Giáo trình Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

BỘ TÀI CHÍNH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI CHÍNH – MARKETING

VIỆN NGHIÊN CỨU KINH TẾ ỨNG DỤNG

-------------------------

TÂM LÝ HỌC ỨNG DỤNG

TRONG KINH DOANH

(Bậc đại học, cao đẳng chương trình Chất lượng cao, Đặc biệt và Quốc tế)

Biên soạn: ThS. Nguyễn Võ Huệ Anh

ThS. Lê Nữ Diễm Hương

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2019

MỤC LỤC

Ph ầ n 1. NH Ữ NG V ẤN ĐỀ CHUNG C Ủ A TÂM L Ý H Ọ C .........................................1

Chƣơng 1. KHÁI QUÁT VỀ TÂM L Ý H Ọ C...............................................................1

I. TÂM LÝ NGƢỜ I..................................................................................................2

1. Khái ni ệm tâm lý ngƣờ i...................................................................................2

1.1.

1.2.

Khái ni ệ m tâm l ý ................................................................................2

Khái ni ệm tâm lý ngƣờ i ......................................................................2

2. B ả n ch ấ t c ủ a các hi ện tƣợ ng tâm l ý .................................................................3

2.1.

2.2.

2.3.

Tâm l ý có b ả n ch ấ t ph ả n ánh ..............................................................3

B ả n ch ấ t xã h ộ i – l ị ch s ử c ủ a tâm l ý ....................................................3

Tâm l ý có b ả n ch ấ t ph ả n x ạ . ...............................................................4

3. Ch ức năng củ a các hi ện tƣợng tâm lý ngƣờ i ....................................................5

4. Phân lo ạ i các hi ện tƣợ ng tâm l ý .......................................................................5

4.1

4.2

Cách phân lo ạ i ph ổ bi ế n nh ấ t..............................................................5

M ộ t s ố cách phân lo ạ i khác.................................................................7

II. L Ị CH S Ử PHÁT TRI Ể N TÂM L Ý H Ọ C...............................................................7

1. Nh ững tƣ tƣở ng tâm l ý h ọ c th ờ i c ổ đạ i ............................................................7

1.1

1.2

Các nhà thông thái duy tâm cho r ằ ng..................................................7

Các nhà thông thái duy v ậ t .................................................................8

2. Nh ững tƣ tƣở ng tâm l ý h ọ c t ừ n ửa đầ u th ế k ỷ XIX tr ở v ề trƣớ c ......................9

3. Tâm l ý h ọ c tr ở thành m ộ t khoa h ọc độ c l ậ p.....................................................9

4. Các quan điểm cơ bả n trong tâm l ý h ọ c hi ện đạ i ...........................................10

Tâm l ý h ọ c hành v i ...........................................................................10

Tâm l ý h ọ c c ấ u trúc (còn g ọ i là tâm l ý h ọ c Gestalt )..........................11

Phân tâm h ọ c (còn g ọ i là tâm l ý h ọ c Sigmund Frued ).......................11

Tâm l ý h ọc nhân văn ........................................................................12

Tâm l ý h ọ c nh ậ n th ứ c .......................................................................12

Tâm l ý h ọ c ho ạt độ n g .......................................................................12

III. CÁC PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨ U TÂM L Ý H Ọ C ......................................13

Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứ u tâm l ý h ọ c ..................................13

IV. VAI TRÒ C Ủ A TÂM L Ý H Ọ C ..........................................................................15

1. Đố i v ới đờ i s ố ng xã h ộ i .................................................................................16

2. Đố i v ớ i các ngành kinh t ế ..............................................................................16

Tóm t ắ t bài h ọ c ..........................................................................................................22

Chƣơng 2. CÁC HIỆN TƢỢ NG TÂM L Ý CÁ NHÂ N ..............................................23

A.CÁC HI ỆN TƢỢ NG TÂM L Ý CÁ NHÂN CƠ BẢ N

..................................................................................................................................24

I. HO ẠT ĐỘ NG NH Ậ N TH Ứ C .............................................................................24

1. Nh ậ n th ứ c c ả m tín h .......................................................................................24

a.

b.

C ả m giác ..........................................................................................25

Tri giá c .............................................................................................27

2. Nh ậ n th ứ c l ý tính ..........................................................................................30

a.

b.

Tƣ duy ..............................................................................................31

T ƣởng tƣợ ng.....................................................................................32

3. Ho ạt độ ng h ỗ tr ợ Nh ậ n th ứ c - Chú ý và Trí nh ớ ............................................34

a.

b.

