Kiến nghị hoàn thiện quy định về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

Download

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH

VỀ NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM

ĐI LÀM VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI THEO HỢP ĐỒNG

TS. Nguyễn Thu Ba*

Tóm tắt

Việc điều chỉnh pháp luật đối với người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo

hình thức hợp đồng liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người lao động Việt

Nam và các cá nhân, tổ chức khác. Khi xác định và điều chỉnh các hình thức người lao

động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, Nhà nước bảo vệ cả lợi ích

công và tư trong quan hệ lao động đồng thời quy định các giới hạn pháp lý cần thiết

đảm bảo ổn định, trật tự chung của thị trường lao động trong và ngoài nước. Tính

chất phức tạp của vấn đề người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hình

thức hợp đồng hiện nay đặt ra yêu cầu tất yếu trong việc sửa đổi, hoàn thiện quy định

pháp luật lao động và pháp luật liên quan.

Từ khóa: hình thức làm việc, hợp đồng, người lao động Việt Nam, nước ngoài.

1. GIỚI THIỆU

Trong các giai đoạn phát triển kinh tế xã hội, Nhà nước luôn quan tâm đến việc

đưa người lao động Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài và coi đây là một

hướng giải quyết việc làm, tạo thu nhập cho người lao động và tăng nguồn thu ngoại

^(*)Giảng viên khoa Luật - Trường Đại học kinh tế quốc dân

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

tệ cho đất nước, góp phần mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế. Người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài dưới nhiều hình thức là một vấn đề pháp lý phức tạp được

điều chỉnh chủ yếu bởi Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo

hợp đồng số 72/2006/QH11 (Luật số 72/2006/QH11) cùng nhiều văn bản pháp luật

khác. Tuy nhiên, những quy định này còn chưa đồng bộ và có khá nhiều bất cập cần

phải kịp thời sửa đổi, bổ sung để có thể đáp ứng yêu cầu hội nhập, phát triển của quan

hệ lao động.

2. CÁC HÌNH THỨC NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM ĐI LÀM VIỆC Ở

NƯỚC NGOÀI THEO HỢP ĐỒNG VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH

Từ những năm 1990, việc đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài đã được xã hội

hóa. Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo các hiệp định giữa Chính

phủ Việt Nam với Chính phủ nước ngoài; theo hợp đồng cung ứng lao động giữa các

tổ chức kinh tế Việt Nam với các tổ chức kinh tế hoặc cá nhân người nước ngoài;

theo các hợp đồng lao động cá nhân giữa người lao động với các tổ chức kinh tế Việt

Nam, hoặc các tổ chức kinh tế và cá nhân người nước ngoài. Pháp luật lao động quy

định người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài hợp pháp là công dân Việt

Nam được phép đi làm việc ở nước ngoài theo thời hạn. Nghị định 370-HĐBT ngày

9/11/1991 của Hội đồng Bộ trưởng ban hành “Quy chế đưa người lao động Việt Nam

đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài” quy định người lao động Việt Nam đi làm việc

ở nước ngoài là: “những người có nghề hoặc chưa có nghề, học sinh mới tốt nghiệp

các trường chuyên nghiệp trong và ngoài nước; người làm công tác khoa học kỹ thuật,

nghiệp vụ, quản lý, kể cả người đi làm chuyên gia” (Khoản 1 Điều 4). Tuy nhiên pháp

luật Việt Nam cũng cấm không cho phép làm việc đối với một số công việc, ngành

nghề đặc biệt. Việc tổ chức người lao động đi làm việc ở nước ngoài có thể thực hiện

dưới các hình thức như “đội, tổ hoặc cá nhân, đi làm việc độc lập hoặc xen ghép với

người nước ngoài; nhận khoán khối lượng công việc; nhận khai thác, sản xuất chia

sản phẩm; nhận thầu công trình xây dựng và các hình thức khác phù hợp với yêu cầu

của bên sử dụng lao động ở nước ngoài” (Khoản 3 Điều 4 Nghị định 370-HĐBT).

Những người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo các hiệp định hợp tác khoa học

kỹ thuật và hợp tác đào tạo do nước ngoài hoặc các tổ chức quốc tế tài trợ hoặc những

người đi làm cho các tổ chức quốc tế phi kinh tế ở nước ngoài thì thực hiện theo các

thỏa thuận quốc tế.

