Kinh tế chia sẻ và quyền tự do kinh doanh
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
KINH TẾ CHIA SẺ VÀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH
Chu Thị Hoa*
* TS. Phó Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp.
Thông tin bài viết:
Tóm tắt:
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 dẫn đến sự ra đời của những
ngành nghề kinh doanh mới dựa trên nền tảng kỹ thuật số theo mô hình
kinh tế chia sẻ. Đây là những ngành nghề kinh doanh được đánh giá là
có nhiều tiềm năng để phát triển tại thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, trên
thực tế, các doanh nghiệp kinh doanh các ngành nghề mới này còn gặp
phải nhiều khó khăn do sự hạn chế, bất cập của khung pháp lý hiện hành.
Trong phạm vi bài viết này, tác giả trình bày, phân tích việc hiện thực hóa
quyền tự do kinh doanh trong mô hình kinh tế chia sẻ, qua đó góp phần
thúc đẩy phát triển mô hình này ở Việt Nam.
Từ khóa: Kinh tế chia sẻ, quyền
tự do kinh doanh, Cuộc cách
mạng công nghiệp lần thứ tư.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 23/12/2020
: 08/01/2021
: 10/01/2021
Article Infomation:
Abstract:
The 4th industrial revolution leads to the announcement of new businesses
based on a digitally-based sharing economy. This industry considered to
have great potentials for development in Vietnam. However, in practice,
the enterprises trading in this new industry still face several difficulties due
to the limitations and shortcomings of the current legal framework. In the
scope of this article, the author provides an introduction and analysis of the
realization of business freedom in the sharing economic model, thereby
promoting the development of this industry in Vietnam.
Keywords Sharing Economy,
Business
Freedom,
Fourth
Industrial Revolution
Article History:
Received
Edited
: 23 Dec. 2020
: 08 Jan. 2021
: 10 Jan. 2021
Approved
1. Sự phát triển của mô hình kinh tế chia
sẻ tại Việt Nam
hiệu quả nguồn lực cho phát triển kinh tế bởi
các loại hình doanh nghiệp hoạt động theo
mô hình này chủ yếu khai thác các yếu tố tài
nguyên sẵn có của người dùng trên nền tảng
công nghệ. Tại Việt Nam, thời gian gần đây,
thuật ngữ “nền kinh tế chia sẻ” được đưa ra
bàn luận trên nhiều diễn đàn, với một số mô
hình kinh doanh dựa trên nền tảng ứng dụng
công nghệ số như ứng dụng gọi xe Grab, Be,
Go Việt, dịch vụ du lịch và khách sạn, dịch vụ
chia sẻ phòng ở như Airbnb, Luxstay... Trong
điều kiện của Việt Nam, “kinh tế chia sẻ” có
Mô hình và các hoạt động của nền kinh
tế chia sẻ đã xuất hiện khá lâu trên thế giới,
nhưng chỉ đến khi cuộc cách mạng công
nghiệp lần thứ tư bùng nổ với các thành tựu
phát triển của khoa học - công nghệ, công
nghệ thông tin thì mô hình kinh tế này mới
có những bước phát triển đột phá, được coi
là yếu tố cốt lõi của nền kinh tế số hiện nay.
Kinh tế chia sẻ là một phương thức mới trong
huy động, phân bổ, khai thác và sử dụng có
12
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
thể được hiểu là một phương thức kinh doanh
mới của kinh doanh ngang hàng, một hệ thống
kinh tế mà ở đó tài sản và dịch vụ được chia sẻ
cho nhiều người sử dụng trên thị trường thông
qua việc sử dụng các nền tảng số1.