Chú ý ................................................................................................34

Trí nh ớ .............................................................................................36

II. C Ả M XÚ C ..........................................................................................................40

1. Khái ni ệ m c ả m xúc .......................................................................................40

2. Nh ững đặc điể m c ủ a c ả m xúc........................................................................41

3. Các quy lu ậ t c ủ a c ả m xúc..............................................................................42

B.NHÂN

CÁCH

..................................................................................................................................44

I. KHÁI NI ỆM VÀ ĐẶC ĐIỂ M C Ủ A NHÂN CÁC H ............................................44

1. Khái ni ệ m Nhân các h ....................................................................................44

2. Các đặc điểm cơ bả n c ủ a nhân cách ..............................................................45

Tính th ố ng nh ấ t c ủ a nhân cách .........................................................45

Tính ổn đị nh c ủ a nhân các h ..............................................................45

Tính tích c ự c c ủ a nhân cách..............................................................45

Tính giao lƣu củ a nhân cách .............................................................46

II. C Ấ U TRÚC TÂM L Ý C Ủ A NHÂN CÁCH........................................................46

1. Xu hƣớng của nhân cách ...............................................................................46

Nhu c ầ u ............................................................................................46

H ứ ng thú ..........................................................................................47

Lý tƣở ng...........................................................................................47

Ni ề m tin ...........................................................................................47

Th ế gi ớ i quan ...................................................................................47

2. Tính cách ......................................................................................................48

3. Khí ch ấ t ........................................................................................................48

4. Năng lự c .......................................................................................................49

III. S Ự HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI Ể N NHÂN CÁCH........................................50

1. Di truy ề n .......................................................................................................50

2. Giao ti ế p .......................................................................................................50

3. Môi trƣờ ng....................................................................................................51

4. Giáo d ụ c........................................................................................................51

5. Ho ạt độ ng c ủ a cá nhân ..................................................................................52

Tóm t ắ t bài h ọ c ..........................................................................................................57

Chƣơng 3. CÁC HIỆN TƢỢ NG TÂM L Ý XÃ H Ộ I ..................................................58

I. KHÁI NI Ệ M NHÓM...........................................................................................59

1. Khái ni ệ m nhóm............................................................................................59

M ục đích chung ................................................................................59

S ự tƣơng tác giữ a các thành viên ......................................................60

Các quy t ắ c chung ............................................................................60

Các vai trò khác nhau mà thành viên đả m nh ậ n ................................60

2. Phân lo ạ i nhóm .............................................................................................61

II. CÁC GIAI ĐOẠ N HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI Ể N TRONG NHÓM ............62

1. Giai đoạ n Hình thành ....................................................................................62

2. Giai đoạ n Bão t ố ...........................................................................................62

3. Giai đoạ n Xây d ự ng chu ẩ n m ự c ....................................................................63

4. Giai đoạ n Th ự c thi ........................................................................................63

5. Giai đoạ n Trì hoãn ........................................................................................63

III. CÁC HI ỆN TƢỢ NG TÂM L Ý TRONG NHÓM ................................................63

1. B ầ u không khí tâm l ý xã h ộ i..........................................................................63

2. Dƣ luậ n xã h ộ i...............................................................................................64

3. Tin đồ n .........................................................................................................65

4. S ự lây lan tâm l ý ...........................................................................................67

5. Áp l ự c nhóm .................................................................................................68

6. Mâu thu ẫ n .....................................................................................................68

Tóm t ắ t bài h ọ c ..........................................................................................................73

Ph ầ n 2. TÂM L Ý H Ọ C Ứ NG D Ụ NG TRONG KINH DOANH ................................74

Chƣơng 4. Ứ NG D Ụ NG TÂM L Ý H ỌC TRONG LAO ĐỘ NG, S Ả N XU Ấ T VÀ

QU Ả N TR Ị ................................................................................................................74

1. T ổ ng quan v ề tâm l ý h ọc trong lao độ ng s ả n xu ấ t ................................................75

2. Ứ ng d ụ ng tâm l ý trong quá trình t ổ ch ức quá trình lao độ n g ................................76

2.1 .Phân công lao độ n g .......................................................................................76

2.1.1. M ộ t s ố đặc điể m c ần chú ý trong phân công lao độ ng.......................77

2.1.2. Nh ữ ng v ấn đề tâm lý chú ý trong đị nh m ứ c gi ờ làm .........................80

2.1.3. Xây d ự ng ch ế độ lao độ ng và ngh ỉ ngơi hợ p l ý .................................80

2.1.4. Chú ý v ấn đề th ẩ m m ỹ hoá trong lao độ ng s ả n xu ấ t ..........................88

3. Tâm lý nhà lãnh đạ o ............................................................................................94

3.1 .Nhân cách nhà lãnh đạ o ................................................................................95

3.1.1. Định nghĩa nhân cách lãnh đạ o .........................................................95

3.1.2. Đặc điể m tâm l ý chung c ủa nhà lãnh đạ o..........................................95

3.2 .N h ữ ng yêu c ầ u v ề m ặt tâm lý đố i v ớ i nhà qu ả n tr ị ........................................96

3.2.1. Trình độ chính tr ị ..............................................................................96

3.2.2. Năng lự c chuyên môn.......................................................................96

3.2.3. M ộ t s ố khuynh hƣớ ng nghiên c ứ u v ề các ph ẩ m ch ất nhà lãnh đạ o ....96

3.2.4. Phong cách lãnh đạ o .......................................................................1 01

3.2.5. Uy tín nhà lãnh đạ o ........................................................................1 02

3.3 .T âm l ý trong công tác t ổ ch ứ c và qu ả n l ý nhân s ự .......................................1 05

3.3.1. Nh ữ ng tiêu chí c ần đánh giá ngƣời lao độ ng...................................105

Chƣơng 5. Ứ NG D Ụ NG TÂM L Ý H Ọ C TRONG MARKETING VÀ BÁN HÀNG

................................................................................................................................1 13

