Hình thức của di chúc theo quy định của bộ luật dân sự năm 2015

Download

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

HÌNH THỨC CỦA DI CHÚC THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ NĂM 2015

Nguyễn Thanh Thư*

Nguyễn Thị Ngọc Tuyền**

*ThS. Giảng viên Bộ môn Luật Tư pháp, Khoa Luật, Đại học Cần Thơ.

**ThS. GVC. Giảng viên Bộ môn Luật Tư pháp, Khoa Luật, Đại học Cần Thơ.

Tóm tắt:

Thông tin bài viết:

Hình thức di chúc là mꢀt điều kiện quan trọng của di chúc. Do vậy, để bảo vệ

được quyền của người để lại di sản trong việc thể hiện ý chí của họ, bên cạnh việc

quy định chặt chẽ về hình thức di chúc để tránh tình trạng giả mạo di chúc, cꢁn

phải đảm bảo tôn trọng quyền tự do ý chí và sự lựa chọn hình thức lập di chúc

của người để lại di sản thừa kế.

Từ khóa: Di chúc, hình thức di

chúc, Bꢀ luật Dân sự năm 2015.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 22/3/2021

: 07/4/2021

: 09/4/2021

Abstract:

Article Infomation:

The formality of the will is an important condition of the will. Therefore, in order

to protect the right of the property leavers in expressing their wishes, in addition

to strict regulations on the formality of wills to avoid forgery of wills, it is to

ensure respect of the right to freedom of the formality of will to the heirs.

Keywords:

formality of will; the Civil Code of

2015.

Testamentary/will;

Article History:

Received

Edited

: 22 Mar. 2021

: 07 Apr. 2021

: 09 Apr. 2021

Approved

1. Di chúc bằng văn bản

quan trưởng thì ngoài việc bị phạt, di chúc

sẽ không có giá trị. Mặt khác, chúc thư phải

Từ thời kỳ phong kiến, Bꢀ luật Hꢂng Đức

thời nhà Lê đã quy định, “những người làm

chúc thư, văn khế mà không nhờ quan trưởng

trong làng viết thay và chứng kiến, thì phải

phạt từ 80 trượng, phạt tiền theo việc nặng

nhẹ. Chúc thư văn khế ấy không có giá trị.

Nếu biết chữ mà viết lấy thì được”¹. Quy định

này cho thấy, người có tài sản có thể tự mình

viết chúc thư, nếu người để lại di sản không

biết chữ thì chỉ được nhờ quan trưởng viết

thay, không được nhờ người khác. Nếu nhờ

người khác viết hꢀ di chúc mà không nhờ

có người làm chứng là người có chức sắc xã

hꢀi, là người đứng đꢁu họ tꢀc hoặc hương chủ

làm chứng. Quy định này nhằm đảm bảo tính

khách quan của di chúc, tránh những tranh

chấp về chữ viết, nꢀi dung của di chúc. Từ

quy định này cũng thấy rõ đã có sự phân loại

rất cụ thể di chúc bằng văn bản: tự lập hoặc

nhờ người khác lập và có người làm chứng.

Đến thời nhà Nguyễn, trong Hoàng Việt Luật

Lệ không có nhiều quy định về thừa kế nên

đã không đề cập cụ thể đến hình thức di chúc.

Đến giai đoạn pháp luật hiện đại, những quy

¹Điều 366, Bꢀ luật Hꢂng Đức.

Số 14(438) - T7/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

định hình thức di chúc bằng văn bản có sự

tiếp nꢃi và thay đổi cho phù hợp. Hiện nay,

theo quy định của Bꢀ luật Dân sự năm 2015

(BLDS), di chúc bằng văn bản có 4 loại sau:

di chúc bằng văn bản không có người làm

chứng, di chúc bằng văn bản có người làm

chứng, di chúc có công chứng hoặc chứng

thực và di chúc có giá trị tương đương như di

chúc được công chứng hoặc chứng thực.

ký vào bản di chúc mà thay vào đó là điểm

chỉ vào bản di chúc thì di chúc đó có giá trị

hay không? Hoặc thậm chí người đó đã tự

tay mình viết bản di chúc nhưng lại không

ký vào bản di chúc. Nếu xét theo quy định

của BLDS thì di chúc được lập như vậy sẽ

vi phạm quy định về điều kiện hình thức

và sẽ bị vô hiệu. Trên thực tế, nhiều trường

hợp chỉ mꢀt mình người lập di chúc biết về

nꢀi dung di chúc, nên để có thể làm cơ sở,

làm bằng chứng cho việc phân chia tài sản,

bản di chúc này phải do người lập di chúc tự

viết và ký vào bản di chúc. Việc mꢀt người

đã tự tay mình viết bản di chúc thì cũng sẽ

thuận lợi trong việc ký vào bản di chúc mà

không xem xét đến vấn đề điểm chỉ.

