gồm các chuyên gia chỉ
với nhiệm vụ là đưa ra nhận xét có chuyên môn của mình đối với
từng trường hợp người mong muốn chuyển đổi giới tính. Họ có
quyền cấp hoặc từ chối cấp giấy chứng nhận cho người nộp đơn
khi họ có căn cứ để nghi ngờ tuyên bố về giới tính của người nộp
đơn yêu cầu thay đổi giới tính là không chắc chắn, thất thường...
Và các chuyên gia phải chịu trách nhiệm về những ý kiến xác
nhận của mình.
Giấy chứng nhận của chuyên gia về tuyên bố chuyển đổi
giới tính mong muốn của người nộp đơn chỉ hợp lệ khi được xác
77
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
nhận trong 6 tháng trở lại tính tới ngày nộp đơn yêu cầu chuyển
đổi giới tính.64
2.3. Thủ tục thay đổi giới tính pháp lý
Nếu như trước đây người muốn chuyển đổi giới tính pháp lý
trên giấy khai sinh phải đến tòa án quận nộp hồ sơ (bao gồm: bản
sao giấy khai sinh; xác nhận của chuyên gia trong Hội đồng giới
rằng: người nộp nếu người đó đã và đang thực hiện phẫu thuật
chuyển đổi giới tính mong muốn, ở trong chừng mực phẫu thuật
đó là khả thi và được chấp nhận dưới khía cạnh y học và tâm lý
học, sự mong muốn chuyển đổi giới tính của người này là vĩnh
viễn, đã cân nhắc đến quá trình sinh sống và hoàn cảnh thực tiễn,
và người này hoàn toàn không còn khả năng sinh con)65 để yêu
cầu thay đổi giới tính thì theo pháp luật hiện hành, cơ quan có
thẩm quyền giải quyết đơn yêu cầu thay đổi giới tính là cơ quan
đăng ky hộ tịch.
Người có mong muốn thay đổi giới tính tới cơ quan đăng ky
hộ tịch nộp đơn đề nghị sửa đổi ô giới tính trên giấy khai sinh và
sau đó cơ quan đăng ky hộ tịch sẽ xem xét nếu người yêu cầu đáp
ứng đủ điều kiện thì sẽ ra quyết định thay đổi mục giới tính trên
giấy khai sinh cho họ. Ngoài ra, nếu cá nhân có yêu cầu thay đổi
họ tên, thì cơ quan này cũng có thể ra quyết định thay đổi họ
tên.66
Còn đối với trường hợp những người có giấy khai sinh
không đăng ky ở cơ quan đăng ky hộ tịch của Hà Lan, thì việc đề
nghị sửa đổi được thực hiện tại Phòng đăng ky hộ tịch ở trung tâm
hành chính La Haye.
64 Điều 1:28a, Bộ luật Dân sự Hà Lan 2013, tlđd.
65 Điều 1:28b Bộ luật Dân sự Hà Lan năm 1985.
66 Điều 1:28b Bộ luật Dân sự Hà Lan năm 2013.
78
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
2.4. Hệ quả pháp lý
Giới tính mới trên giấy khai sinh của cá nhân sẽ phát sinh
những hậu quả pháp lý. Những hậu quả pháp lý này sẽ phát sinh
kể từ ngày cơ quan đăng ky hộ tịch bổ sung thông tin về việc thay
đổi giới tính trên giấy khai sinh của cá nhân yêu cầu thay đổi giới
tính. Và thời điểm này cũng được tính tương tự đối với những
trường hợp có yêu cầu thay đổi họ tên.67
Trong quan hệ pháp ly trước khi chuyển đổi giới tính pháp
ly, người chuyển đổi giới tính với gia đình của họ không thay đổi
về cả quyền và nghĩa vụ khi họ có giới tính pháp lý mới. Có nghĩa
là trong quan hệ với con cái, người bố mẹ chuyển giới vẫn giữ vai
trò như trước khi được thừa nhận giới tính mới, bố vẫn là bố, mẹ
vẫn là mẹ.