I. HÀNH VI TIÊU DÙNG....................................................................................1 14

1. Định nghĩa hành vi tiêu dùng ......................................................................1 14

2. Mô hình hành vi tiêu dùng ..........................................................................1 15

3. Nhu c ầ u tiêu dùng .......................................................................................1 20

4. Động cơ tiêu dùng .......................................................................................1 23

II. TÂM L Ý TRONG CÁC CHI ẾN LƢỢ C MARKETING ...................................1 24

1. Tâm l ý trong thi ế t k ế s ả n ph ẩ m m ớ i ............................................................1 24

2. Tâm l ý trong chi ến lƣợ c giá ........................................................................1 26

3. Tâm l ý trong qu ảng cáo thƣơng mạ i ............................................................1 28

4. Tâm l ý trong tiêu th ụ s ả n ph ẩ m ...................................................................1 31

Tóm t ắ t bài h ọ c ........................................................................................................1 35

TÀI LI Ệ U THAM KH Ả O........................................................................................1 36

PH Ụ L Ụ C ................................................................................................................1 38

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

PHẦN 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA

TÂM LÝ HỌC

Chƣơng 1. KHÁI QUÁT VỀ TÂM LÝ HỌC

Mục tiêu bài học:

- Hiểu đƣợc những kiến thức xung quanh các khái niệm cơ bản, bản chất,

chức năng của các hiện tƣợng tâm lý.

- Khái quát đƣợc sự hình thành và phát triển tâm lý học qua các giai đoạn

lịch sử, các trƣờng phái, sự thành công, đóng góp và những hạn chế của

nó.

- Đánh giá đƣợc vai trò của tâm lý học trong đời sống và trong kinh doanh

- Hình thành ý thức vận dụng các phƣơng pháp cơ bản vào trong nghiên

cứu tâm lý trong hoạt động kinh doanh.

- Tôn trọng khoa học và có thái độ lịch sự, chuyên nghiệp trong học tập,

lao động và các mối quan hệ khác.

1

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

I. TÂM LÝ NGƢỜI

1. Khái niệm tâm lý ngƣời

1.1.

Khái niệm tâm lý

Trong từ điển tiếng Việt “Tâm lý”, “tâm hồn” định nghĩa một cách tổng quát:

tâm lý là ý nghĩ, tình cảm…làm thành đời sống nội tâm bên trong con ngƣời.

Theo nghĩa đời thƣờng chữ “tâm” thƣờng dùng với các cụm từ “nhân tâm”, “tâm

đắc”, “tâm địa”, “tâm can”…thƣờng có nghĩa là “ tấm lòng” thiên về tình cảm, còn

chữ “hồn” thƣờng diễn đạt tƣ tƣởng, tinh thần, ý thức, ý chí…của con ngƣời.

Theo tiếng Latinh “Psyche” là “linh hồn”, “tinh thần” và “logos” là học thuyết, là

“khoa học”, vì thế “tâm lý học (Psychology)” là khoa học về tâm hồn.

1.2.

Khái niệm tâm lý ngƣời

Theo quan niệm của Triết học thì: Tâm lý là sự phản ánh hiện thực khách quan

vào não người thông qua chủ thể, tâm lý người có bản chất xã hội lịch sử. Đây chính

là bản chất của hiện tượng tâm lý người theo quan điểm Tâm lý học Marxist.

Tâm lý người bao gồm tất cả những hiện tượng tinh thần xảy ra trong đầu óc con

người, gắn liền và điều hành mọi hành động, hoạt động của con người.

Tâm lý học (Psychology) là một khoa học nghiên cứu

về hành vi ứng xử và các tiến trình tâm trí của con người.

Khi nghiên cứu hành vi ứng xử và tiến trình tâm lý

của con ngƣời tâm lý học thƣờng nghiên cứu những vấn đề

sau đây:

- Tâm lý không chỉ nghiên cứu các hành vi tâm lý của con ngƣời mà còn nghiên

cứu cả những ý tƣởng, tình cảm, nhận thức, các tiến trình lý luận, kí ức, và cả các

hoạt động sinh lý giúp cơ thể con ngƣời những chức năng của nó.

- Trong quá trình nghiên cứu hành vi ứng xử và tiến trình tâm lý của con ngƣời các

nhà tâm lý học không chỉ quan tâm đến mô tả các hành vi mà còn nghiên cứu ở

2

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

các mức độ cao hơn; với tƣ cách là một khoa học, tâm lý học cố gắng giải thích,

dự đoán, cải biến, và sau cùng hoàn thiện cuộc sống.

Trong cuốn sách này trên góc độ kiến thức của tâm lý học, chúng ta sẽ thấy mối

quan hệ giữa khoa học tâm lý và sự ứng dụng của chúng trong lĩnh vực kinh doanh,

nhƣ trong quản trị con ngƣời, trong bổ nhiệm nhân sự, trong sự quản lý các “làn sóng”

dƣ luận trong tổ chức…; ứng dụng tâm lý trong bán hàng nhƣ dự đoán khách hàng

tiềm năng, nắm bắt tâm lý khách hàng trong giới thiệu và tƣ vấn sản phẩm, biết khí

chất – xu hƣớng tâm lý để tác động nhằm tạo nhu cầu tiêu dùng của khách hàng…; sự

ứng dụng tâm lý trong lĩnh vực lao động – sản xuất nhƣ các phƣơng thức bày trí, sắp

xếp và màu sắc giúp kích thích sự hăng say, giảm sự mệt mỏi, cũng nhƣ đề phòng các

tai nạn lao động do tâm lý tạo nên;…

2. Bản chất của các hiện tƣợng tâm lý

2.1.