mới này cũng đã xuất hiện và có nhiều tiềm
năng để phát triển. Một số loại hình kinh tế
chia sẻ đã xuất hiện ở Việt Nam, trong đó
nổi lên ba loại hình dịch vụ: (1) Lĩnh vực
vận tải với dịch vụ chia sẻ phương tiện giao
thông (như Grab, Go Viet, Dichung, Fastgo,
Be v.v..); (2) Dịch vụ lưu trú, du lịch (như
Airbnb, Travelmob, Luxstay); (3) Lĩnh vực
tài chính với dịch vụ cho vay ngang hàng
(chủ yếu tập trung vào các doanh nghiệp
Fintech). Ngoài ra, nhiều dịch vụ khác cũng
đã được hình thành như chia sẻ không gian
làm việc (coworking space), chia sẻ lao động
và việc làm, v.v..3
Trên thế giới, các doanh nghiệp kinh
doanh dựa trên mô hình kinh tế chia sẻ đã
đạt những thành công đáng kể. Airbnb – dịch
vụ chia sẻ nhà ở cho người đi du lịch, Uber -
taxi cộng đồng, KickStarter - gọi vốn từ cộng
đồng… là những cái tên đã không còn quá
xa lạ và đã có chỗ đứng nhất định trong giới
công nghệ. Tại Việt Nam, mặc dù kinh tế
chia sẻ chưa thực sự bùng nổ nhưng việc cho
thuê những tài sản ít sử dụng đã và đang tồn
tại. Một khảo sát của Công ty Nielsen, trong
hơn 30.000 người tiêu dùng trực tuyến trên
60 quốc gia ở châu Á - Thái Bình Dương,
châu Âu, châu Mỹ Latinh, Trung Đông, châu
Phi và Bắc Mỹ cho thấy, kinh tế chia sẻ đang
bắt đầu khởi phát, mở rộng trong các lĩnh
vực và Việt Nam là một trong những nước
có tiềm năng lớn để phát triển mô hình này.
Theo khảo sát của Nielsen, cứ bốn người Việt
Nam được hỏi thì có ba người cho biết thích
ý tưởng kinh doanh về mô hình này; 76%
cho biết sẵn sàng tận dụng các sản phẩm và
dịch vụ chia sẻ; chỉ có 18% từ chối chia sẻ tài
sản cá nhân của mình2.
- Trong lĩnh vực vận tải, các doanh
nghiệp hoạt động theo mô hình kinh tế chia
sẻ đã huy động một số lượng lớn phương tiện
vận tải (ô tô, xe máy) của cá nhân, đơn vị
kinh doanh tham gia vào loại hình dịch vụ
vận tải trực tuyến (Grab, Gojec, Dichung,
Fastgo, Be). Trong 2 năm (tháng 01/2016
-01/2018), thực hiện Đề án thí điểm “Triển
khai ứng dụng khoa học công nghệ hỗ trợ
quản lý và kết nối hoạt động vận tải hành
khách theo hợp đồng” (Grab car), cả nước
đã có 866 đơn vị vận tải (doanh nghiệp, hợp
tác xã vận tải) với 36.809 phương tiện và thu
hút hàng chục ngàn lao động tham gia4. Báo
cáo nghiên cứu về nền kinh tế số Đông Nam
Á năm 2019 của Google, Temasek Holdings,
Bain&Co nhận định, quy mô thị trường gọi
xe và giao đồ ăn trực tuyến tại Việt Nam đạt
Thực tế tại thị trường Việt Nam hiện
nay, kinh tế chia sẻ chưa phát triển mạnh
như ở nhiều nước, nhưng mô hình kinh tế
1. Trung tâm Thông tin – Tư liệu, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương, Chuyên đề số 14: Quản lý nhà
nước trong nền kinh tế chia sẻ: Kinh nghiệm quốc tế và gợi ý cho Việt Nam, tr. 4. Xem thêm TS. Chu Thị Hoa
“Kinh tế chia sẻ trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và một số yêu cầu về xây dựng pháp luật ở
Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghề luật, số 7/2019, tr. 24-31.
2. Nguyễn Thị Loan, Kinh tế chia sẻ, tiềm năng và thách thức đối với Việt Nam. Nguồn: http://tapchitaichinh.
vn/nghien-cuu-trao-doi/kinh-te-chia-se-tiem-nang-va-thach-thuc-doi-voi-viet-nam-301322.html, truy cập
ngày 10/6/2019.
3. TS. Chu Thị Hoa “Kinh tế chia sẻ trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và một số yêu cầu về xây
dựng pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghề luật số 7/2019, tr. 24-31.
4. Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Dự thảo Báo cáo đánh giá tác động của một số loại hình kinh tế chia sẻ chính tới nền
kinh tế, tr.5. Nguồn: http://www.mpi.gov.vn/Pages/tinbai.aspx?idTin=48375&idcm=140, truy cập ngày 03/2/2021.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
13
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
doanh thu 1,1 tỷ USD vào năm 2019, tăng
hơn 5 lần so với năm 2015 (200 triệu USD)
và dự báo đạt 4 tỷ USD vào năm 2025…5.
Trong đó, đáng lưu ý là ngoài việc sử dụng
phương tiện, tài sản nhàn rỗi để đưa vào kinh
doanh, có một tỷ lệ đáng kể là các phương
tiện, tài sản được đầu tư mới cho mục đích
kinh doanh theo mô hình kinh tế chia sẻ.