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

Bộ luật Lao động năm 1994 cũng không đưa ra khái niệm cụ thể về người Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức hợp đồng mà quy định về tiêu chuẩn,

điều kiện đi làm việc ở nước ngoài: “Công dân Việt Nam đủ 18 tuổi trở lên, có khả

năng lao động, tự nguyện và có đủ các tiêu chuẩn, điều kiện khác theo pháp luật

Việt Nam, phù hợp với pháp luật và yêu cầu của bên nước ngoài thì được đi làm

việc ở nước ngoài” (Khoản 2 Điều 134, sửa đổi bổ sung năm 2002). Các hình thức

đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài gồm có: (1) Cung ứng lao

động theo các hợp đồng ký với bên nước ngoài; (2) Đưa lao động đi làm việc theo

hợp đồng nhận thầu, khoán công trình ở nước ngoài; (3) Đưa lao động đi làm việc

theo các dự án đầu tư ở nước ngoài; (4) Các hình thức khác theo quy định của pháp

luật (Điều 134a). Bộ luật Lao động năm 1994 cũng không xác định riêng đối tượng

người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng lao động, hình

thức này được quy định chung trong các hình thức người lao động Việt Nam làm

việc ở nước ngoài.

Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài không chỉ phải đáp ứng các

yêu cầu của pháp luật nước ngoài mà vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của công

dân Việt Nam cho dù làm việc ở ngoài lãnh thổ Việt Nam. Các hình thức đi làm việc ở

nước ngoài ngày càng đa dạng và phức tạp: người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

theo hợp đồng có thể đi làm việc theo hợp đồng lao động cá nhân, có thể đi làm việc

theo hợp đồng cung ứng lao động của các tổ chức trung gian là doanh nghiệp, tổ chức

sự nghiệp Việt Nam, đi làm việc ở nước ngoài với doanh nghiệp trúng thầu, nhận thầu

v.v... Tuy nhiên họ vẫn là người lao động trong quan hệ lao động song phương hoặc

đa phương tùy thuộc vào hình thức đi làm việc ở nước ngoài. Quốc hội khóa XI, kỳ

họp thứ 10 thông qua Luật số 72/2006/QH11 ngày 29/11/2006 điều chỉnh hoạt động

đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; quyền và nghĩa

vụ của người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; quyền, nghĩa vụ của

doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo

hợp đồng và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Khái niệm “hợp đồng” trong đạo luật

này được hiểu là “hình thức” đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài.

Hợp đồng có nội hàm rộng bao gồm hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ thương mại,

hợp đồng thực tập, hợp đồng hợp tác v.v... Có nghĩa là, việc pháp luật quy định người

lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức hợp đồng là mối quan hệ

pháp lý đan xen của quan hệ hợp đồng lao động với các loại hợp đồng thương mại

dịch vụ, hợp đồng thực tập có yếu tố nước ngoài. Người lao động Việt Nam là chủ thể

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

trong quan hệ hợp đồng lao động với người sử dụng lao động và còn là chủ thể trong

quan hệ “hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài” với doanh nghiệp,

tổ chức sự nghiệp đưa người lao động đi làm việc (Khoản 3 Điều 3 Luật số 72/2006/

QH11) hoặc “Hợp đồng đưa người lao động đi thực tập” với doanh nghiệp là người sử

dụng lao động (Khoản 2 Điều 34 Luật số 72/2006/QH11). Người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài theo “hợp đồng cá nhân” sẽ được xác định quyền và nghĩa

vụ theo tính chất của quan hệ hợp đồng mà pháp luật của nước đến làm việc quy định.

Hợp đồng cá nhân có thể là hợp đồng lao động hoặc loại hợp đồng khác (Khoản 4

Điều 3 Luật số 72/2006/QH11). Ngoài ra, giữa doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp của

Việt Nam với bên nước ngoài còn phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo “hợp

đồng cung ứng lao động” (Khoản 2 Điều 3 Luật số 72/2006/QH11) hoặc “Hợp đồng

nhận thực tập” (Khoản 1 Điều 34 Luật số 72/2006/QH11). Khoản 1 Điều 3 Luật số

72/2006/QH11 giải thích: “Người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

là công dân Việt Nam cư trú tại Việt Nam, có đủ các điều kiện theo quy định của pháp

luật Việt Nam và pháp luật của nước tiếp nhận người lao động, đi làm việc ở nước

ngoài theo quy định của luật này”. Luật cũng quy định 04 hình thức người lao động đi

làm việc ở nước ngoài là: (1) Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

với doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, tổ

chức sự nghiệp được phép hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài.

(2) Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với doanh nghiệp trúng

thầu, nhận thầu hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư ra nước ngoài có đưa người lao động đi

làm việc ở nước ngoài; (3) Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

theo hình thức thực tập nâng cao tay nghề với doanh nghiệp đưa người lao động đi làm

việc dưới hình thức thực tập nâng cao tay nghề; (4) Hợp đồng cá nhân (Điều 6 Luật

số 72/2006/QH11). Căn cứ các hình thức này thì người lao động Việt Nam phải thỏa

mãn các điều kiện tư cách chủ thể trong quan hệ hợp đồng lao động của pháp luật Việt

Nam đồng thời phải đáp ứng các yêu cầu xuất cảnh hợp pháp và còn phải đáp ứng điều

kiện tương ứng về quản lý lao động nước ngoài của nước đến làm việc. Ngoài việc

chịu sự điều chỉnh của pháp luật lao động thì do tính chất, đặc điểm của các hình thức

đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là khác nhau nên còn liên

quan đến quy định pháp luật của những ngành luật khác.