Tâm lý có bản chất phản ánh

Tất cả các hiện tƣợng tâm lý, từ những hiện tƣợng tâm lý đơn giản đến những

thuộc tính, phẩm chất phức tạp của nhân cách con ngƣời đều tồn tại ở trong não dƣới

dạng hình ảnh này hay hình ảnh khác với mức độ phức tạp khác nhau. Điều kiện đầu

tiên để có các hình ảnh đó là phải có các hiện tƣợng, sự vật khách quan của thế giới

bên ngoài tác động tới các giác quan và não bộ bình thƣờng của con ngƣời.

Tâm lý mang tính chủ quan của từng ngƣời. Tâm lý là phản ánh tồn tại khách

quan, nhƣng sự phản ánh tâm lý không máy móc, nguyên xi nhƣ phản ánh cơ học, mà

tâm lý là tổng hoà các hình ảnh chủ quan ( hình ảnh tâm lý) về tồn tại khách quan.

2.2.

Bản chất xã hội – lịch sử của tâm lý.

Để tồn tại và phát triển, thế hệ trƣớc đã truyền đạt kinh nghiệm xã hội- lịch sử

cho thế hệ sau. Thế hệ sau tiếp thu những kinh nghiệm và sáng tạo nên những giá trị

vật chất, tinh thần mới. Qua đó tâm lý con ngƣời đƣợc hình thành và phát triển

Con ngƣời tiếp thu nền văn minh nhân loại và biến thành tâm lý của bản thân.

Tâm lý mỗi ngƣời có cái chung của loài ngƣời, của dân tộc, của vùng, của địa phƣơng

nhƣng cũng có cái riêng của mỗi con ngƣời cụ thể.

3

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Nhƣ vậy, mỗi ngƣời có một đời sống tâm lý riêng, một tâm hồn riêng. Tâm lý

mỗi ngƣời là kinh nghiệm xã hội- lịch sử chuyển thành kinh nghiệm của bản thân.

2.3.

Tâm lý có bản chất phản xạ.

Tất cả các hình ảnh tâm lý, các kinh nghiệm sống bản thân đều tồn tại trong não

bộ. Nhƣng không phải cứ có não là có tâm lý. Muốn có tâm lý phải có tồn tại khách

quan tác động vào não và não ngƣời phải tiếp nhận đƣợc tác động ấy.

Để tiếp nhận tác động từ bên ngoài vào, não phải hoạt động. Não hoạt động theo

cơ chế phản xạ. Phản xạ có bốn khâu: Khâu dẫn vào, khâu trung tâm, khâu dẫn ra,

khâu liên hệ ngƣợc.

Có hai loại phản xạ: phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện. Phản xạ

không điều kiện là cơ sở sinh lý thần kinh của bản năng, phản xạ có điều kiện là cơ sở

sinh lý của các các hoạt động tâm lý khác, đặc trƣng của con ngƣời. Nhƣng mỗi hiện

tƣợng tâm lý không phải gồm một phản xạ có điều kiện mà gồm nhiều hoặc một hệ

thống phản xạ có điều kiện.

Nhƣ vậy, muốn có tâm lý nhất thiết phải có phản xạ, đặc biệt là phản xạ có điều

kiện. Tâm lý có bản chất phản xạ.

Có thể tổng kết bản chất tâm lý người trong sơ đồ sau đây:

Sơ đồ: Tổng quát hóa về bản chất tâm lý người

4

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

3. Chức năng của các hiện tƣợng tâm lý ngƣời

Khi tiến hành một hành động, con ngƣời không sử dụng một chức năng riêng lẽ,

nó là sự tổng hợp các chức năng để giải quyết một nhiệm vụ của cuộc sống. Nhờ có

các chức năng này mà con ngƣời có thể thích ứng với môi trƣờng sống, nhờ đó con

ngƣời mới tồn tại. Không những thế nhờ chúng con ngƣời làm chủ môi trƣờng và hoản

cảnh, sáng tạo và cải biến bản thân và kể cả cải tạo thế giới để đạt đƣợc mục đích của

con ngƣời.

4. Phân loại các hiện tƣợng tâm lý

Phân loại các hiện tượng tâm lý: có 2 cách phân loại tâm lý học chủ yếu.

4.1

Cách phân loại phổ biến nhất

Các hiện tƣợng tâm lý đƣợc phân loại theo thời gian tồn tại của chúng và vị trí

tƣơng đối của chúng trong nhân cách. Theo cách phân chia này, các hiện tƣợng tâm lý

có ba loại chính: các quá trình tâm lý, các trạng thái tâm lý, các thuộc tính tâm lý.

5

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Các quá trình tâm lý: Quá trình tâm lý là những hiện tƣợng tâm lý diễn ra

trong một thời gian tƣơng đối ngắn có mở đầu, diễn biến và kết thúc tƣơng đối rõ ràng.

