Hoạt động hỗ trợ nạn nhân của tội phạm mua bán ngườ trong quá trình tiến hành tố tụng hình sự
HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ NẠN NHÂN CỦA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI...
TRONG QUÁ TRÌNH TIẾN HÀNH TỐ TỤNG HÌNH SỰ
NGUYỄN VĂN OANH*
Trong những năm gần đây, thực hiện nguyên tắc lấy nạn nhân làm trung tâm trong các
chính sách, chương trình hành động phòng, chống mua bán người, công tác hỗ trợ nạn
nhân ngày càng được quan tâm hơn ở nước ta. Bài báo phân tích hoạt động hỗ trợ nạn
nhân mua bán người trong quá trình tố tụng hình sự và những hạn chế của hoạt động này
trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Nạn nhân, mua bán người, hỗ trợ, tố tụng hình sự.
Ngày nhận bài: 13/6/2021; Biên tập xong: 15/6/2021; Duyệt đăng: 22/6/2021
In recent years, application of the victim-centered approach in policies and programs
to prevent and combat human trafficking and support victims has received more and
more aꢀention in our country. This article analyzes the activities that support human
trafficking victims during the criminal procedures and also highlights the limitations
of these activities.
Keywords: Victims, human trafficking, support, criminal procedures.
ạn nhân của tội phạm mua quy định nội dung, mức chi cho công tác
bán người là những người đã hỗ trợ nạn nhân và nội dung, mức chi chế
N
bị mua bán để phục vụ nhiều độ hỗ trợ nạn nhân quy định tại Nghị
mục đích bóc lột khác nhau như: Khai thác định số 09/2013/NĐ-CP của Chính phủ
tình dục, cưỡng bức lao động hay lấy bộ quy định chi tiết thi hành một số điều
phận cơ thể người… Những người này của Luật phòng, chống mua bán người
1
không chỉ bị thiệt hại về sức khỏe thể chất (gọi tắt là Thông tư số 84/2019)…
mà còn thiệt hại về sức khỏe tinh thần.
Nạn nhân của tội phạm mua bán
Chính vì vậy, việc hỗ trợ cho nạn nhân của
người được hỗ trợ trong bất kỳ giai
tội phạm mua bán người được xác định là
đoạn nào sau khi được phát hiện, xác
một trong những nhiệm vụ quan trọng và
minh và xác định. Việc hỗ trợ nạn nhân
thể hiện giá trị nhân văn.
có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình
Thực hiện theo tinh thần của Nghị tiến hành tố tụng hình sự để bảo đảm
định thư về ngăn chặn, đàn áp và trừng quá trình điều tra, truy tố, xét xử người
phạt buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ phạm tội được hiệu quả, làm rõ những
và trẻ em, Công ước ASEAN về phòng, tình tiết của vụ án mua bán người một
chống buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ cách khách quan và toàn diện. Trên cơ sở
và trẻ em cũng như các văn bản quốc tế nghiên cứu hệ thống quy định pháp luật
mà Việt Nam đã ký kết, tham gia; hệ thống Việt Nam, phỏng vấn một số cán bộ công
pháp luật trong nước đã xây dựng những tác tại Cục Cảnh sát hình sự - Bộ Công
quy định cụ thể về việc hỗ trợ nạn của tội an, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) và
phạm mua bán người như Luật phòng, cán bộ của Sở Lao động, Thương binh &
chống mua bán người năm 2011, Thông
ꢀ* Tiến sĩ, Khoa Cảnh sát hình sự, Học viện Cảnh sát
nhân dân
tư số 84/2019/TT-BTC ngày 27/11/2019
70 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
NGUYỄN VĂN OANH
Xã hội (LĐTBXH) của tỉnh Quảng Ninh, thương tật hay tổn hại sức khỏe của nạn
VKSND Thành phố Hà Nội, bài viết giới nhân để truy tố đúng khung, khoản của
thiệu và cung cấp chi tiết những hoạt tội danh được truy tố…
động hỗ trợ cho nạn nhân của tội phạm
Trong một số trường hợp, nếu nạn
mua bán người trong các giai đoạn tố
nhân không được lưu trú thì có thể bị các
tụng hình sự theo quy định của pháp luật
đối tượng phạm tội đe dọa, mua chuộc
Việt Nam, đồng thời chỉ ra một số hạn
nhằm thay đổi lời khai, thậm chí tiếp tục
chế của hoạt động này.