Như vậy, người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là

người lao động có quốc tịch Việt Nam đủ điều kiện để đi làm việc ở nước ngoài theo

các hình thức được pháp luật Việt Nam quy định.

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

Cùng với Luật số 72/2006/QH11, các văn bản dưới luật có Nghị định số

126/2007/NĐ-CP ngày 1/8/2007 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều

của Luật số 72/2006/QH11; Thông tư số 21/2007/TT-BLĐTBXH ngày 8/10/2007

hướng dẫn chi tiết một số điều của Luật số 72/2006/QH11 và Nghị định số 126/2007/

NĐ-CP; các thông tư liên tịch giữa Bộ Lao động, Thương binh và xã hội với Bộ Tư

pháp, Bộ Tài chính, Ngân hàng nhà nước Việt Nam về tiền môi giới và tiền dịch vụ

trong hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp

đồng; hướng dẫn chi tiết một số vấn đề về nội dung hợp đồng bảo lãnh cho người lao

động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; quy định việc quản lý và sử dụng tiền

ký quỹ v.v… Bộ luật Lao động năm 2012 có hiệu lực từ ngày 01/5/2013 chỉ xác định

nguyên tắc “Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài phải tuân theo quy

định của pháp luật Việt Nam, pháp luật nước sở tại, trừ trường hợp điều ước quốc tế

mà Việt Nam là thành viên quy định khác” (Khoản 1 Điều 168). Văn bản quy phạm

pháp luật về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng hiện

nay bổ sung thêm Thông tư số 21/2013/TT-BLĐTBXH quy định mức trần tiền ký

quỹ và thị trường lao động mà doanh nghiệp dịch vụ được ký quỹ với người lao động;

Thông tư số 22/2013/TT-BLĐTBXH hướng dẫn mẫu và nội dung hợp đồng cung ứng

lao động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài; Nghị định số 24/2018/NĐ-CP

quy định về giải quyết khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực lao động, giáo dục nghề nghiệp,

người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, việc làm, an toàn,

vệ sinh lao động.

3. VÀI NÉT VỀ TÌNH HÌNH NGƯỜI LAO ĐỘNG VIỆT NAM ĐI LÀM

VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI THEO HỢP ĐỒNG

Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài tăng dần theo hàng năm, chất

lượng lao động đi làm việc ở nước ngoài cũng được nâng cao, hoạt động của doanh

nghiệp, tổ chức dịch vụ bắt đầu có trật tự. Hiện tại, có khoảng trên 500 nghìn người

lao động Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng ở trên 40 quốc gia và

vùng lãnh thổ. Từ năm 2014, số lượng người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước

ngoài vượt mức 100 nghìn lao động/năm. Thị trường truyền thống là Đài Loan, Nhật

Bản, Hàn quốc và Malayssia. Những năm gần đây mở rộng thêm các thị trường khác

ở Trung Đông, Bắc Phi, châu Âu và một số quốc gia thu nhập trung bình và thu nhập

thấp ở châu Á¹. Trong 3 năm 2014, 2015 và 2016, tổng số người lao động đi làm

Viện Khoa học Lao động và Xã hội, ILO (2018), Xu hướng lao động và xã hội Việt Nam, trang 29, NXB

anh niên, Hà Nội

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

việc ở nước ngoài là gần 350.000 người. Riêng trong năm 2016 có trên 126.000 lao

động đi làm việc ở nước ngoài, trong đó Đài Loan trên 68.000 lao động, Nhật Bản

gần 40.000, Hàn Quốc trên 8.000 và Ả rập Xê út có trên 4.000 lao động. Tính đến hết

tháng 12/2016, toàn quốc có 277 doanh nghiệp có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa

người lao động đi làm việc ở nước ngoài (trong đó có 15 doanh nghiệp nhà nước, 207

công ty cổ phần và 55 công ty TNHH)².

Theo Báo cáo của Cục Quản lý lao động ngoài nước, trong năm 2017³, cả nước

đưa được 134.751 người lao động Việt Nam (trong đó, có 53.340 lao động nữ; chiếm

39,6%); vượt 28,3% so với kế hoạch năm và bằng 106,7% so với tổng số người lao

động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài trong năm 2016. Trong bốn năm liên tiếp số

lượng người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài đã vượt mức 100.000 lao

động/năm. Thị trường lao động trọng điểm có người lao động Việt Nam sang làm việc

nhiều vẫn là Đài Loan, Nhật Bản. Đặc biệt, thị trường Nhật Bản có sự tăng trưởng vượt

bậc với 54.504 lao động (24.502 lao động nữ), tăng 36,47% so với năm 2016. Đối với

thị trường Đài Loan, tổng số người lao động Việt Nam đi làm việc đạt gần 67.000 lao

động (trong đó, có 23.530 lao động nữ), chiếm gần 50% tổng số người lao động Việt