Người ta phân biệt các quá trình tâm lý khác nhau:

- Các quá trình nhận thức gồm: cảm giác, tri giác, trí nhớ, tƣởng tƣợng, tƣ duy,

ngôn ngữ.

- Các quá trình cảm xúc biểu thị sự vui mừng hay tức giận, dễ chịu hay khó

chịu, nhiệt tình hay thờ ơ.

- Quá trình hành động ý chí.

- Các quá trình tâm lý diễn ra trong một thời gian nhất định rồi kết thúc.

Các trạng thái tâm lý: Là những hiện tƣợng tâm lý diễn biến không rõ mở đầu

và không rõ cả kết thúc. Thƣờng các trạng thái tâm lý đi kèm theo hiện tƣợng tâm lý

khác, chúng đóng vai trò làm nền tảng cho các hiện tƣợng tâm lý này. Ví dụ: Trạng

thái chú ý trong nhận thức. Tâm trạng buồn bực, vui vẻ, sợ hãi, trạng thái căng thẳng

trong hành động.

Các thuộc tính tâm lý: Là các hiện tƣợng tâm lý mang tính ổn định, khó hình

thành và khó mất đi, tạo thành những nét riêng của nhân cách. Ngƣời ta thƣờng nói

đến bốn thuộc tính tâm lý cá nhân nhƣ sau: xu hƣớng, tính cách, khí chất, năng

lực...Có thể biểu hiện mối quan hệ bằng sơ đồ nhƣ sau:

6

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

4.2 Một số cách phân loại khác

TÂM LÝ

Chúng ta có nhiều nhận thức về các hiện tƣợng tâm lý có ý thức (đƣợc nhận

thức, hay tự giác). Còn những hiện tƣợng tâm lý chƣa đƣợc ý thức vẫn luôn luôn diễn

ra, Nhƣng ta không ý thức về nó, hoặc dƣới ý thức, chƣa ý thức. Một số tác giả nƣớc

ngoài còn chia thành 2 mức: “vô thức” là những lĩnh vực nằm ngoài ý thức (một số

Các quá trình

Các thuộc tính

bản năng vô thức, một số hành động lỡ lời, lỡ chân tay, ngủ mơ, mộng du…) và mức

tâm lý

độ “tiềm thức” là những hiện tƣợng bình thƣờng nằm sâu trong ý thức, thỉnh thoảng

trong những hoàn cảnh nhất định có thể đƣợc ý thức “chiếu rọi” tới.

Các trạng thái

Cũng có thể phân biệt hiện tƣợng tâm lý cá nhân với hiện tƣợng tâm lý xã hội

tâm lý

(phong tục, tập quán, định hình xã hội, tin đồn, dự luận xã hội, tâm trạng xã hội…).

Ngƣời ta còn phân biệt hiện tƣợng tâm lý sống động (thể hiện trong hành vi, hoạt

động) và hiện tƣơng tâm lý tiềm tàng (tích động trong sản phẩm hoạt động).

II. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ HỌC

1. Những tƣ tƣởng tâm lý học thời cổ đại

1.1

Các nhà thông thái duy tâm cho rằng

“Tư tưởng, tâm lý là cái có trước, còn thực tại mà con người sống là cái có thứ

hai, cái có sau. Tinh thần, tư tưởng , tâm lý tồn tại không phụ thuộc vào con người và

sự vật chung quanh”

Nhà hiền triết Hy Lạp cổ đại là Socrates (469 – 399

TCN). Socrates đã khẳng định có một loại hiện tƣợng thuộc về

cái “tôi” cần phải đƣợc nhận thức, nghiên cứu, tìm ra quy luật.

Đây là tƣ tƣởng quan trọng đối với sự ra đời của khoa học tâm

lý, ý thức khép kín, ẩn sâu bên trong chủ quan ta, do chính ta

hiểu đƣợc ta, còn ngƣời khác không thể hiểu đƣợc tâm lý.

7

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Platon (428 – 348 TCN): ông cho rằng tâm hồn do trời sinh

ra, ta không thể biết đƣợc và tâm hồn gồm 3 loại: Tâm hồn trí

tuệ nằm trong đầu, chỉ có ở giai cấp chủ nô, tâm hồn dũng cảm

nằm ở ngực, chỉ có ở tầng lớp quý tộc, tâm hồn khát vọng nằm ở

bụng, chỉ có ở tầng lớp nô lệ.

1.2

Các nhà thông thái duy vật

Ngƣời đầu tiên bàn về tâm hồn là Aristotle (384 – 322

TCN). Ông là một trong những ngƣời có quan điểm duy vật.

Quan điểm của ông đƣợc bộc lộ rõ nhất trong tác phẩm bàn về

“Bàn về linh hồn” đƣợc coi là cuốn sách đầu tiên trên thế giới

bàn sâu về tâm hồn con ngƣời.

“Tales (thế kỷ thứ VII –V TCN); Anaximen (thế kỷ V

TCN). Heracleitus (thế kỷ VI – V TCN) cho rằng tâm lý, tâm

hồn cũng nhƣ vạn vật đều đƣợc cấu tạo từ vật chất nhƣ: nƣớc,

lửa, không khí, đất.