bị bán hoặc thay đổi chỗ ở (tiếp tục đi lang
Trong quá trình tiến hành điều tra, truy thang). Để tránh những vấn đề trên, các cơ
tố và xét xử tội phạm mua bán người, việc quan tiến hành tố tụng có thể đề nghị với
hỗ trợ nạn nhân nhằm hướng tới đảm bảo Phòng/ Sở LĐTBXH hoặc các tổ chức phi
sự an toàn về thể chất, ổn định về mặt tâm chính phủ, tổ chức quốc tế hỗ trợ để cung
lý cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho cấp nơi ở cho nạn nhân của tội phạm mua
quá trình tố tụng. Sự hỗ trợ cho nạn nhân bán người. Những chỗ ở này đều bảo đảm
cũng rất đa dạng, phụ thuộc vào từng sự an toàn và thoải mái cho nạn nhân cũng
điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, như thuận lợi cho quá trình cộng tác với
những sự hỗ trợ sau đây được coi là cấp chính quyền sở tại khi cần. Tuy nhiên, việc
thiết, căn bản và phổ biến để đảm bảo vấn cung cấp chỗ ở trong một thời gian dài hay
đề nhân quyền của nạn nhân.
ngắn còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như
nguyện vọng của nạn nhân hay điều kiện
cơ sở vật chất của nơi cung cấp hỗ trợ...
Thứ nhất, nạn nhân được hỗ trợ về nơi ở
Trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét
xử tội phạm mua bán người, nạn nhân
được cung cấp chỗ ở, nơi tạm trú an toàn
để làm việc với các cơ quan tiến hành tố
Thứ hai, nạn nhân được cung cấp thức
ăn, quần áo và các vật dụng khác
Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử
tụng. Theo chia sẻ của nhiều cán bộ được vụ án mua bán người, nạn nhân được hỗ trợ
phỏng vấn, nạn nhân cần đến sự hỗ trợ thức ăn, đồ uống để đảm bảo điều kiện sức
về nơi ở thường là những nạn nhân có hộ khỏe về thể chất và tinh thần trong quá trình
khẩu thường trú ở tỉnh khác với địa bàn làm việc với các cơ quan tiến hành tố tụng.
được phát hiện, những nạn nhân không Có như vậy, kết quả lấy lời khai hay giám
nhớ được quê quán của mình hoặc những định mới đảm bảo tính pháp lý, khách quan
người lang thang. Chính vì vậy, việc cung và chính xác. Những sự hỗ trợ này gắn liền
cấp chỗ ở là rất cần thiết để họ có thể tạm với chỗ ở nạn nhân được cung cấp. Thông
thời hoặc lâu dài lưu trú, vừa bảo đảm sự thường, nạn nhân được cung cấp các khẩu
an toàn về con người, vừa đảm bảo tính phần ăn đảm bảo các tiêu chí của pháp luật
nhân đạo. Hoạt động cung cấp chỗ ở giúp và quy định của nơi hỗ trợ. Nguồn kinh phí
cho các cơ quan và người tiến hành tố để cung cấp thức ăn cho nạn nhân cũng từ
tụng thuận lợi cho việc tiến hành các hoạt ngân sách của Nhà nước và sự hỗ trợ kinh
động tố tụng như: Lấy lời khai của nạn phí từ các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính
nhân nhằm làm rõ đối tượng phạm tội, các phủ có mối quan hệ phối hợp. Những quy
tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm định này được áp dụng hoàn toàn khác biệt
hình sự trong vụ án mua bán người; giám với những người được hưởng chế độ của
định độ tuổi nạn nhân để điều tra, truy người lang thang, người già hay trẻ em theo
tố, xét xử đúng tội danh; đánh giá mức độ đúng tinh thần của Thông tư số 84/2019.
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 71
HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ NẠN NHÂN CỦA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI...
Tương tự như vậy, nạn nhân cũng khỏe sàng lọc hoặc chữa trị các bệnh liên
được hỗ trợ đầy đủ quần áo dùng trong
sinh hoạt. Nhiều nạn nhân ở giai đoạn bóc
lột, khai thác, quần áo bị rách do chạy trốn,
do bị trừng phạt; hoặc quần áo bẩn, nhiễm
khuẩn do bị giam giữ ở những nơi mất vệ
sinh; hoặc quần áo không đủ ấm khi đã
đổi mùa. Do đó, việc trang cấp quần áo
cho nạn nhân là vô cùng cần thiết để họ có
thể đảm bảo sức khỏe và cảm giác an toàn
khi làm việc với cơ quan chức năng.
quan đến tình dục, sức khỏe tâm thần liên
quan đến việc họ bị mua bán.