1.1. Di chúc bằng văn bản không có

người làm chứng

Về di chúc bằng văn bản không có người

làm chứng thì BLDS quy định: “Người lập

di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc”².

Đây là loại di chúc do người lập di chúc phải

tự tay viết vào bản di chúc, sẽ không chấp

nhận đánh máy hoặc lưu trữ dưới dạng nào

khác như viết trên máy tính bảng, viết và

lưu vào các phꢁn mềm trên điện thoại, máy

tính³,… mà chỉ có thể thể hiện trên bản giấy.

Chúng ta có thể thấy quy định của pháp luật

về hình thức của di chúc bằng văn bản không

có người làm chứng khá là chặt chẽ. Di chúc

được thể hiện dưới hình thức này phải thỏa

mãn hai điều kiện: (1) người để lại di sản

thừa kế tự tay viết bản di chúc; (2) người này

phải tự tay ký vào bản di chúc. Do vậy, ở

mỗi trang phải được đánh sꢃ thứ tự và có

chữ ký của người lập di chúc. Quy định khắt

khe nhằm tránh tình trạng di chúc của người

để lại di sản bị người khác sꢄa đổi, thay thế,

bị giả mạo… Trong trường hợp cꢁn kiểm tra

tính xác thực bản di chúc nếu tranh chấp xảy

ra thì có thể giám định chữ viết trong bản di

chúc, chữ ký của bản di chúc là được.

Tuy nhiên, nếu bắt buꢀc rằng phải có

chữ ký trong bản di chúc mà không xem xét

đến vấn đề điểm chỉ hoặc thậm chí không

cꢁn chữ ký thì dường như quy định đang

không mang tính linh hoạt. Trong An lệ sꢃ

07/2016/AL: Bên mua chưa ký tên vào hợp

đꢂng mua bán nhưng bên mua là người giữ

hợp đꢂng thì hướng giải quyết của Tòa án

là vẫn công nhận hợp đꢂng mua bán⁴. Mặc

dù mꢃi quan hệ hợp đꢂng có tính chất hoàn

toàn trái ngược với hành vi lập di chúc. Tuy

nhiên, Án lệ này chứng minh mꢀt vấn đề,

hợp đꢂng thiếu đi mꢀt chữ ký thì vẫn có thể

dựa vào các chứng cứ khác để xác định ý chí

của các bên khi giao kết hợp đꢂng. Quay trở

lại đꢃi với di chúc, di chúc khi đã có chứng

cứ chứng minh rằng di chúc là do tự bản thân

người để lại di sản thừa kế viết, di chúc đúng

với ý chí của người để lại di sản thừa kế thì

việc có chữ ký hay không có chữ ký, được

điểm chỉ thay vì là ký sẽ không còn là quan

trọng nữa. Mặt khác, chữ ký của con người

Vậy trong trường hợp nếu người lập di

chúc đã tự tay viết bản di chúc nhưng không

²Điều 633 BLDS .

³Điều 1 Luật Giao dịch điện tꢄ.

⁴Xem thêm Án lệ sꢃ 07/2016/AL tại Trang thông tin diện tꢄ án lệ của Tòa án nhân dân tꢃi cao, https://anle.

toaan.gov.vn/webcenter/portal/anle/chitietanle?dDocName=TAND014305 (truy cập ngày 3/6/2021).

Số 14(438) - T7/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

có thể khác nhau theo thời gian. Vì vậy, việc

xác định chữ ký của người lập di chúc là mꢀt

vấn đề không đơn giản. Trong khi đó, tính

chính xác của việc điểm chỉ có đꢀ tin cậy

cao hơn so với chữ ký, vì điểm chỉ để lại dấu

vân tay mà dấu vân tay thì khoa học hình sự

đã chứng minh được tính cá biệt của nó. Mặt

khác, dấu vân tay của mꢀt người cụ thể được

thể hiện trên giấy chứng minh nhân dân của

người đó được lưu giữ ở cơ quan công an.