Khác với các quy định cũ, Bộ luật dân sự 2013 không yêu
cầu một người phải thực hiện phẫu thuật và triệt sản nếu muốn
được công nhận giới tính mình mong muốn, chính vì vậy mà khả
năng sinh sản sau khi có giới tính pháp lý mới là hoàn toàn khả
thi. Do đó, nếu một cá nhân sinh con sau khi đã thay đổi giới tính,
thì nghĩa vụ phát sinh của họ dựa trên giới tính sinh học trước khi
chuyển đổi. Bởi theo pháp luật của Hà Lan, một người được gọi
là bố hay mẹ của đứa con do họ sinh ra căn cứ vào giới tính sinh
học, bố của đứa con là đàn ông, mẹ của đứa con là phụ nữ.68
Người chuyển giới từ nữ thành nam vẫn có khả năng mang thai và
làm mẹ của đứa con. Còn người chuyển giới từ nam thành nữ vẫn
có thể có con bằng tinh trùng của mình.
3. Một số nhận xét về pháp luật chuyển đổi giới tính
hiện hành ở Hà Lan
Một số nhận xét về pháp luật chuyển đổi giới tính hiện
hành ở Hà Lan
67 Điều 1:28c Bộ luật Dân sự Hà Lan năm 2013.
68 Xem Mục 11: Huyết thống, Quyển 1, Bộ luật Dân sự Hà Lan 2013.
79
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
Thứ nhất, về chủ thể có quyền yêu cầu thay đổi giới tính
pháp lý. Theo luật mới, bất cứ ai trên 16 tuổi có thể nộp đơn yêu
cầu thay đổi giới tính của họ kèm theo một xác nhận của chuyên
gia khẳng định niềm tin lâu dài của người đó thuộc giới tính khác.
Tuy nhiên việc quy định hạn chế độ tuổi tối thiểu phần nào ảnh
hưởng tới quyền được chuyển đổi giới tính của trẻ em - những
người dưới 16 tuổi. Luật cũ của Hà Lan quy định người từ 16 tuổi
trở lên mới có thể nộp đơn yêu cầu chuyển đổi giới tính pháp lý
với lý lẽ là điều kiện phải trải qua tiêm hoóc-môn, phẫu thuật
không nên áp dụng đối với những người dưới 16 tuổi do cơ thể
chưa phát triển đầy đủ về cả thể chất lẫn tinh thần. Nhưng theo
pháp luật hiện hành, điều kiện bắt buộc phải trải qua phẫu thuật,
triệt sản trước khi yêu cầu chuyển đổi giới tính đã bị xóa bỏ,
những lo ngại về điều kiện sức khỏe, an toàn đã không còn. Việc
quy định một độ tuổi tối thiểu trong một khuôn khổ pháp ly như
vậy là không phù hợp; thay vào đó, nên căn cứ vào hoàn cảnh
riêng của từng đứa trẻ để xác định xem việc thay đổi giới tính
pháp ly có đem lại lợi ích tốt nhất cho trẻ không, để từ đó đưa ra
quyết định công nhận hay từ chối việc thay đổi giới tính pháp lý
của trẻ.
Hà Lan là thành viên của Công ước quốc tế về Quyền trẻ
em, do đó, cần phải nghĩa vụ tôn trọng và thực thi các nội dung
được ghi nhận trong công ước, trong đó có việc bảo đảm và coi
trọng quyền tự do phát biểu quan điểm về mọi vấn đề tác động
đến trẻ em69, bao gồm việc để trẻ em chuyển giới đưa ra y kiến
của chúng về sự cần thiết phải thay đổi giới tính pháp ly. Đảm
69 Điều 12. Công ước quốc tế về Quyền trẻ em 1989: 1. Các Quốc gia thành
viên phải bảo đảm cho trẻ em có đủ khả năng hình thành quan điểm riêng
của mình, được quyền tự do phát biểu những quan điểm đó về mọi vấn đề
tác động đến trẻ em, và những quan điểm của trẻ em phải được coi trọng
một cách thích đáng, tương ứng với độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ
em.