Về những chấn thương thể chất, cơ
quan tiến hành tố tụng yêu cầu cơ quan
y tế chăm sóc và chữa trị đến khi khỏi
hẳn hoặc nạn nhân yêu cầu dừng điều trị.
Những chấn thương phổ biến là gãy tay,
gãy chân, gãy xương sườn, gãy răng, phù
nề chân tay hay cơ thể… Nạn nhân có thể
được điều trị ngay tại cơ sở của nhà tạm
lánh hoặc được đưa tới các bệnh viện địa
phương.
Cũng cần chú ý rằng, đối với những
nạn nhân là phụ nữ và trẻ em gái, họ còn
được cung cấp một số vật dụng thuộc về
giới như quần áo lót hay băng vệ sinh.
Trong nhiều trường hợp, nạn nhân có con
nhỏ đi cùng thì các chính sách chung vẫn
được áp dụng cho hai mẹ con; ngoài ra,
em bé còn được trang cấp sữa, bỉm và tiêm
chủng theo định kỳ. Những chính sách hỗ
trợ này đảm bảo đáp ứng các nhu cầu cần
thiết của nạn nhân.
Đối với những thiệt hại về tinh thần,
cần có sự tham gia của các chuyên gia
tâm lý để hỗ trợ khắc phục và chữa trị cho
những nạn nhân có biểu hiện sang chấn
tâm lý từ đơn giản như sợ hãi, lo lắng cho
đến phức tạp như trầm cảm, tự ti, không
nhận thức được cảm giác. Những biện
pháp này có thể chỉ tiến hành trong các
giai đoạn tố tụng nhưng cũng có thể phải
kéo dài sang giai đoạn tái hòa nhập cộng
đồng. Nhiều trường hợp, người tiến hành
tố tụng còn liên lạc với chính gia đình nạn
nhân để động viên và tác động tích cực tới
quá trình điều trị, giúp nạn nhân hồi phục
sức khỏe trong thời gian sớm nhất có thể.
Thứ ba, nạn nhân được cung cấp các
dịch vụ y tế
Đây được xem là một trong những
sự hỗ trợ cấp bách cho nạn nhân của tội
phạm mua bán người ở bất kỳ giai đoạn
nào. Thực tiễn chỉ ra rằng, nạn nhân phải
đối mặt với nhiều mối nguy hiểm về sức
khỏe trong quá trình bị mua bán. Họ có
thể phải hứng chịu những nỗi đau về thể
chất do bị đánh đập, khai thác. Không chỉ
vậy, nhiều nạn nhân có những biểu hiện
sang chấn tâm lý nặng sau những cú sốc
tâm lý liên tiếp được tạo ra bởi các đối
tượng phạm tội. Nhiều nạn nhân mắc các
bệnh liên quan đến tình dục hay suy sụp
tinh thần, có biểu hiện trầm cảm, chán nản
cuộc sống. Đây là những vấn đề sức khỏe
nghiêm trọng, nếu không có biện pháp
khám chữa bệnh kịp thời thì nạn nhân
có thể không bao giờ hồi phục hoặc sẽ bị
Dịch vụ y tế cũng phải được cung cấp
cho con của nạn nhân trong quá trình điều
tra, truy tố và xét xử tội phạm mua bán
người. Nhiều trường hợp, nữ nạn nhân
đang mang thai và sinh con ngay khi
được giải cứu hoặc con còn nhỏ khi được
giải cứu khỏi nơi bóc lột. Các chính sách y
tế đều được áp dụng cho mẹ, đặc biệt chú
ý đến các dịch vụ y tế cho con như khám
sức khỏe định kỳ, tiêm chủng hoặc khám
chữa bệnh khi bất thường để bảo đảm nạn
nhân có đủ sức khỏe tinh thần, tâm lý và
thể chất, cung cấp các thông tin chính xác,
chết. Do đó, nạn nhân cần được khám sức khách quan trong các giai đoạn tố tụng.
72 Khoa học Kiểm sát Số chuyên đề 02 - 2021
NGUYỄN VĂN OANH
Thứ tư, nạn nhân được hỗ trợ pháp lý
- Hỗ trợ giải quyết các vấn đề dân sự như
đòi bồi thường thiệt hại do hành vi mua bán
người gây ra, tranh chấp quyền nuôi con,
giải quyết quyền thừa kế, hỗ trợ thủ tục xin
học lại… Trên thực tiễn, các cơ quan chức
năng thường liên hệ với Hội luật sư cấp
tỉnh, Sở giáo dục và đào tạo hay các tổ chức
phi chính phủ để tìm cách giải quyết phù
hợp với những nhu cầu chính đáng này một
cách nhanh chóng và hiệu quả.