Nam đi làm việc tại các thị trường. Tính đến hết năm 2017, số người lao động Việt

Nam đang làm việc tại Đài Loan là hơn 206.000 người, đứng sau Indonesia, trong đó

lao động làm việc trong ngành sản xuất công nghiệp chiếm trên 87%, dịch vụ xã hội

chiếm 13%. Tại thị trường lao động Hàn Quốc, hiện có hơn 5.100 lao động, trong đó

có 3.023 lao động EPS (Employment permit system - hệ thống cấp phép vấn đề việc

làm), 1.975 lao động thuyền viên gần bờ, xa bờ, lao động kỹ thuật. Đồng thời, tiếp tục

thực hiện có hiệu quả Bản ghi nhớ về phái cử và tiếp nhận lao động theo Chương trình

EPS và lộ trình giảm lao động cư trú, làm việc bất hợp pháp tại Hàn Quốc. Việt Nam

đã triển khai tổ chức các kỳ thi tiếng Hàn trong các ngành sản xuất chế tạo, xây dựng,

ngư nghiệp và nông nghiệp theo Chương trình EPS năm 2017 cho 18.140 người lao

động. Kết quả trúng tuyển đạt tỷ lệ khá cao với 75% trong số 647 người dự thi. Ngoài

ra, một số thị trường khác như: Ả rập Xê út đưa đươc 3.626 lao động, Malaysia 1.551

người, còn lại là các thị trường khác trên 3.000 lao động. Trong năm 2017, hoạt động

đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng đã hoàn thành

vượt mức chỉ tiêu kế hoạch đề ra. Một số thị trường xuất khẩu lao động chính tiếp tục

²http://www.molisa.gov.vn/vi/Pages/chitiettin.aspx?IDNews=27543

³Cục Quản lý lao động ngoài nước, Bộ Lao động, ương binh và xã hội (2017), Báo cáo tình hình lao

động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, tháng 12/2017.

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

có nhu cầu tuyển dụng lao động Việt Nam cao (Đài Loan, Nhật Bản). Các thị trường

khác vẫn có nhu cầu tiếp nhận ổn định, riêng thị trường Nhật Bản nhu cầu tiếp nhận

lao động Việt Nam ngày càng tăng, đa dạng về ngành nghề. Một số thị trường có nhu

cầu tuyển dụng một số nhóm ngành nghề mới mà Việt Nam có khả năng đáp ứng tốt,

có nhu cầu đưa đi như điều dưỡng, hộ lý và trong một số lĩnh vực nông nghiệp, nuôi

trồng thủy sản, lao động có tay nghề, kỹ thuật cao, tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho

người lao động khi lựa chọn phương án đi làm việc ở nước ngoài. Một số thị trường

châu Âu đang có nhu cầu tiếp nhận người lao động Việt Nam (Ví dụ: Rumani, Ba Lan,

Na Uy bước đầu có lời mời hợp tác với Việt Nam trong lĩnh vực y tế, điều dưỡng).

Nhà nước cũng đặt mục tiêu phấn đấu đưa 110.000 người lao động Việt Nam đi làm

việc ở nước ngoài (trong đó, lao động nữ chiếm 40%) trong năm 2018. Nhiều doanh

nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước

ngoài theo hợp đồng đã và đang từng bước chủ động tìm kiếm, phát triển thị trường

lao động ngoài nước. Đồng thời, quan tâm đầu tư bài bản trong công tác đào tạo nguồn

và đào tạo lao động về tay nghề, ngoại ngữ trước khi xuất cảnh cũng như tác phong

kỷ luật lao động và ý thức chấp hành kỷ luật khi làm việc ở nước ngoài. Tập trung chú

trọng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, nhân viên trực tiếp làm công tác xuất khẩu

lao động. Số lượng cán bộ chuyên trách của các doanh nghiệp luôn đảm bảo lớn hơn

số quy định, có trình độ chuyên môn và ngoại ngữ, người lãnh đạo điều hành có kinh

nghiệm. Phần lớn các doanh nghiệp đều đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị đào tạo,

nâng cao trình độ ngoại ngữ và chuyên môn nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ. Tổng số

doanh nghiệp có giấy phép dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài đến

năm 2017 là 315 doanh nghiệp, tăng 40% so với năm 2016. Về công tác cấp và cấp

đổi giấy phép, Cục Quản lý lao động ngoài nước đã hoàn thiện hồ sơ trình Bộ cấp mới

cho 44 doanh nghiệp, cấp đổi cho 20 doanh nghiệp và hướng dẫn 01 doanh nghiệp nộp

lại giấy phép. Cùng với việc trình cấp phép, Cục đã phối hợp tiến hành 44 cuộc thanh

tra, kiểm tra tại các doanh nghiệp. Trong đó, trực tiếp thanh tra định kỳ tại 27 doanh

nghiệp và kiểm tra đột xuất 2 doanh nghiệp.