2. Vì mục đích đó, trẻ em phải được đặc biệt trao cơ hội nói lên y kiến của
mình trong bất kỳ quá trình tố tụng tư pháp hoặc hành chính nào có liên
quan đến trẻ, trực tiếp hoặc thông qua một người đại diện hay một cơ quan
thích hợp, theo cách thức phù hợp với những quy tắc thủ tục trong pháp
luật quốc gia.
80
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
bảo rằng trẻ em chuyển giới không bị loại trừ khỏi khả năng áp
dụng công nhận pháp lý về bản dạng giới của họ và thay đổi tên
của chúng. Những lựa chọn và quyết định về việc thừa nhận giới
tính mong muốn của trẻ em cần được lấy lợi ích của đứa trẻ làm
hàng đầu và ý kiến của trẻ em cần được cân nhắc.
Thứ hai, về điều kiện chuyển đổi giới tính phải có xác nhận
của chuyên gia trong Hội đồng giới. Bởi số lượng các chuyên gia
được trao thẩm quyền xác nhận yêu cầu chuyển đổi giới tính pháp
lý của các cá nhân rất giới hạn, trong khi nhu cầu xin xác nhận lại
lớn có thể sẽ dẫn đến danh sách chờ đợi dài. Vì thế cần có những
phân tích, đánh giá cụ thể về số lượng người chuyển giới trên
thực tế để có sự điều chỉnh hợp lý số lượng các chuyên gia nhằm
bảo đảm quyền chuyển đổi giới tính của mỗi cá nhân không bị
thực thi chậm trễ.
Ngoài ra, cũng nên xem xét liệu vai trò của các chuyên gia
trong Hội đồng giới có cần thiết. Khi xét cho cùng, quyền tự chủ
về thân thể của người chuyển giới là quyền tự quyết định bản
dạng giới riêng của bản thân người chuyển giới đó, không phải
cần đến sự can thiệp của một chủ thể thứ ba khác thì người đó
mới được công nhận là mình có niềm tin giới tính khác với giới
tính trên giấy khai sinh. Việc yêu cầu cần có điều kiện phải có ý
kiến xác nhận từ chuyên gia phần nào làm giảm quyền tự chủ của
người chuyển giới.
Và nhà nước, trong việc bảo vệ và bảo đảm quyền của
người chuyển giới chỉ nên ghi nhận và tôn trọng quyền chuyển
đổi giới tính pháp lý của họ thay vì quy định thêm những điều
kiện gây cản trở việc thực hiện quyền. Trong một chừng mực, nhà
nước chỉ nên quy định các điều kiện kỹ thuật, chuyên môn cần
thiết trường hợp chuyển đổi giới tính về thể chất (thông qua tiêm
hoóc-môn, phẫu thuật) để bảo đảm sự an toàn về sức khỏe, tính
mạng của người chuyển giới.
81
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
4. Kinh nghiệm cho pháp luật chuyển giới tại Việt
Nam
Tại Việt Nam, lần đầu tiên quyền chuyển đổi giới tính được
ghi nhận trong Bộ luật Dân sự 2015, và sẽ có hiệu lực thi hành từ
ngày 01/01/2017. Điều 37 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định:
“Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật.
Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay
đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có các quyền
nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định
của Bộ luật này và luật khác có liên quan”. Tuy nhiên, đây mới
chỉ là bước đầu ghi nhận người chuyển giới trong hệ thống pháp
luật Việt Nam và thay đổi nhận thức của cả xã hội Việt Nam nói
chung. Qua những phân tích về pháp luật chuyển giới tại Hà Lan
– một trong những nước phát triển đi đầu trong việc công nhận
quyền của người chuyển giới có thể rút ra được một số kinh
nghiệm trong việc xây dựng pháp luật về người chuyển giới ở
Việt Nam.