Democritus (460 – 370 TCN) cho rằng tâm hồn chỉ là một

dạng vật thể. Tâm hồn đƣợc cấu tạo bởi “nguyên tử lửa” đó là

những hạt tròn, nhẵn, vận động với tốc độ nhanh nhất trong cơ

thể. Khi tâm hồn cảm thấy hạnh phúc là lúc các nguyên tử lửa

vận động nhẹ nhàng, êm dịu. Khi con ngƣời cáu gắt là lúc các

“nguyên tử lửa” vận động hỗn loạn.

Những tư tưởng các nhà thông thái thời cổ đại (dù là duy tâm hay duy vật) đã có

những đóng góp nhất định cho sự hình thành và phát triển của khoa học tâm lý, giúp

nó dần dần tách khỏi triết học để trở thành một khoa học độc lập sau này”.

8

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

2. Những tƣ tƣởng tâm lý học từ nửa đầu thế kỷ XIX trở về trƣớc

Thuyết nhị nguyên: René Descartes (1596 – 1650) đại

diện cho phái nhị nguyên luận” cho rằng vật chất và tâm hồn là

hai thực thể song song tồn tại. René Descartes coi cơ thể con

ngƣời phản xạ nhƣ một chiếc máy. Còn bản thể tinh thần, tâm

lý của con ngƣời thì không biết đƣợc.

Sang thế kỷ XVIII, tâm lý học bắt đầu có tên gọi. Nhà

triết học Đức Voltaire đã chia nhân chủng học (nhân học) ra

thành hai thứ khoa học, một là khoa học về cơ thể, hai là tâm lý

học. Năm 1732 ông xuất bản cuốn “Tâm lý học kinh nghiệm”.

Sau đó 2 năm (1734) ra đời cuốn “Tâm lý học lý trí”. Thế là

tâm lý học ra đời từ đó.

Các thế kỷ XVII, XVIII, XIX có nhiều cuộc tranh luận giữa trƣờng phái duy

tâm và duy vật.

Đến nữa đầu thế kỷ XIX có rất nhiều điều kiện để tâm lý học trƣởng thành, tự

tách ra khỏi mối quan hệ phụ thuộc chặt chẽ vào triết học với tƣ cách là một bộ phận,

một chuyên ngành của triết học.

3. Tâm lý học trở thành một khoa học độc lập

Từ đầu thế kỷ XIX trở đi, nền sản xuất thế giới đã phát triển mạnh, thúc đẩy sự

tiến bộ không ngừng của nhiều lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, tạo điều kiện cho tâm lý

trở thành một khoa học độc lập. Trong đó phải kể đến thành tựu của các ngành khoa

học có liên quan nhƣ: thuyết tiến hóa của Darwin Charles (1821 – 1882) ngƣời Đức,

thuyết tâm – vật lý học của Feisner (1801 – 1911) ngƣời Anh, và các công trình nghiên

cứu về tâm thần học của Gantôn (1822 – 1893) ngƣời Pháp.

Đến 1879 nhà tâm lý học Đức Willhelm Wundt (1832 –

1920) đã sáng lập ra phòng thí nghiệm tâm lý học đầu tiên

trên thế giới tại thành phố Leipzig. Và một năm sau đó trở

thành viện tâm lý học đầu tiên trên thế giới, xuất bản các tạp

chí tâm lý học. Từ vƣơng quốc của chủ nghĩa duy tâm, coi ý

9

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

thức chủ quan là đối tƣợng tâm lý học và con đƣờng nghiên cứu ý thức là các phƣơng

pháp nội quan, tự quan sát. Wilhelm Wundt đã bắt đầu chuyển sang nghiên cứu tâm lý,

ý thức một cách khách quan bằng quan sát, thực nghiệm, đo đạc.

Để chứng minh với các ngành khác trên trƣờng khoa học rằng, tâm lý học cũng

có đối tƣợng nghiên cứu riêng đó là một khoa học nghiên cứu về các tiến trình tâm lý

và hành vi, có phƣơng pháp nghiên cứu rõ ràng, có lực lƣợng nhà khoa học nghiên

cứu, cơ quan ngôn luận riêng và có khách thể nghiên cứu cụ thể. Đánh dấu trong lịch

sử, sự tách hẳn và nghiên cứu có hệ thống trên trƣờng khoa học.

Để góp phần tấn công vào chủ nghĩa duy tâm, đầu thế kỷ thứ XX các dòng phái

tâm lý học khách quan ra đời đó là: tâm lý học hành vi, tâm lý học Gestalt, phân tâm

học. Trong thế kỷ XX còn có những trƣờng phái tâm lý học khác có vai trò nhất định

trong lịch sử phát triển khoa học tâm lý hiện đại nhƣ dòng phái tâm lý học nhân văn,

tâm lý học nhận thức. Và nhất là sau cách mạng tháng Mƣời Nga 1917, dòng phái tâm

lý học hoạt động do các nhà tâm lý học Xô Viết sáng lập đã đem lại những bƣớc ngoặt

lịch sử đáng kể trong tâm lý học.

4. Các quan điểm cơ bản trong tâm lý học hiện đại

4.1.