Tình hình vi phạm⁴, trong năm 2017 thanh tra Bộ đã kiểm tra và tiến hành xử

phạt vi phạm hành chính 16 doanh nghiệp với số tiền 2,6 tỷ đồng, thu hồi giấy phép

05 doanh nghiệp, đình chỉ từ 6-9 tháng đối với 3 doanh nghiệp. Từ năm 2007 đến

nay đã có 43 doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép. Ngoài ra, còn có 17 doanh nghiệp đã

được cấp phép theo Nghị định số 81/2003/NĐ-CP bị thu hồi giấy phép do không làm

⁴http://www.dolab.gov.vn/New/View2.aspx?Key=3521

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

hồ sơ hoặc không được đổi giấy phép theo Luật số 72/2006/QH11 (Thông tin chi tiết

xem trên trang www.dolab.gov.vn.). Các doanh nghiệp thu hồi giấy phép bởi các lý

do: Nộp lại giấy phép do chuyển giao cho công ty con; Nộp lại giấy phép do chấm dứt

hoạt động; do không đáp ứng đủ điều kiện cấp đổi giấy phép; do vi phạm các quy định

của Luật; do không làm hồ sơ đổi giấy phép. Còn xảy ra các vi phạm nghiêm trọng

như không trực tiếp tuyển dụng lao động, cho người khác sử dụng giấy phép để hoạt

động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài và lợi dụng hoạt động đưa người

lao động đi làm việc ở nước ngoài để tổ chức tuyển chọn, thu tiền trái phép của người

lao động; đưa người lao động ra nước ngoài làm việc nhưng không đăng ký hợp đồng

cung ứng lao động theo quy định.

4. KIẾN NGHỊ SỬA ĐỔI, BỔ SUNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI

LAO ĐỘNG VIỆT NAM ĐI LÀM VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI THEO HỢP ĐỒNG

Một là, xác định chính xác các hình thức làm việc của người lao động Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng và pháp luật điều chỉnh. Việc người

lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài đã được luật hóa và Luật số 72/2006/

QH11 đã xác định 04 hình thức người lao động đi làm việc ở nước ngoài. Tuy nhiên

đối với người lao động Việt Nam đi làm việc theo hợp đồng cá nhân thì cần quy định

rõ hơn về tính chất quan hệ hợp đồng và những vấn đề pháp luật điều chỉnh. Hợp đồng

cá nhân này có thể là hợp đồng lao động, có thể là hợp đồng dịch vụ, thương mại hoặc

loại hợp đồng khác theo quy định của pháp luật nước tiếp nhận. Như vậy trách nhiệm

của cơ quan quản lý nhà nước đối với đối tượng người lao động không phải chỉ là cơ

quan quản lý nhà nước về lao động. Cần làm rõ tính chất của quan hệ hợp đồng để xác

định nguyên tắc trong áp dung pháp luật. Trường hợp học sinh, sinh viên Việt Nam đi

học nhưng lại ký kết hợp đồng lao động và làm việc tại nước tiếp nhận thì có cần phải

áp dụng các điều kiện, thủ tục như đối với người lao động đi làm việc ở nước ngoài

theo quy định của Luật số 72/2006/QH11 hay không? Đặc biệt không quy định chung

và áp dụng chung hình thức hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ với tổ chức sự nghiệp được phép hoạt động đưa

người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng như quy định hiện

hành tại khoản 1 điều 6 Luật số 72/2006/QH11. Mở rộng thêm các hình thức người

lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, tránh việc thực tiễn phát

sinh nhiều hình thức đi làm việc nhưng không có luật điều chỉnh và trở thành lao

động bất hợp pháp (Ví dụ: lao động vùng biên). Nhà nước xem xét ban hành đạo luật

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

có phạm vi điều chỉnh rộng hơn và bao quát các vấn đề người lao động đi làm việc ở

nước ngoài: Luật về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài hoặc Luật về

lao động di trú.

Hai là, xây dựng và hoàn thiện chế độ BHXH đối với người lao động Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Luật BHXH năm 2014 có hiệu lực

từ 1/1/2016 đã quy định đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là “người đi làm việc ở

nước ngoài theo hợp đồng quy định tại Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở

nước ngoài theo hợp đồng” (Điểm g Khoản 1 Điều 2). Tuy nhiên, mức đóng BHXH

của người lao động đi làm việc ở nước ngoài lại quá cao, họ phải đóng vào quỹ hưu trí

và tử tuất bằng 22% mức tiền lương tháng đóng BHXH trước khi đi làm việc ở nước

ngoài đối với người lao động đã tham gia BHXH bắt buộc; bằng 22% của hai lần mức

lương cơ sở đối với người lao động chưa tham gia hoặc đã tham gia BHXH bắt buộc

nhưng đã hưởng bảo hiểm một lần (Điểm a Khoản 2 Điều 85 Luật BHXH năm 2014).