Vì vậy, nếu có tranh chấp xảy ra thì việc xác

định dấu vân tay để lại trên di chúc lúc đó có

đúng là của người để lại di sản hay không là

việc làm đơn giản hơn, chính xác hơn so với

việc giám định chữ ký của người để lại di

chúc. Chính vì vậy, tác giả cho rằng, cꢁn sꢄa

đổi Điều 633 BLDS theo hướng “người lập

di chúc phải tự viết vào bản di chúc”. Việc

ký tên, điểm chỉ có hay không là không bắt

buꢀc. Quy định này sẽ mang tính linh hoạt để

cho người để lại di sản thừa kế quyền được

lựa chọn mà cũng không mất đi tính an toàn

của di chúc.

thể tự mình đánh máy bản di chúc; (2) nhờ

người khác viết hꢀ hoặc đánh máy hꢀ bản

di chúc. Trên thực tế, có nhiều nguyên nhân

dẫn đến việc mꢀt người không tự mình viết

bản di chúc, có thể do không biết chữ (trình

đꢀ học vấn), trường hợp người lập di chúc có

thể tự mình lập di chúc nhưng người đó lại

không muꢃn tự viết, do sức khỏe đang yếu

không tiện viết di chúc,…

Đây là điểm mới của BLDS năm 2015

so với BLDS năm 2005. Bản chất quy định

này là rất tiến bꢀ và phù hợp với thực tiễn,

với xu hướng phát triển của xã hꢀi hiện nay

vì chấp nhận bản đánh máy của di chúc chứ

không cứ bắt buꢀc phải thể hiện bằng bản

viết tay. Việc người lập di chúc tự đánh máy

bản di chúc hoặc người đó nhờ đánh máy

bản di chúc vẫn đảm bảo tính xác thực của

bản di chúc vì còn có sự tham gia của người

làm chứng⁵. Người làm chứng là cơ sở cho

việc khẳng định tính đúng đắn, tính xác thực

của di chúc. Hoặc trường hợp, người để lại

di sản thừa kế tự mình đánh máy bản di chúc

thì cũng thông qua người làm chứng để xác

nhận đây chính là ý chí của người để lại di

sản thừa kế. Sự thể hiện ý chí của người để

lại di sản thừa kế, người làm chứng được

chứng minh thông qua việc họ sẽ ký vào bản

di chúc hoặc điểm chỉ vào bản di chúc.

1.2. Di chúc bằng văn bản có người

làm chứng

Điều 634 BLDS quy định: “Trường hợp

người lập di chúc không tự mình viết bản

di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc

nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di

chúc, nhưng phải có ít nhất là hai người làm

chứng. Người lập di chúc phải ký hoặc điểm

chỉ vào bản di chúc trước mặt những người

làm chứng; những người làm chứng xác

nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc

và ký vào bản di chúc”. Người lập di chúc

không tự mình viết bản di chúc vì mꢀt sꢃ

lý do nhất định nào đó có thể lựa chọn hình

thức di chúc này. Hình thức di chúc bằng văn

bản có người làm chứng cho phép người để

lại di sản thừa kế có hai lựa chọn: (1) họ có

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 630 BLDS

quy định, di chúc của người bị hạn chế về

thể chất hoặc của người không biết chữ

phải được người làm chứng lập thành văn

bản và có công chứng hoặc chứng thực. Để

làm rõ hơn quy định này cꢁn phải giải thích

người như thế nào là người bị hạn chế về

thể chất. Người bị hạn chế thể chất là người

có khiếm khuyết về thể chất như mù lòa, tay

chân không lành lặn, bị câm, bị điếc,… Có

những trường hợp người bị hạn chế thể chất

⁵Đỗ Văn Đại, “Luật thừa kế Việt Nam, Bản án và bình luận bản án”, tập 1, Nxb. Chính trị quꢃc gia, 2013,

tr.419.

Số 14(438) - T7/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

không thể đọc được nꢀi dung bản di chúc

của mình khi người viết hꢀ viết. Nhưng sẽ

có trường hợp người bị hạn chế thể chất vẫn

có thể xác định được rất rõ nꢀi dung di chúc

của mình khi nhờ người viết hꢀ viết hoặc

đánh máy hꢀ bản di chúc. Vậy thì có cꢁn

thiết phải bắt buꢀc đi công chứng bản di

chúc này không, hay chỉ cꢁn chính bản thân

người đó và người làm chứng xác nhận. Do

vậy, tác giả cho rằng, Tòa án nhân dân tꢃi

cao cꢁn ban hành văn bản hướng dẫn xác

định cụ thể nhóm đꢃi tượng sẽ áp dụng

khoản 3 Điều 630 BLDS, trong đó cꢁn loại

trừ mꢀt sꢃ đꢃi tượng để họ có thể lựa chọn

hình thức di chúc có người làm chứng.