Tâm lý học hành vi

Tâm lý học hành vi do Broadus Watson (1878 – 1958) ngƣời Mỹ chủ trƣơng

không mô tả hay giảng giải về các trạng ý thức của con ngƣời, mà chỉ cần nghiên cứu

hành vi của họ là đủ. Hành vi đƣợc quan niệm là tổng số các cử động bên ngoài đƣợc

nảy sinh để đáp lại một kích thích nào đó theo công thức S – R (S: kích thích, R: p hản

ứng). Các cử động này thể hiện chức năng thích nghi với môi trƣờng xung quanh. Vì

có thể quan sát đƣợc các cử động này nên có thể và phải nghiên cứu chúng một cách

khách quan, từ đó có thể điều khiển hành vi theo phƣơng pháp “thử - sai”.

Các học trò Watson sau này nhƣ đã đƣa vào công thức S- R những “biến số

trung gian” nhƣ: nền văn hóa, kinh nghiệm sống, nhu cầu, trạng thái, chờ đón…

10

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Câu phát ngôn nổi tiếng của Watson

Hãy cho tôi một chục trẻ em khoẻ mạnh, có thân hình tốt, thế giới đặc biệt của

riêng tôi sẽ nuôi dưỡng chúng và bảo đảm chọn bất kỳ đứa trẻ nào để đào tạo bất cứ

thành chuyên gia nào tôi mong muốn: Bác sỹ, luật sư, nghệ sỹ, thương gia và ngay cả

những hành khất hay trộm cắp không cần biết đến tài năng, khuynh hướng, thiên

hướng, khả năng, năng khiếu và chủng tộc của tổ tiên.

Tr ch: inh hương u Tâm lý học, NXB. Giáo Dục, Tr12.

Bạn nhận định gì về quan điểm này của nhà Tâm lý học hành vi J. Watson?

4.2.

Tâm lý học cấu trúc (còn gọi là tâm lý học Gestalt)

Do bộ ba Max Wertheimer (1880 – 1943), Wolfgarg Kohler (1887 – 1967) và

Kurt Koffka (1886 – 1947) lập ra ở Đức. Đây là một dòng tâm lý học khách quan

chuyên nghiên cứu tri giác và ít nhiều nghiên cứu tƣ duy. Họ đã đi sâu nghiên cứu các

quy luật về tính ổn đinh và tính trọn vẹn của tri giác, quy luật “bừng sáng” của tƣ duy.

Trên cở sở thực nghiệm, các nhà tâm lý học Gestatl đã khẳng định các quy luật của tri

giác, tƣ duy và tâm lý của con ngƣời do các cấu trúc tiền định của não quyết định. Họ

ít chú ý đến vấn vốn sống, kinh nghiệm xã hội, lịch sử…

4.3.

Phân tâm học (còn gọi là tâm lý học Sigmund Frued)

“Phân tâm học do bác sỹ Sigmund Frued ngƣời Áo (1859 – 1939) xây dựng nên.

Luận điểm cơ bản của bác sỹ Sigmund Frued coi nhân cách con ngƣời làm 3 khối:

1. Cái ấy (cái vô thức).

2. Cái tôi.

3. Cái siêu tôi.

11

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

4.4.

Tâm lý học nhân văn

Trƣờng phái này do Carl Rogers (1902 – 1987) ngƣời Mỹ và Abraham Maslow

sáng lập. Các nhà tâm lý học nhân văn quan niệm rằng: bản chất con ngƣời vốn tốt

đẹp, con ngƣời có lòng vị tha, có tiềm năng kỳ diệu.

Abraham Maslow đã nêu năm mức độ nhu cầu của con ngƣời xếp theo thứ tự từ

thấp đến cao:

4.5.

Tâm lý học nhận thức

Đại diện nổi tiếng của dòng họ tâm lý học nhận thức

Jean Piaget (Thụy Sỹ) đối tƣợng nghiên cứu của dòng tâm lý

học này là hoạt động nhận thức là nghiên cứu tâm lý con

ngƣời, nhận thức của con ngƣời trong mối quan hệ với môi

trƣờng, với cơ thể và não bộ.

4.6.

Tâm lý học hoạt động

Dòng tâm lý học này do các nhà tâm lý học Xô Viết sáng lâp nhƣ: L.X.

Vuigotxkií (1896 – 1834), X.L. Rubinstiên (1899 – 1960), A.N. Leontiev (1930 –

1979), A.R. Luria (1902 – 1977)…Dòng phái tâm lý học này lấy triết học Mar –

12

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Lênin làm cơ sở phƣơng pháp luận Marxist làm mẫu để nghiên cứu đời sống con

ngƣời. Tâm lý học hoạt động cho rằng: tâm lý là sự phản ánh thế giới khách quan vào

não thông qua hoạt động. Tâm lý ngƣời mang tính chủ thể, có bản chất xã hội, tâm lý

ngƣời đƣợc hình thành, phát triển trong hoạt động và giao lƣu của con ngƣời trong xã

hội. Chính vì thế tâm lý học Mar-xit đƣợc gọi là tâm lý học hoạt động.