đặc biệt của các công ty, doanh nghiệp công
nghệ lớn như FPT, Viettel, VNPT… qua các
hoạt động trực tiếp và gián tiếp như đầu tư
hình thành các công ty Fintech, thành lập
các quỹ đầu tư, vườn ươm hỗ trợ doanh
nghiệp khởi nghiệp Fintech… Các nhà
đầu tư nước ngoài cũng rất quan tâm đến
thị trường cho vay tiêu dùng của Việt Nam,
trong số khoảng 100 công ty P2P lending đã
đi vào hoạt động chính thức và đang trong
giai đoạn thử nghiệm ở Việt Nam, phần lớn
là các công ty của nhà đầu tư nước ngoài
(Tima, Trust Circle, Lendomo, Wecash,
Interloan…). Trong đó, có một số công ty
P2P lending có nguồn gốc từ Trung Quốc,
Nga, Singapore, Indonesia…9.
- Trong lĩnh vực lưu trú du lịch, ước
tính đến tháng 1/2019 đã huy động được
khoảng 18.230 cơ sở lưu trú tham gia mô
hình Airbnb và còn nhiều cơ sở kinh doanh
chia sẻ phòng ở, phòng làm việc đăng ký ở
các ứng dụng khác6. Đối với loại hình kinh
tế chia sẻ kết hợp văn phòng-khách sạn,
theo số liệu thống kê các dự án bất động sản
do Bộ Xây Dựng thẩm định thiết kế cơ sở,
từ năm 2015 đến hết năm 2019 có khoảng
trên 58.000 căn hộ Officetel đã được đầu tư
xây dựng thuộc trên 130 dự án, trong đó có
60 dự án với trên 17.000 căn officetel và
trên 70 dự án với khoảng trên 41.000 căn
Condotel7. Ngoài ra, còn hàng chục nghìn
căn Condotel, officetel đã được đầu tư xây
dựng tại các dự án đầu tư do các tỉnh, thành
phố trực thuộc trung ương thẩm định thiết
kế cơ sở theo thẩm quyền. Tính riêng năm
2019, tổng số căn hộ Officetel tại các dự án
được Bộ Xây dựng thẩm định là 702 căn8.
Những số liệu thống kê trên đây đã cho
thấy, mặc dù mới phát triển ở thị trường Việt
Nam, kinh tế chia sẻ đã có sự phát triển nhanh
chóng. Với quy mô dân số Việt Nam năm
2019 là 96,2 triệu người, trong đó 68,8% dân
số đang sử dụng điện thoại di động (tương
đương 64 triệu người) và tỷ lệ người dân tiếp
cận internet ở mức cao trong khu vực, tỷ lệ
lao động trẻ tuổi cao và thu nhập của người
dân không ngừng tăng lên, Việt Nam đang
là thị trường tiềm năng thu hút đầu tư phát
triển kinh tế nói chung và kinh doanh theo
mô hình kinh tế chia sẻ nói riêng10.
- Trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng,
Ngày 12/8/2019, Thủ tướng Chính
loại hình Fintech đang thu hút sự quan tâm
phủ Nguyễn Xuân Phúc đã ký Quyết định
ngày 14/12/2020.
6. Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tlđd.
7. Bộ Kế hoạch và đầu tư, Dự thảo Báo cáo đánh giá tác động của một số loại hình kinh tế chia sẻ chính tới
nền kinh tế, tr.6. Nguồn: http://www.mpi.gov.vn/Pages/tinbai.aspx?idTin=48375&idcm=140, truy cập ngày
03/2/2021.
truy cập ngày 14/12/2020.
truy cập ngày 14/12/2020..
10. Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tlđd.
14
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
mô hình kinh tế chia sẻ với mục tiêu đảm
bảo môi trường kinh doanh bình đẳng giữa
các doanh nghiệp kinh doanh theo mô hình
kinh tế chia sẻ và kinh tế truyền thống. Động
thái này thể hiện sự chuyển biến trong nhận
thức và hành động của Chính phủ trong việc
công nhận hình thức kinh doanh mới trên cơ
sở tận dụng các nguồn lực, tài nguyên còn
dư thừa trong xã hội nhằm tối ưu hóa tài
nguyên cũng như các hoạt động kinh tế dựa
trên những tiến bộ của khoa học kỹ thuật,
đặc biệt là sự phát triển của Cuộc cách mạng
công nghiệp lần thứ tư. Quyết định số 999/
QĐ-TTg ngày 12/8/2019 của Thủ tướng
Chính phủ đã tạo ra nền tảng pháp lý, có sự
hậu thuẫn của Nhà nước giúp cho các công
ty công nghệ hoạt động theo mô hình kinh tế
chia sẻ, tạo ra một sân chơi chung, cạnh tranh
bình đẳng giữa các công ty truyền thống và
công ty công nghệ. Điều quan trọng nhất
trong phát triển của mô hình kinh tế này là
mang lại lợi ích cuối cùng cho người dùng11.