đã tự mình viết mꢀt di chúc khác có mꢀt phꢁn

nꢀi dung thay đổi di chúc ban đꢁu đã được

công chứng và yêu cꢁu: Sau này, việc chia

thừa kế phải dựa vào di chúc được lập ban

đꢁu có công chứng và di chúc do ông tự lập. Ý

nguyện của ông A phù hợp với quy định của

BLDS nhưng không phù hợp với quy định

của Luật Công chứng.

Quy định của Luật Công chứng năm

2014 không tạo điều kiện cho người để lại

di sản thừa kế lựa chọn loại hình di chúc.

Tác giả cho rằng, người để lại di sản thừa

kế phải được quyền lựa chọn loại hình thức

di chúc trong giới hạn luật cho phép. Vì vậy,

cꢁn sꢄa đổi khoản 3 Điều 56 Luật Công

chứng năm 2014 theo hướng bỏ quy định

bắt buꢀc này.

1.3. Di chúc bằng văn bản có công chứng

Theo quy định của BLDS, người lập di

chúc có thể yêu cꢁu công chứng hoặc chứng

thực bản di chúc⁶. Khoản 3 Điều 56 Luật

Công chứng năm 2014 quy định: “Di chúc đã

được công chứng nhưng sau đó người lập di

chúc muốn sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ

một phần hoặc toàn bộ di chúc thì có thể yêu

cầu bất kỳ công chứng viên nào công chứng

việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ

đó. Trường hợp di chúc trước đó đang được

lưu giữ tại một tổ chức hành nghề công chứng

thì người lập di chúc phải thông báo cho tổ

chức hành nghề công chứng đang lưu giữ

di chúc biết việc sửa đổi, bổ sung, thay thế,

hủy bỏ di chúc đó”⁷. Quy định này yêu cꢁu

việc sꢄa đổi, bổ sung di chúc trước đó được

công chứng vẫn phải công chứng lại phꢁn sꢄa

đổi, bổ sung. Trong khi đó, Điều 640 BLDS

không đặt ra yêu cꢁu về hình thức đꢃi với việc

sꢄa đổi, bổ sung di chúc. Từ hai quy định này

có thể dẫn đến vấn đề sau: chẳng hạn ông A

trước khi chết có lập mꢀt di chúc được mang

đi công chứng và được gꢄi lưu giữ tại Phòng

công chứng. Sau đó, mꢀt thời gian khi ông A

2. Di chúc miệng

Theo quy định của khoản 5 Điều 630

BLDS, di chúc miệng chỉ được xem là hợp

pháp nếu đáp ứng những điều kiện về hình

thức sau đây: người di chúc miệng thể hiện

ý chí cuꢃi cùng của mình trước mặt ít nhất

hai người làm chứng; ngay sau khi người di

chúc miệng thể hiện ý chí cuꢃi cùng, người

làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc

điểm chỉ; trong thời hạn 05 ngày làm việc,

kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý

chí cuꢃi cùng thì di chúc phải được công

chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền

chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ

của người làm chứng. Tuy nhiên, tác giả cho

rằng, quy định này còn mꢀt sꢃ bất cập sau:

Thứ nhất, về thời hạn đi công chứng,

chứng thực di chúc miệng. Theo quy định của

BLDS, thời hạn này là 5 ngày làm việc kể từ

thời điểm người để lại di sản thừa kế thể hiện

ý chí của mình ra bên ngoài. Vì sao BLDS

giới hạn thời hạn công chứng, chứng thực

⁶Điều 635 BLDS.

⁷Khoản 3 Điều 56 Luật Công chứng.