Trước hết, cần làm rõ khái niệm, cách hiểu thế nào là người
chuyển giới (transgender), chuyển giới tính (transexual). Có phải
bắt buộc thực hiện tiêm hoóc-môn, phẫu thuật chuyển đổi giới
tính và được cấp giấy chứng nhận từ chuyên gia y học thì mới
được coi là người chuyển giới? Hay chỉ cần một người tuyên bố
họ có bản dạng giới khác với giới tính sinh học khi sinh ra thì đã
được gọi là người chuyển giới… Việc hiểu như thế nào là người
chuyển giới, chuyển đổi giới tính có vai trò tác động đến tư duy
lập pháp, ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình xây dựng pháp luật
chuyển giới ở Việt Nam. Hiện nay, những khái niệm này vẫn
được hiểu theo nhiều cách và nhầm lẫn. Qua tìm hiểu và nghiên
cứu các tài liệu trong và ngoài nước, theo quan điểm của nhóm
tác giả, người chuyển giới là người có giới tính mong muốn khác
với giới tính sinh học của họ khi sinh ra, không phụ thuộc vào
82
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
việc người đó đã trải qua hoặc không trải qua việc điều trị y tế để
chuyển sang bản dạng giới họ lựa chọn.70
Thứ hai, về đối tượng có quyền chuyển giới. Mở rộng chủ
thể có quyền yêu cầu thừa nhận giới tính mong muốn bao gồm cả
những người không có quốc tịch Việt Nam, đã cư trú hợp pháp và
liên tục trên lãnh thổ Việt Nam trong một khoảng thời gian nhất
định. Không nên quy định một độ tuổi tuyệt đối là điều kiện để
được thừa nhận giới tính mong muốn, nếu đặt ra một giới hạn tuổi
đối với những người chưa trưởng thành thì nên quy định thêm
những ngoại lệ nếu trong trường hợp trẻ chuyển giới có nhu cầu
thay đổi giới tính.
Thứ ba, về điều kiện chuyển đổi giới tính. Không quy định
những điều kiện phải có sự can thiệp y tế như tiêm hoóc-môn,
triệt sản, phẫu thuật. Bởi dựa trên quyền bình đẳng, quyền được
thừa nhận trước pháp luật, quyền với cơ thể, quyền tự do thể hiện
cũng như quyền riêng tư, thì việc cho phép một người thay đổi
giới tính cho phù hợp với nguyện vọng của họ cũng là một quyền
chính đáng và cần được thừa nhận. Không thể ép buộc một người
phải sống theo cách mà họ không muốn, nếu việc đó không ảnh
hưởng gì tới quyền, lợi ích của người khác.
Đối với trường hợp người chuyển giới muốn phẫu thuật
thay đổi cơ thể sinh học theo giới tính mong muốn, những điều
kiện, quy trình, thủ tục kỹ thuật phẫu thuật chuyển giới thuộc về
chuyên môn sâu về y học thì nên do các quy định trong lĩnh vực y
tế điều chỉnh. Còn luật chuyển đổi giới tính nên tập trung vào quy
định quy trình, thủ tục chuyển đổi giới tính pháp lý, quyền và
nghĩa vụ của người chuyển giới, hậu quả pháp ly sau khi thay đổi
giới tính pháp lý, quyền và nghĩa vụ của các bên.
Thứ tư, về chủ thể có thẩm quyền ra quyết định công nhận
giới tính mới. Tại Hà Lan, theo quy định cũ, tòa án quận có thẩm
70 Phạm Quỳnh Phương, Lê Quang Bình, Mai Thanh Tú, Khát vọng được
là chính mình: Người chuyển giới ở Việt Nam – những vấn đề thực tiễn và
pháp ly, iSEE, Hà Nội, 2012, tr. 13.
83
Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt
Nam
quyền ra phán quyết nhưng khi luật mới được ban hành, thẩm
quyền này thuộc về cơ quan đăng ky hộ tịch. Theo lý giải của tác
giả, bởi Hà Lan có Hệ thống dữ liệu đăng ky hộ tịch GBA rất hiệu
quả tiên tiến nên việc quy định cơ quan đăng ky hộ tịch ra quyết
định hành chính công nhận người chuyển giới sẽ thuận tiện,
nhanh chóng và thủ tục đơn giản hơn cho người chuyển đổi giới
tính.