Ngày 27/9/2019, Bộ Chính trị cũng đã ban
hành Nghị quyết số 52-NQ/TW về một số
chủ trương, chính sách chủ động tham gia
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư,
trong đó có nhiệm vụ hoàn thiện thể chế tạo
thuận lợi cho việc chủ động tham gia cuộc
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá
trình chuyển đổi số quốc gia – nền tảng quan
trọng thúc đẩy sự phát triển của mô hình kinh
tế chia sẻ. Nghị quyết số 52/NQ-TW cũng
chỉ rõ: Xây dựng cơ chế quản lý phù hợp
với môi trường kinh doanh số, tạo thuận lợi
cho đổi mới sáng tạo. Sớm ban hành khung
thể chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các
công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh
doanh mới hình thành từ Cuộc cách mạng
công nghiệp lần thứ tư. Quy định rõ phạm vi
không gian và thời gian thử nghiệm. Nghiên
cứu, xây dựng các khu thử nghiệm dành cho
doanh nghiệp công nghệ theo mô hình tiên
tiến của thế giới. Thực hiện định danh, công
nhận, xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy
chuẩn đối với các sản phẩm, công nghệ, mô
hình kinh doanh mới12.
2. Thực hiện quyền tự do kinh doanh
trong nền kinh tế chia sẻ
Hiến pháp năm 2013 và các văn bản quy
phạm pháp luật Việt Nam đã quy định khá
chi tiết về quyền tự do kinh doanh13, đồng
thời thị trường Việt Nam cũng được đánh giá
11. TS. Chu Thị Hoa, tlđd.
12. Nghị quyết số 52-NQ/TW về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia Cuộc Cách mạng công
nghiệp lần thứ tư.
13. Hiến pháp năm 1946: Chỉ ghi nhận quyền tư hữu tài sản (Điều 12); toàn văn Hiến pháp không có điều nào
quy định trực tiếp về quyền tự do kinh doanh và hoạt động của các thành phần kinh tế. Hiến pháp năm 1959 và
Hiến pháp năm 1980: Tự do kinh doanh và hoạt động của các thành phần kinh tế khác ngoài Nhà nước không
được khuyến khích. Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001): Bước đầu ghi nhận quyền tự do kinh
doanh “tự do đóng”, theo đó công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật (Điều 57). Hiến
pháp năm 2013 đã có một bước tiến mới so với các bản Hiến pháp trước đây, cởi mở hơn với nguyên tắc: “Mọi
người có quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm” (Điều 33).
- Khoản 1, 2 Điều 5 Luật đầu Đầu tư năm 2014 khẳng định “Nhà đầu tư được quyền thực hiện hoạt động đầu
tư kinh doanh trong các ngành, nghề mà Luật này không cấm”, “Nhà đầu tư được tự chủ quyết định hoạt động
đầu tư kinh doanh theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan;…”. Luật đầu tư năm
2020 tiếp tục tái khẳng định các quyền trên cũng tại Điều 5 “1. Nhà đầu tư có quyền thực hiện hoạt động đầu tư
kinh doanh trong các ngành, nghề mà Luật này không cấm. Đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện
thì nhà đầu tư phải đáp ứng các điều kiện đầu tư kinh doanh theo quy định của pháp luật. 2. Nhà đầu tư được tự
quyết định và tự chịu trách nhiệm về hoạt động đầu tư kinh doanh theo quy định của Luật này và quy định khác
của pháp luật có liên quan...”.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
15
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
là khá tiềm năng để phát triển nền kinh tế
chia sẻ. Tuy nhiên, trong nền kinh tế chia sẻ,
việc hiện thực hóa quyền tự do kinh doanh
gặp phải một số vấn đề sau đây:
thúc đẩy Singapore trở thành trung tâm
Fintech của khu vực và thế giới. Tháng
12/2016, Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS)
đã ban hành Sandbox (Khung pháp lý thử
nghiệm trong phạm vi hạn chế) cho phép
các tổ chức tài chính cũng như phi tài chính
được trải nghiệm các giải pháp Fintech
trong môi trường thực tiễn có kiểm soát14.