Người lao động đi làm việc ở nước ngoài cũng chỉ được hưởng hai chế độ là hưu trí và

tử tuất (chứ không phải 05 chế độ BHXH bắt buộc). Ngoài ra, người lao động đi làm

việc ở nước ngoài còn phải đóng các loại bảo hiểm khác khi sang làm việc tại nước

tiếp nhận (nếu có). Luật cũng cần phải quy định rõ trường hợp người lao động sau khi

đi làm việc ở nước ngoài trở về nước và không còn đủ thời gian lao động trong nước

thì có được hưởng BHXH theo quy định của Luật BHXH năm 2014 hay không.

Ba là, hoàn thiện pháp luật về công đoàn để đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho

người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Quy định về quyền gia nhập tổ

chức công đoàn của người lao động hoặc quyền thành lập tổ chức bảo vệ quyền lợi của

người lao động có ảnh hưởng và tác động quan trọng tới quan hệ lao động. Việc gia

nhập tổ chức công đoàn giúp bảo vệ hiệu quả nhất quyền, lợi ích của người lao động,

bảo đảm quyền thương lượng của người lao động nếu quan hệ lao động phát sinh mâu

thuẫn, bất đồng, tranh chấp. Đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước

ngoài theo hình thức hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với doanh

nghiệp hoạt động dịch vụ, tổ chức sự nghiệp được phép hoạt động thì công đoàn bảo

vệ quyền lợi của người lao động là công đoàn của đơn vị làm dịch vụ. Người lao động

có được tham gia công đoàn của ở nước đến làm việc hay không còn phụ thuộc vào

pháp luật của họ. Tuy nhiên, hiện nay hầu hết các quốc gia trong đó có Việt Nam chưa

cho phép người lao động nước ngoài tham gia công đoàn. Vai trò của công đoàn trong

việc bảo vệ quyền lợi của người lao động làm việc ở nước ngoài chưa được quy định

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

rõ trong Luật số 72/2006/QH11 và Luật Công đoàn năm 2012. Nhà nước cũng cần

quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài

(đặc biệt là vai trò của Ban Quản lý lao động) trong bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của người lao động làm việc ở nước ngoài. Xác định vai trò của cán bộ công đoàn của

đại sứ quán là đầu mối phụ trách tuyên truyền, giáo dục, tiếp nhận thông tin giải quyết

quyền lợi cho người lao động Việt Nam ở nước ngoài. Tổ chức công đoàn Việt Nam

trong nước cụ thể là tổ chức công đoàn của cơ quan quản lý nhà nước về người lao

động Việt Nam làm việc ở nước ngoài cần tích cực, chủ động ký kết các chương trình

hợp tác với công đoàn các nước tiếp nhận lao động để có cơ sở pháp lý bảo vệ quyền

của người lao động Việt Nam ở nước ngoài.

Bốn là, quy định và quản lý chặt chẽ hoạt động của các doanh nghiệp hoạt

động dịch vụ, tổ chức sự nghiệp được phép đưa người lao động đi làm việc ở nước

ngoài theo hợp đồng. Quy định điều kiện chặt chẽ hơn nữa đối với doanh nghiệp hoạt

động dịch vụ, chỉ những doanh nghiệp thực sự đáp ứng đủ và bảo đảm duy trì các

điều kiện theo quy định của pháp luật mới được tham gia hoạt động đưa người đi làm

việc ở nước ngoài. Sửa đổi quy định theo hướng cấp giấy phép có thời hạn từ 3 đến 5

năm cho doanh nghiệp hoạt động dịch vụ, hết thời hạn đó mà doanh nghiệp không đáp

ứng đủ yêu cầu sẽ không được cấp lại giấy phép. Tuy nhiên, cũng cần cho phép doanh

nghiệp hoạt động dịch vụ tạo nguồn lao động để chuẩn bị cung ứng cho hợp đồng vì

quy định về tuyển chọn lao động hiện nay có thể khiến doanh nghiệp có thể phải bỏ

lỡ hợp đồng do không có nguồn lao động sẵn có để đối tác tuyển dụng. Nhiều doanh

nghiệp hoạt động dịch vụ tuyển lao động thông qua trung gian tuyển dụng nên thông

tin tới người lao động bị sai lệch so với thông tin gốc của doanh nghiệp cung cấp,

nhiều trường hợp có dấu hiệu lừa đảo, vi phạm nghiêm trọng quyền lợi của người lao

động. Việc doanh nghiệp hoạt động dịch vụ chuyển giao chức năng tuyển dụng cho

đối tác khác thực hiện dưới dạng một hợp đồng dịch vụ là khó kiểm soát. Như vậy,

cần quy định chặt chẽ về hợp đồng dịch vụ, hợp đồng ủy quyền và trách nhiệm của

doanh nghiệp và bên được ủy quyền trong việc tuyển dụng người lao động đi làm việc