Số 14(438) - T7/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

trong khoảng thời gian chỉ có 5 ngày ngắn

ngủi? Việc giới hạn khoảng thời gian sẽ có tác

dụng gì trong trường hợp này? Tác giả cho

rằng, quy định này nhằm mục đích bảo đảm

sự an toàn và tính hợp pháp cho di chúc miệng

đã được lập, không ảnh hưởng đến quyền lợi

của người để lại di sản thừa kế. Bởi lẽ, bất

kỳ bất trắc nào đó xảy ra dẫn đến người làm

chứng không thể công chứng, chứng thực di

chúc được sẽ ảnh hưởng đến hiệu lực của di

chúc miệng đã được lập. Ví dụ, trường hợp

mꢀt trong hai người làm chứng lại xảy ra

chuyện mà chưa kịp công chứng, chứng thực

di chúc. Ngoài ra, cꢁn phải giới hạn thời gian

vì di chúc miệng có thể bị ảnh hưởng nếu sau

3 tháng kể từ thời điểm người để lại di sản

thừa kế thể hiện ý chí còn sꢃng, minh mẫn,

sáng suꢃt⁸. Do vậy, luật giới hạn thời gian

công chứng, chứng thực di chúc miệng.

di chúc vì việc công chứng, chứng thực di

chúc chỉ là thực hiện cho đúng về hình thức

theo như yêu cꢁu. Bởi lẽ, về bản chất, những

người làm chứng đã xác nhận đây đúng là

di chúc của người để lại di sản thừa kế. Bên

cạnh đó, việc công chứng, chứng thực chỉ là

xác nhận chữ ký của người làm chứng. Do

vậy, không thể vì thiếu công chứng, chứng

thực mà lại không công nhận di chúc này⁹.

Thứ hai, về chủ thể được quyền để lại di sản

thừa kế bằng hình thức di chúc miệng: Theo

quy định của BLDS, người bị hạn chế về thể

chất, người không biết chữ chỉ có thể lập di

chúc thông qua việc người làm chứng thể hiện

dưới văn bản. Văn bản này sau đó được mang

đi công chứng hoặc chứng thực¹⁰. Quy định

này có thể được hiểu theo hai cách sau:

Cách thứ nhất, người hạn chế về thể

chất, người không biết chữ chỉ có thể lập

di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc

chứng thực.

Tuy nhiên, việc giới hạn thời điểm 5

ngày là quá ngắn. Bởi lẽ, người lập di chúc

miệng là những người đang ở trong tình

trạng tính mạng bị cái chết đe dọa, có thể

là bệnh nặng sắp chết hay gặp hoạn nạn,…

Sau khi người lập di chúc miệng chết, gia

đình phải lo tang lễ mất ba đến năm ngày

nên không thể kịp công chứng, chứng thực

di chúc trong thời gian luật định. Vì vậy,

để bảo đảm tính khả thi của hình thức di

chúc miệng, tác giả cho rằng, cꢁn sꢄa đổi

khoản 5 Điều 630 BLDS theo hướng kéo

dài thời hạn đi công chứng, chứng thực di

chúc miệng lên thành 07 ngày làm việc.

Cách thứ hai, người bị hạn chế về thể

chất, người không biết chữ có thể lập di

chúc bằng miệng. Bởi lẽ, theo quy định của

khoản 3 Điều 630 BLDS, người làm chứng

phải lập thành văn bản và có công chứng

hoặc chứng thực. Đây cũng là mꢀt điều kiện

đꢃi với di chúc miệng. Cách hiểu này đảm

bảo quyền lựa chọn và sự tự do ý chí của

người để lại di sản thừa kế theo di chúc là

đꢃi tượng thuꢀc nhóm người đặc biệt.

Tuy nhiên, để tránh việc suy luận ra hai

cách hiểu như trên, tác giả cho rằng, cꢁn sꢄa

đổi khoản 3 Điều 630 BLDS theo hướng

quy định rõ, người bị hạn chế về thể chất,

người không biết chữ có thể lập di chúc

Mặtkhác, trongthờigianngườilàmchứng

đang đi công chứng, chứng thực di chúc mà

người để lại di sản thừa kế chết thì liệu rằng

di chúc có thỏa mãn điều kiện về hình thức

hay không? Tác giả cho rằng, cꢁn công nhận



bằng miệng

⁸Khoản 2 Điều 629 BLDS 2015.

⁹Xem thêm Đỗ Văn Đại, “Bình luận khoa học Những điểm mới của BLDS năm 2015”, Nxb. Hꢂng Đức - Hꢀi

Luật gia Việt Nam, 2016, tr.572.

¹⁰Khoản 3 Điều 630 BLDS.

Số 14(438) - T7/2021

5 trang Thùy Anh 10860 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Hình thức của di chúc theo quy định của bộ luật dân sự năm 2015", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

hinh_thuc_cua_di_chuc_theo_quy_dinh_cua_bo_luat_dan_su_nam_2.pdf