Ở Việt Nam, Quyết định số 999/QĐ-TTg
ngày 12/8/2019 của Thủ tướng Chính
phủ đã giao trách nhiệm cho các Bộ/Ban/
Ngành xây dựng và phát triển hệ sinh thái
cho kinh doanh, đầu tư theo mô hình kinh
tế chia sẻ, trong đó có nhiệm vụ xây dựng
trình Chính phủ ban hành Sandbox cho các
ngành nghề kinh doanh mới trong nền kinh
tế chia sẻ. Tuy nhiên, đến thời điểm tháng
11/2020, Sandbox do Ngân hàng Nhà nước
soạn thảo (Nghị định về cơ chế thử nghiệm
có kiểm soát hoạt động công nghệ tài chính
(Fintech) trong hoạt động ngân hàng) vẫn
đang trong quá trình lấy ý kiến về bộ hồ sơ
lập đề nghị xây dựng Nghị định.
Một là, giữa “ghi nhận” quyền tự do
kinh doanh và “bảo đảm thực thi” quyền
này trên thực tế vẫn còn tồn tại khoảng cách.
- Quyền tự do lựa chọn ngành nghề
kinh doanh: Về lý thuyết, công dân được
chọn kinh doanh các ngành nghề mà pháp
luật không cấm. Tuy nhiên, thực tiễn thi
hành pháp luật cho thấy, nguyên tắc này
không phải khi nào cũng được thực thi. Đặc
biệt, trong nền kinh tế chia sẻ, những ngành
nghề kinh doanh mới (không quen thuộc
với cơ quan quản lý nhà nước) thì người dân
gặp khó khăn khi đăng ký thành lập doanh
nghiệp kinh doanh những ngành nghề này.
Do một số loại hình không nằm trong danh
mục ngành nghề kinh doanh hoặc chưa xác
định được ngành nghề kinh doanh, việc cấp
giấy phép hoạt động đối với doanh nghiệp
hoạt động theo mô hình kinh tế chia sẻ còn
vướng mắc, gây ra nhiều tranh luận về việc
có nên hay không bổ sung các quy định của
pháp luật về kinh tế chia sẻ. Trên thực tế,
các mô hình kinh doanh mới được đăng
ký vào ngành “dịch vụ khác” hoặc có thể
sẽ không được đăng ký kinh doanh. Ví dụ,
ngành nghề kinh doanh liên quan đến những
ứng dụng của Cuộc cách mạng công nghiệp
lần thứ tư như “tiền mã hóa”, “dịch vụ cho
vay ngang hàng”… vẫn chưa đăng ký kinh
doanh ở Việt Nam.
- Về Quyền tự do lựa chọn hình thức,
cách thức huy động vốn: Về lý thuyết, cá
nhân kinh doanh hay doanh nghiệp được
tự do, chủ động quyết dịnh việc tăng vốn
vay hay tăng vốn điều lệ; cách thức tăng
vốn vay thông qua hợp đồng hay thông qua
việc phát hành trái phiếu. Tuy nhiên, các
cách thức huy động vốn dành cho doanh
nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, kinh doanh
theo mô hình kinh tế chia sẻ thì đang còn
là khoảng trống. Một công ty khởi nghiệp
sáng tạo nếu muốn huy động vốn qua các
kênh thông thường, ví dụ như vay vốn ngân
hàng sẽ rất khó thực hiện được. Vì vậy,
doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo có thể
cân nhắc các phương thức huy động vốn từ
Nhìn sang các nước trong khu vực, ví
dụ Singapore, từ tháng 5/2016, Văn phòng
Quỹ Nghiên cứu quốc gia Singapore về
Fintech được thành lập để phục vụ toàn
diện cho mọi vấn đề liên quan đến Fintech,
14. Xem thêm TS. Chu Thị Hoa & Onpun (2019), Sandbox: Cơ chế thử nghiệm áp dụng trong phạm vi hạn
chế - kinh nghiệm quốc tế và một số gợi ý cho Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, 2019, Số 15 (391),
tr. 58-64.