ở nước ngoài. Điều chỉnh lại các thủ tục tuyển dụng, đưa người lao động đi làm việc ở

nước ngoài. Theo quy định, quá trình đưa người lao động đi nước ngoài làm việc bắt

đầu từ khi doanh nghiệp hoạt động dịch vụ ký hợp đồng cung ứng lao động với đối

tác nước ngoài, tiếp theo là khâu tuyển dụng. Như vậy, cần phải tách riêng khâu tuyển

dụng và khâu đào tạo nghề và ngoại ngữ cho người lao động. Việc đào tạo không phải

là giai đoạn tuyển dụng và vì vậy cần có hai loại hợp đồng là “hợp đồng đào tạo” và

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

“hợp đồng tuyển dụng”. Người lao động sẽ xác định được các chi phí trong từng giai

đoạn và không bị nhầm lẫn về quyền và nghĩa vụ theo quy định hiện hành. Tăng mức

chế tài nghiêm khắc đối với những doanh nghiệp tuyển dụng người lao động đi nước

ngoài làm việc trái phép. Cũng cần sớm sửa đổi một số quy định về doanh nghiệp hoạt

động dịch vụ: cho phép một tỷ lệ vốn nước ngoài nhất định đối với doanh nghiệp hoạt

động dịch vụ; Quy định cụ thể về quản lý, sử dụng tiền ký quỹ; Yêu cầu cao hơn đối

với năng lực, trình độ người quản lý v.v…

Năm là, hoàn thiện các quy định trong xử lý vi phạm, xây dựng cơ chế giải

quyết tranh chấp đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Điều

35 Nghị định 95/2014/NĐ-CP (Nghị định 88/2015/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung) quy định

về xử lý vi phạm đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài vi phạm

pháp luật và ngoài ra còn có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật nước sở tại. Pháp

luật cũng đã có sự hỗ trợ pháp lý hiệu quả khi chính người lao động bị vi phạm quyền

và lợi ích hợp pháp. Nghị định số 24/2018/NĐ-CP đã có quy định về cơ chế khiếu

nại, tố cáo về hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo

hợp đồng. Người lao động theo đúng thủ tục có thể “Yêu cầu người có thẩm quyền

giải quyết khiếu nại về hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước

ngoài theo hợp đồng xem xét lại quyết định, hành vi về đưa người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng của tổ chức đưa người lao động Việt Nam đi

làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó

vi phạm pháp luật về đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp

đồng, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình” (Khoản 3 Điều 3) và có quyền

“báo cho người có thẩm quyền biết hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan, tổ chức,

cá nhân trong lĩnh vực lao động, giáo dục nghề nghiệp, đưa người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, việc làm, an toàn, vệ sinh lao động gây thiệt

hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công

dân, cơ quan, tổ chức” (Khoản 6 Điều 3). Sắp tới cần ban hành văn bản quy định cụ

thể các biện pháp bảo vệ người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài khi họ ở

nước ngoài và ban hành cơ chế thống kê, đăng ký việc làm của người lao động Việt

Nam làm việc ở nước ngoài để quản lý và giải quyết vi phạm. Pháp luật quy định về

4 hình thức đi làm việc ở nước ngoài, tuy nhiên thực tiễn cho thấy hình thức quy định

tại khoản 1 điều 6 Luật số 72/2006/QH11 là hình thức phổ biến nhất và cũng là hình

thức phát sinh nhiều vi phạm từ khâu tuyển đến khi thanh lý hợp đồng. Ở hình thức

thứ 2 và 3 thì quan hệ lao động không thay đổi và người sử dụng lao động vẫn phải

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

thực hiện đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ khi đưa người lao động sang nước ngoài làm

việc khi trúng thầu, nhận thầu ở nước ngoài hoặc theo hình thức thực tập nâng cao

tay nghề tại nước ngoài. Hình thức thứ 4, quan hệ hợp đồng song phương giữa người

lao động Việt Nam với bên nước ngoài được điều chỉnh bởi pháp luật của nước sở

tại và pháp luật liên quan. Hình thức thứ nhất là quan hệ hợp đồng 3 bên: người lao

động Việt Nam, doanh nghiệp hoạt động dịch vụ/tổ chức sự nghiệp và người sử dụng

lao động ở nước ngoài. Tính chất của các quan hệ hợp đồng được thiết lập giữa các

bên cũng khác nhau. Khi phát sinh tranh chấp hoặc vi phạm, việc áp dụng cơ chế nào

trong việc giải quyết tranh chấp còn gặp nhiều lúng túng. Hơn nữa, với yếu tố nước

ngoài thì việc giải quyết càng phức tạp. Phải sớm nghiên cứu, xây dựng được một cơ

chế hiệu quả để giải quyết tranh chấp phát sinh trong việc người lao động Việt Nam

đi làm việc ở nước ngoài theo hình thức hợp đồng với doanh nghiệp hoạt động dịch

vụ/tổ chức sự nghiệp.