Khi nạn nhân được phát hiện, họ có
thể đối mặt với nhiều rắc rối liên quan
đến vấn đề pháp lý. Nhiều nạn nhân được
đưa vào một quốc gia tiếp nhận bằng con
đường hợp pháp như có visa du lịch, visa
lao động, nhưng họ có thể có những hành
vi vi phạm pháp luật ở quốc gia đó như ở
lại quá hạn visa, có hành vi hoạt động bán
dâm. Tuy nhiên, phần lớn nạn nhân được
đưa vào quốc gia khác một cách bất hợp
pháp, không có giấy tờ tùy thân. Chính
vì vậy, nhiều vấn đề pháp lý liên quan
tới những người này sẽ nảy sinh khi tiến
hành các hoạt động tố tụng.
Thứ năm, nạn nhân được hỗ trợ về chi
phí đi lại
Trong quá trình tố tụng, khi được yêu
cầu đến làm việc với cơ quan chức năng,
nạn nhân được hỗ trợ tiền tàu xe. Việc này
áp dụng với những vụ án mua bán người
đã khởi tố, nạn nhân trở về sinh sống cùng
gia đình ở địa phương. Nhiều cán bộ phỏng
vấn chia sẻ, việc yêu cầu nạn nhân đi từ nhà
đến cơ quan tố tụng sẽ là một gánh nặng
kinh tế vì họ thường là những người nghèo
và đi lại nhiều mất thời gian làm việc của
họ. Chính vì vậy, nạn nhân thường nhận
được sự hỗ trợ về chi phí đi lại từ các cơ
quan chức năng khi họ tham gia tố tụng.
Một số hoạt động hỗ trợ về pháp lý cho
nạn nhân gồm:
- Cấp lại giấy tờ tùy thân cho các nạn
nhân. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân
sử dụng các giấy tờ giả hoặc không có giấy
tờ để nhập cảnh vào một quốc gia trung
chuyển hay quốc gia tiếp nhận. Một số
trường hợp khác, các đối tượng tiến hành
tịch thu hết các tài liệu, giấy tờ tùy thân của
nạn nhân khi họ vừa được sang nước khác.
Các giấy tờ được cấp lại gồm hộ chiếu và
căn cước công dân của nạn nhân đã được
xác định. Những giấy tờ này được xem
là hành lang pháp lý quan trọng cho nạn
nhân khi họ tham gia tư cách tố tụng cũng
như bắt đầu một cuộc sống mới. Việc cấp
giấy tờ pháp lý như giấy khai sinh còn áp
dụng cho cả con của nạn nhân.
Thứ sáu, nạn nhân được hỗ trợ ngôn
ngữ khi tham gia hoạt động tố tụng
Hoạt động hỗ trợ phiên dịch cho nạn
nhân của tội phạm mua bán người thường
áp dụng cho nạn nhân là đồng bào dân tộc
ít người ở Việt Nam như: H’mông, Nùng,
Sắn Dìu, Khơ-me, Khơ Mú… Các cơ quan
tố tụng cần linh hoạt cung cấp các dịch vụ
hỗ trợ ngôn ngữ thông qua sự giúp đỡ của
các thầy cô giáo các trường dân tộc nội
trú, già làng, trưởng bản. Sự hỗ trợ này
đảm bảo cho nạn nhân của tội phạm mua
bán người có thể cung cấp đầy đủ, chính
xác và khách quan những chứng cứ của
vụ án.
- Đảm bảo có người bào chữa, người
giám hộ theo quy định của pháp luật. Nếu
nạn nhân là người dưới 18 tuổi, cơ quan
tiến hành tố tụng phải đảm bảo người
giám hộ để thực hiện các hoạt động tố
tụng theo đúng quy định của pháp luật.
Trong một số trường hợp, nạn nhân yêu
cầu có người bào chữa để đảm bảo quyền
và lợi ích của mình khi tham gia hoạt động
tố tụng theo đúng quy định của Luật Trợ
giúp pháp lý năm 2017.
Tuy nhiên, qua trao đổi với một số cán
bộ thực tiễn cho thấy, hoạt động hỗ trợ
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 73
HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ NẠN NHÂN CỦA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI...
nạn nhân của tội phạm mua bán người nhân là giống nhau nhưng cán bộ thực thi
trong giai đoạn truy tố còn có những hạn
chế nhất định. Cụ thể là:
pháp luật cũng cần có sự phân biệt và dựa
vào từng hoàn cảnh cụ thể. Ví dụ: Người
H’mông ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam
không giao du, quan hệ với những người
không nằm trong cộng đồng H’mông nên
việc hỗ trợ nạn nhân là người H’mông nên
chú ý đến sự trợ giúp của các trưởng bản -
người có tiếng nói uy tín và sức mạnh huy
động đồng bào người H’mông trong các
hoạt động cộng đồng.