16
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
các nhà đầu tư thiên thần, quỹ đầu tư mạo
hiểm, hay gọi vốn qua phát hành tiền điện
tử (ICO), qua sàn giao dịch (IEO), qua
phát hành các dịch vụ mã thông báo chứng
khoán (STO),…
sử dụng trong dự án mà nhà đầu tư tài trợ,
đồng thời nó còn có thể được giao dịch
như một loại tài sản đầu cơ mà nhà đầu
tư thường hi vọng đồng tiền số sẽ tăng giá
khi dự án thành công. Điểm khác biệt lớn
thứ hai giữa ICO và IPO là trong khi IPO
chịu sự kiểm soát tương đối chặt chẽ của
Ủy ban chứng khoán thì sự kiểm soát dành
Kể từ khi hoạt động ICO đầu tiên được
thực hiện năm 2013, kênh huy động này
đã giúp các startup huy động được hàng
tỷ USD (riêng trong năm 2017 con số vốn
huy động được thông qua ICO là hơn 4 tỷ
USD15; tháng 8/2017, dự án Filecoin huy
động được 252 triệu USD chỉ sau hơn 30
phút mặc dù chỉ mở cửa cho các nhà đầu tư
được chứng nhận, không mở cửa cho các
nhà đầu tư đại trà, nhà đầu tư nhận được
token Filecoin và sau đó có thể đổi sang
các loại tiền tệ khác.16 Năm 2018 đã có
1.253 đợt ICOs với số vốn huy động được
khoảng 8 tỷ USD17). Nếu như trong hoạt
công chúng - IPO (hoạt động thường được
đem ra so sánh với ICO), công ty sẽ phát
hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng và
các nhà đầu tư sẽ được quyền sở hữu cổ
phiếu của công ty, thì trong ICO nhà đầu
tư sẽ nhận về đồng tiền kỹ thuật số được
phát hành dựa trên ứng dụng blockchain.
Đồng tiền kỹ thuật số (hay còn gọi là tiền
mã hóa) này cũng chính là loại tiền tệ được
cho ICO lại “lỏng lẻo” hơn18
. Nếu trước
khi IPO công ty phải công bố bản cáo bạch
đã được kiểm toán thì các nhà phát hành
trong ICO chỉ cần đưa ra “white paper” -
bản báo cáo miêu tả tham vọng phát triển
của dự án19.
Hiện này ở Việt Nam, các hình thức
gọi vốn ICO, STO... hiện vẫn chưa được
công nhận, trong khi đó, đây lại chính là
những hình thức gọi vốn thông dụng đối với
doanh nghiệp hoạt động theo mô hình kinh
tế chia sẻ.
Hai là, tư duy quản không được hoặc
chưa hiểu rõ thì “cấm” gây cản trở việc thực
thi quyền tự do kinh doanh trong nền kinh
tế chia sẻ.
Hiện nay, việc các cá nhân, tổ chức đầu
tư, sở hữu các loại tiền mã hóa như là một
loại tài sản tiềm ẩn rất nhiều rủi ro vì không
được pháp luật bảo vệ. Trong khi Ngân
15. 10 vụ gọi vốn bằng tiền ảo lớn nhất năm 2017, https://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-quoc-te/10-vu-goi-von-
16. Giải mã các vụ ICO - nơi 1 startup có thể gọi vốn trăm triệu USD chỉ trong 30 phút, http://cafef.vn/giai-
ma-cac-vu-ico-noi-1-startup-co-the-goi-von-tram-trieu-usd-chi-trong-30-phut-20170913142246471.chn, truy
cập ngày 03/2/2021.
17. IEO, ICO, STO và bây giờ là IDO – Đâu là cách gọi vốn cho các công ty Crypto vào năm 2019? https://
18. Tháng 8/2017, Ủy ban chứng khoán và hối đoái Hoa Kỳ đã thông báo hoạt động ICO nên được coi là hoạt
động phát hành chứng khoán và do đó cần phải được kiểm soát chặt chẽ như hoạt động IPO. Riêng tại Singa-
pore, hoạt động ICO sẽ được chia thành 02 loại, nếu là phát hành xu token dưới dạng chứng khoán thì sẽ chịu
sự điều chỉnh của pháp luật chứng khoán và quản lý ngoại hối; nếu là phát hành token tiện ích thì sẽ được hoạt
động theo khung pháp lý thí điểm Sandbox.
19. TS. Chu Thị Hoa, Fundraising through new channels – opportunities and legal challenges, Vietnam Law
& Legal forum Vol.26-No.303/2019, tr. 20-24.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
17
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
hàng nhà nước khuyến cáo các tổ chức,
cá nhân không nên đầu tư, nắm giữ, thực
hiện các giao dịch liên quan đến các loại
tiền mã hóa, đồng thời cấm các tổ chức tín
dụng sử dụng các loại tiền mã hóa như một
loại tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán khi
cung ứng dịch vụ cho khách hàng, thì trên
thị trường tự do, người dân vẫn mua bán,
đầu tư các loại tiền mã hóa trên một số sàn
giao dịch.