Tăng cường năng lực của cơ quan thanh tra về lao động. Tăng tỷ lệ cán bộ thanh

tra lao động đồng thời với việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ

thanh tra. Xây dựng quy chế cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm đối với

hoạt động tuyển dụng, quản lý người lao động nước ngoài, hoạt động đưa người lao

động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Công tác hậu kiểm sau cấp

phép là công tác còn nhiều hạn chế nên cũng hết sức coi trọng. Định kỳ hoặc đột xuất

tổ chức những đoàn thanh tra liên ngành để kiểm tra việc thực hiện và phát hiện, xử lý

vi phạm. Chế tài xử phạt hành chính trong vi phạm pháp luật về quản lý lao động di trú

hiện nay chưa đủ mức răn đe; các biện pháp cưỡng chế chưa kiên quyết; chưa có nhiều

biện pháp xử lý triệt để đối với các doanh nghiệp, nhà thầu hay cá nhân người lao động

cố tình vi phạm pháp luật Việt Nam. Ngoài ra các cơ quan quản lý nhà nước cũng cần

chủ động, tích cực và quyết liệt trong việc rà soát, phát hiện lao động Việt Nam ở lại

nước ngoài làm việc bất hợp pháp và xử lý kiên quyết đối với đối tượng lao động này.

Tóm lại, quy định về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài hiện nay

có nhiều ưu điểm hơn so với trước đây nhưng cũng đã bộc lộ không ít nhược điểm.

Việc hoàn thiện pháp luật về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước là việc làm

cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh thị trường lao động đang có có xu hướng quốc tế hóa

mạnh mẽ như hiện nay.

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội (2007), Thông tư số 21/2007/TT-BLĐTBXH ngày

8/10/2007 hướng dẫn chi tiết một số điều của Luật người lao động Việt Nam đi làm việc

ở nước ngoài theo hợp đồng và Nghị định 126/2007/NĐ-CP.

2. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội (2013), Thông tư số 21/2013/TT-BLĐTBXH ngày

10/10/2013 quy định mức trần tiền ký quỹ và thị trường lao động mà doanh nghiệp dịch

vụ được ký quỹ với người lao động.

3. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội (2013), Thông tư số 22/2013/TT-BLĐTBXH ngày

15/10/2013 hướng dẫn mẫu và nội dung hợp đồng cung ứng lao động đưa người lao

động đi làm việc ở nước ngoài.

4. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội, Bộ Tài chính (2007), Thông tư liên tịch số 16/2007/

TTLT-BLĐTBXH-BTC ngày 4/9/2007 quy định cụ thể về tiền môi giới và tiền dịch vụ

trong hoạt động đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

5. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội, Bộ Tư pháp (2007), Thông tư liên tịch số 08/2007/

TTLT-BLĐTBXH-BTP ngày 11/7/2007 hướng dẫn chi tiết một số vấn đề về nội dung

hợp đồng bảo lãnh cho người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

6. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2007), Thông tư

liên tịch số 17/2007/TTLT-BLĐTBXH-NHNNVN ngày 4/9/2007 quy định việc quản lý

và sử dụng tiền ký quỹ của doanh nghiệp và tiền ký quỹ của người lao động Việt Nam đi

làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

7. Bộ Lao động, Thương binh và xã hội, Bộ Tài chính (2008), Thông tư liên tịch số 11/2008/

TTLT-BLĐTBXH-BTC ngày 21/7/2007 hướng dẫn quản lý và sử dụng quỹ hỗ trợ việc

làm ngoài nước./.

8. Chính phủ (2013), Nghị định số 95/2013/NĐ-CP ngày 22/08/2013 quy định xử phạt vi

phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, BHXH và đưa người lao động Việt Nam đi

làm việc ở nước ngoài;

9. Chính phủ (2015), Nghị định số 88/2015/NQ-CP ngày 07/10/2015 sửa đổi bổ sung Nghị

định số 95/2013/NĐ-CP.

10. Chính phủ (2018), Nghị định số 24/2018/NĐ-CP ngày 27/2/2018 quy định về giải quyết

khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực lao động, giáo dục nghề nghiệp, người lao động Việt

Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, việc làm, an toàn, vệ sinh lao động.

11. Chính phủ (2007), Nghị định số 126/2007/NĐ-CP ngày 1/8/2007 quy định chi tiết và

hướng dẫn thi hành một số điều của Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước

ngoài theo hợp đồng.

KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA

PHÁP LUẬT KINH DOANH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

12. Quốc hội (2012), Bộ luật Lao động số 10/2012-QH13.

13. Quốc hội (2006), Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng

số 72/2006/QH11

14. Quốc hội (2012), Luật Công đoàn số 12/2012/QH13

15. Quốc hội (2014), Luật BHXH số 58/2014/QH13

14 trang Thùy Anh 15300 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Kiến nghị hoàn thiện quy định về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

kien_nghi_hoan_thien_quy_dinh_ve_nguoi_lao_dong_viet_nam_di.pdf