Một là, những quy định của pháp luật
về việc hỗ trợ nạn nhân còn thiếu hoặc
chưa rõ ràng, do đó các cơ quan chức năng
gặp nhiều khó khăn trong việc vận dụng
để hỗ trợ nạn nhân. Ví dụ: Hiện nay, quy
định hỗ trợ chi phí đi lại cho nạn nhân chỉ
áp dụng khi nạn nhân có nguyện vọng trở
về nơi cư trú sau khi được giải cứu nhưng
không có quy định cho việc hỗ trợ khi nạn
nhân đi lại trong quá trình tiến hành tố
tụng của vụ án mua bán người.
Có thể thấy, những nhu cầu của nạn
nhân thường rất phức tạp và đa dạng,
đòi hỏi những dịch vụ hỗ trợ phải phù
hợp và mở rộng dù ở giai đoạn điều tra,
truy tố, xét xử hay tái hòa nhập cộng
đồng. Việc hỗ trợ nạn nhân có thể kéo
dài vài tuần, vài tháng hoặc lâu hơn nữa,
điều đó phụ thuộc vào từng đặc điểm
riêng biệt của mỗi nạn nhân. Các cơ quan
Hai là, quy định về kinh phí cho việc
hỗ trợ nạn nhân của tội phạm mua bán
người còn thấp so với chi phí thực tiễn để
cơ quan chức năng vận dụng hỗ trợ nạn
nhân. Ví dụ: Chi hỗ trợ cho cán bộ được
giao nhiệm vụ tư vấn tâm lý cho nạn
nhân được quy định là 10.000 đồng/người tiến hành tố tụng cũng nhận thức rằng
được tư vấn/lần tư vấn nhưng không quá những thách thức trong việc hỗ trợ nạn
500.000 đồng/cán bộ/tháng.
nhân nhanh chóng, chính xác, kịp thời
luôn được đặt ra liên tục. Việc phân tích
những hoạt động hỗ trợ nạn nhân và
những hạn chế của hoạt động này gợi mở
cho các cơ quan chức năng ở Việt Nam
cần chú ý khắc phục trong thời gian tới
để có thể hỗ trợ nạn nhân hiệu quả trong
bất kể giai đoạn nào./.
Ba là, mối quan hệ phối hợp giữa các
lực lượng trong quá trình hỗ trợ nạn nhân
trong giai đoạn truy tố còn chưa gắn kết,
còn hiện tượng đùn đẩy trách nhiệm. Điều
này có thể xuất phát từ việc thiếu quy chế
phối hợp liên ngành ở nhiều địa phương
trên cả nước trong quá trình hỗ trợ nạn
nhân cũng như từ chính tâm lý và nhận
thức của người tiến hành hỗ trợ. Ví dụ:
Có tư tưởng chỉ những nạn nhân nào chịu
phối hợp với cơ quan tố tụng thì mới được
hỗ trợ và ngược lại, không hỗ trợ cho nạn
nhân nếu họ từ chối hợp tác.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Thông tư số 84/2019/TT-BTC ngày
27/11/2019 của Bộ Tài chính quy định nội
dung, mức chi cho công tác hỗ trợ nạn nhân
và nội dung, mức chi chế độ hỗ trợ nạn
nhân quy định tại Nghị định số 09/2013/
NĐ-CP ngày 11/01/2013 của Chính phủ
quy định chi tiết thi hành một số điều của
Luật phòng, chống mua bán người;
Bốn là, các cơ quan chức năng chủ
động, linh hoạt cung cấp những hỗ trợ
thiết yếu đáp ứng nhu cầu của nạn nhân
bị mua bán. Việc hỗ trợ cho nạn nhân chỉ
có ý nghĩa nếu cơ quan chức năng giải
quyết, đáp ứng đúng nhu cầu của họ.
Mặc dù về lý thuyết, các nhu cầu của nạn
2. Luật phòng, chống mua bán người
năm 2011;
3. Luật trợ giúp pháp lý năm 2017.
74 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
5 trang
10080
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hoạt động hỗ trợ nạn nhân của tội phạm mua bán ngườ trong quá trình tiến hành tố tụng hình sự", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hoat_dong_ho_tro_nan_nhan_cua_toi_pham_mua_ban_nguo_trong_qu.pdf