điện tử (một hình thức của tiền ảo) bao
gồm: MobiVi, VietUnion, VNPay, VinaPay,
Smartlink, M_Service, VNPT-EPAY...21
Ngày 27/8/2018, Thủ tướng Chính phủ đã
ban hành Quyết định số 1255/QĐ-TTg về
phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý
để quản lý, xử lý đối với các loại tài sản ảo,
tiền điện tử, tiền ảo. Theo Đề án này, việc
xây dựng khung pháp lý về tiền ảo sẽ góp
phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của
các nhà đầu tư trong và ngoài nước tại Việt
Nam; hạn chế, ngăn chặn và kiểm soát có
hiệu quả các rủi ro, lạm dụng liên quan; cụ
thể hóa các chế định về quyền tài sản trong
Bộ luật Dân sự năm 2015 trong lĩnh vực
tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo. Tuy nhiên,
đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa có văn bản
pháp lý nào liên quan đến nội dung này
được ban hành.
Trên thực tế, các hoạt động đầu tư,
giao dịch, và huy động vốn bằng tiền ảo vẫn
đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam, mặc dù
chưa có khung pháp lý điều chỉnh. Những
hoạt động đầu tư này hoàn toàn nằm ngoài
sự quản lý của cơ quan nhà nước. Điều này
dẫn đến tình trạng một số cá nhân, tổ chức
lợi dụng lỗ hổng về pháp lý, tính phức tạp
về công nghệ và sự thiếu hiểu biết của công
chúng để huy động vốn trái phép hoặc lừa
đảo, chiếm đoạt tài sản gây thiệt hại cho tổ
chức, cá nhân và làm phức tạp thêm tình
hình kinh tế - xã hội. Khi hàng loạt câu hỏi
về việc khởi nghiệp trong lĩnh vực công
nghệ, đầu tư, kinh doanh, quản lý tiền mã
hóa… vẫn còn bỏ ngỏ ở Việt Nam như hiện
nay thì đây chính là mảnh đất màu mỡ để
“rủi ro” len lỏi khắp ngõ ngách trong cuộc
sống. Khoảng trống của pháp luật đã tạo
ra “đất” để một số loại tội phạm thực hiện
các giao dịch phi pháp... qua các hình thức
kinh doanh, gọi vốn, mua bán tiền mã hóa
trá hình mà vụ đổ bể tiền ảo iFan gây chấn
động vừa qua là một ví dụ20.
Ba là, tính cạnh tranh của thể chế pháp
luật về quyền tự do kinh doanh trong nền
kinh tế chia sẻ chưa cao; phản ứng chính
sách còn chưa nhanh nhạy, chưa bắt kịp
với những biến động của kinh tế thị trường,
nhất là trong việc ứng dụng các mô hình
kinh doanh mới, cũng như việc ứng dụng
các thành tựu công nghệ mới của cuộc cách
mạng công nghiệp lần thứ tư, chưa tạo được
khung pháp lý tin cậy cho hoạt động khởi
nghiệp sáng tạo.
Năm 2019, Bảng xếp hạng của WEF
xếp hạng 141 nền kinh tế (chiếm 99% GDP
thế giới) qua 103 chỉ số được nhóm thành
12 trụ cột cho thấy, năng lực cạnh tranh toàn
cầu 4.0 của Việt Nam đã cải thiện vượt trội,
song vẫn còn nhiều thách thức. Chỉ số về
quy định pháp lý thích ứng linh hoạt với mô
Theo thống kê, Ngân hàng Nhà nước
đã cấp phép cho 9 tổ chức tín dụng phi
ngân hàng thực hiện thí điểm dịch vụ ví
20. TS. Chu Thị Hoa, Singapore với cơ chế pháp lý thử nghiệm áp dụng trong phạm vi hạn chế Sandbox, https://
21. https://kiemsat.vn/xay-dung-va-hoan-thien-khung-phap-ly-ve-tien-ao-giai-phap-phong-ngua-toi-pham-
22/12/2020.