Ở Việt Nam, theo Luật Hộ tịch, việc thay đổi giới tính
không được đề cập đến trong số những nội dung về thay đổi hộ
tịch. Do luật này ban hành trước khi Bộ luật Dân sự với quy định
thừa nhận người chuyển giới ra đời. Việc sửa đổi luật hộ tịch với
nội dung ghi nhận thêm việc thay đổi giới tính là điều tất yếu để
có sự thống nhất giữa các văn bản pháp luật.
Theo quy định của luật thì ủy ban nhân dân xã, phường là
cơ quan đăng ky hộ tịch, nội dung đăng ky bao gồm: khai sinh,
kết hôn, giám hộ, nhận con nuôi… và ghi nhận vào sổ hộ tịch việc
thay đổi hộ tịch của cá nhân theo bản án của tòa án (việc xác định
cha, mẹ, con, việc nuôi con nuôi, chấm dứt việc nuôi con nuôi, ly
hôn, công nhận giám hộ, tuyên bố một người mất tích, đã chết…),
quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (ủy ban nhân dân
huyện xác định giới tính)71. Như vậy, không giống như cơ quan
đăng ky hộ tịch của Hà Lan vừa có nhiệm vụ tiếp nhận đăng ky
khai sinh, giấy tờ hộ tịch, vừa có thẩm quyền xem xét yêu cầu
thay đổi giới tính pháp lý trên giấy khai sinh. Ủy ban nhân dân xã,
phường ở Việt Nam chỉ có nhiệm vụ ghi nhận việc thay đổi thông
tin trên hộ tịch, còn chủ thể có thẩm quyền công nhận hay không
công nhận việc thay đổi hộ tịch là Tòa án (thông qua phán quyết)
hoặc cơ quan hành chính cấp trên (thông qua quyết định hành
chính).
Trong bối cảnh hiện nay, quy định tòa án có thẩm quyền ra
phán quyết công nhận giới tính mới của người chuyển giới là điều
71 Điều 3, Luật Hộ tịch 2014,
px?itemid=30318
84
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
phù hợp nhất. Xuất phát từ chức năng, thẩm quyền của tòa án
trong giải quyết việc dân sự: từ yêu cầu của đương sự tòa án sẽ
công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý, mà từ sự
kiện đó làm phát sinh quyền và nghĩa vụ dân sự. Ngoài ra, hiện
nay Việt Nam đang trong lộ trình xây Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện
tử và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư tới năm 2020, trong đó Cơ
sở dữ liệu hộ tịch điện tử chứa đựng thông tin khai sinh – hộ tịch,
là cơ sở ban đầu cho Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư72, hay cơ
sở dữ liệu do hai cơ quan khác nhau quản lý và trùng lặp nội dung
thông tin tạo nên phức tạp, không thống nhất trong quản lý nhà
nước. Nên quy định hai cơ sở dữ liệu này gộp vào làm một cơ sở
dữ liệu cung cấp đầy đủ thông tin hộ tịch cá nhân như Hà Lan, để
tránh lãng phí chi phí xây dựng cơ sở dữ liệu, nguồn nhân lực
quản ly, cũng như đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi
và ghi nhận nhanh chóng trong sổ hộ tịch giới tính mới của người
nhận được phán quyết tôn trọng và công nhận giới tính chuyển
đổi của tòa án./.
72 http://vnreview.vn/tin-tuc-xa-hoi-so/-/view_content/content/1608089/co-
so-du-lieu-ho-tich-dien-tu-toan-quoc-co-gi-dac-biet.
85
17 trang
12640
Free
Bạn đang xem tài liệu "Pháp luật về chuyển đổi giới tính tại Hà Lan và một số kinh nghiệm cho Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phap_luat_ve_chuyen_doi_gioi_tinh_tai_ha_lan_va_mot_so_kinh.pdf