18
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
hình kinh doanh số còn thấp điểm và thấp
(i) Rà soát, nghiên cứu sửa đổi, bổ sung
các quy định liên quan tới điều kiện kinh
doanh và hoạt động của doanh nghiệp trong
một số luật và văn bản hướng dẫn thi hành
như: Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, ...
theo hướng tạo quy định rõ ràng, thuận lợi
cho đăng ký và hoạt động của doanh nghiệp.
Các quy định cần được xây dựng trên quan
điểm doanh nghiệp được làm những gì pháp
luật không cấm để không làm mất cơ hội
kinh doanh của doanh nghiệp, đặc biệt là đối
với những loại hình kinh doanh mới theo mô
hình kinh tế chia sẻ mà chưa có trong danh
mục ngành nghề kinh doanh (ví dụ dịch vụ tài
chính cho vay ngang hàng P2P, ...) cần khẩn
trương bổ sung quy định thí điểm cấp phép
cho các loại hình này đi vào hoạt động24.
hạng (43,1 điểm và ở vị trí 71)22.
Tính cạnh tranh của thể chế pháp luật
về quyền tự do kinh doanh trong nền kinh
tế chia sẻ ở Việt Nam chưa cao có thể dẫn
đến một hệ lụy là một số doanh nghiệp Việt
Nam đã lựa chọn khởi nghiệp ở các quốc gia
khác trong khu vực, nơi mà thể chế cho các
hoạt động khởi nghiệp sáng tạo linh hoạt
hơn. Doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam,
do đội ngũ người Việt sáng lập ra nhưng
lại đăng ký kinh doanh tại Singapore, là
thực tế của nhiều startup hiện nay23. Hiện
nay, với nhiều chính sách ưu đãi như thủ
tục mở công ty đơn giản, miễn giảm thuế
trong các năm đầu tiên, hỗ trợ doanh nghiệp
nước ngoài mở công ty ở sở tại, hệ sinh thái
khởi nghiệp linh động với cơ chế cho phép
áp dụng Sandbox, cơ hội gọi vốn và vươn
ra thế giới dễ dàng hơn,… Singapore đang
trở thành điểm dừng chân của các startup
ngoại, trong đó có Việt Nam.
(ii) Bảo đảm sự đồng bộ giữa ghi nhận
quyền tự do kinh doanh và đảm bảo thực thi
quyền, tránh tình trạng pháp luật ghi nhận
quyền nhưng yếu về mặt đảm bảo cho các
chủ thể thực thi quyền.
3. Kết luận
(iii) Đổi mới tư duy lập pháp theo
hướng “mở’và “linh động” đồng hành cùng
các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Đối
với những vấn đề mới cần hình thành cơ
chế quản lý thử nghiệm (Sandbox). Thực
hiện cơ chế khung pháp lý thử nghiệm
(Regulatory Sandbox) cho việc triển khai
và ứng dụng các công nghệ mới trong mô
hình kinh tế chia sẻ, trong đó, lưu ý nới lỏng
các điều kiện kinh doanh truyền thống, hạ
thấp các rào cản về gia nhập thị trường đối
với các starts-ups… để các doanh nghiệp
hoạt động thử nghiệm, dần dần hoàn thiện
Những phân tích trên đây cho thấy,
những hạn chế trong pháp luật về quyền tự
do kinh doanh đối với những ngành nghề
kinh doanh mới, khởi nghiệp sáng tạo cần
phải được sớm hoàn thiện và được tổ chức
thực hiện nghiêm minh để tạo khung khổ
pháp lý thuận lợi, an toàn cho các hoạt động
đầu tư kinh doanh. Chúng tôi cho rằng, đề
hoàn thiện pháp luật về quyền tự do kinh
doanh trong nền kinh tế chia sẻ để tận dụng
các cơ hội do các cuộc Cách mạng khoa học
công nghệ tạo ra cần thực hiện một số giải
pháp sau:
công nghệ và đáp ứng các yêu cầu quản lý
22 http://baochinhphu.vn/Kinh-te/Nang-luc-canh-tranh-toan-cau-40-cua-Viet-Nam-qua-tung-chi-so/377005.
23. Startup Việt “chạy” sang Singapore khởi nghiệp: Nên mừng hay lo? http://cafebiz.vn/startup-viet-chay-
24. TS. Chu Thị Hoa, “Kinh tế chia sẻ trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và một số yêu cầu về
xây dựng pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghề luật số 7/2019, tr. 24-31.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
19
8 trang
10980
Free
Bạn đang xem tài liệu "Kinh tế chia sẻ và quyền tự do kinh doanh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- kinh_te_chia_se_va_quyen_tu_do_kinh_doanh.pdf