III. CÁC PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÝ HỌC

Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu tâm lý học

ꢀ Phƣơng pháp quan sát

Quan sát là một loại tri giác có chủ định, nhằm xác định các đặc điểm của đối

tƣợng qua nhƣng biểu hiện nhƣ hành động, cử chỉ, điệu bộ, lời nói. Ví dụ: nghiên cứu

hứng thú học tập của học sinh thông qua quan sát các biểu hiện bên ngoài. Sự đúng giờ

khi đi học, chuẩn bị bài trƣớc khi lên lớp, tích cực tham gia trong xây dựng bài, tiếp

thu tri thức mới…

Quan sát tâm lý giúp chúng ta từ việc quan sát các biểu hiện tâm lý bên ngoài

của con ngƣời rút ra những đặc điểm và quy luật tâm lý bên trong con ngƣời của họ.

Trong tâm lý học sử dụng 2 hình thức quan sát sau: quan sát khách quan và tự quan

sát.

ꢀ Phƣơng pháp thực nghiệm

Thực nghiệm là quá trình tác động vào đối tƣợng một cách chủ động, trong

những điều kiện đã đƣợc khống chế, để gây ra ở đối tƣợng những biểu hiện nhân quả,

tính quy luật, cơ cấu, cơ chế của chúng.

Có một số loại thực nghiệm sau:

-

Thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

Thực nghiệm tự nhiên.

ꢀ Phƣơng pháp trắc nghiệm

13

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

Đây là một hình thức thực nghiệm đặc biệt dùng để chuẩn đoán tâm lý đã đƣợc

chuẩn hóa trên một số lƣợng đủ ngƣời tiêu biểu.

Test trọn bộ gồm 4 phần:

-

Văn bản test.

Hƣớng dẫn đánh giá.

Bản chuẩn hóa.

ꢀ Phƣơng pháp nghiên cứu sản phẩm lao động

Phƣơng pháp nghiên cứu sản phẩm lao động dựa vào các sản phẩm vật chất và

tinh thần của đối tƣợng để nghiên cứu các chức năng tâm lý của họ vì trong sản phẩm

đó chứa đựng một số dấu vết tâm lý, nhân cách của chính đối tƣợng. Sản phẩm lao

động là kết quả của quá trình vận động, hoạt động của chủ thể, thông qua sản phẩm

này, nhà nghiên cứu sẽ phát hiện đƣợc những đặc điểm tâm lý phổ biến hoặc chủ yếu

của họ vì đặc điểm tâm lý đƣợc hình thành và thể hiện qua và bằng hoạt động.

ꢀ Phƣơng pháp đàm thoại

Đó là cách đặt những câu hỏi cho đối tƣợng và dựa vào trả lời của họ để thu

thập thêm những thông tin cần thiết. Việc tiến hành các cuộc đàm thoại sẽ giúp các

nhà nghiên cứu tìm hiểu những thông tin xác thực và có độ tin cậy cao nhƣng cần phải

có kỹ thuật nhất định. Quá trình đàm thoại sẽ tiến hành có nhiều giá trị khi nó đƣợc

tiến hành trong những trạng thái tâm lý phù hợp của nghiệm thể với các yêu cầu khác.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu cũng cần chuẩn bị trƣớc các nội dung cần tìm hiểu, cần trò

chuyện và những phƣơng án thay thế.

ꢀ Phƣơng pháp điều tra

Là phƣơng pháp dùng một số câu hỏi nhất loại đặt ra cho một số đối tƣợng

nghiên cứu nhằm thu thập ý kiến chủ quan của họ về một số vấn đề nào đó, có thể trả

lời hay trả lời bằng miệng và đƣợc ghi lại. Phƣơng pháp điều tra đƣợc phát huy nhiều

trong trƣờng hợp thăm dò nhận thức, thái độ chung của cộng đồng với một vấn đề nào

đó.

14

Tâm lý học ứng dụng trong kinh doanh

ꢀ Nghiên cứu trƣờng hợp điển hình

Là phƣơng pháp tìm hiểu sâu rộng một cá nhân hoặc một nhóm rất ít ngƣời.

Theo phƣơng pháp pháp này nhà tâm lý thƣờng đƣợc thực hiện một trắc nghiệm tâm

lý, trong đó nhà tâm lý sử dụng một loạt các câu hỏi đƣợc soạn thảo cẩn thận để tìm

hiểu sâu sắc cá tính của đối tƣợng nghiên cứu.

ꢀ Nghiên cứu tƣơng quan

Là phƣơng pháp nghiên cứu mối tƣơng quan giữa hai hành vi hoặc giữa các

phản ứng đối với hai câu hỏi nêu trong bảng lục vấn. Nhƣng phƣơng pháp này cũng có

một nhƣợc điểm khó giải thích bản chất liên hệ nhân quả.

IV. VAI TRÒ CỦA TÂM LÝ HỌC

NHỮNG TRIỂN VỌNG TÂM LÝ HỌC HI N NA

Triển vọng

Tập trung nghiên cứu

Những chủ đề nghiên cứu cơ bản

Những nổ lực vô thức

Những xung đột

Hành vi nhƣ sự diễn tả công khai

những động lực vô thức

Tâm lý – động

học

Những phản ứng công Hành vi và động lực, nguyên nhân

khai cụ thể và kết quả của nó

Hành vi

Trải nghiệm và tiềm năng Những kiểu sống

Nhân văn

của con ngƣời

Những giá trị

Nhƣng mục tiêu

Những tiến trình tinh thần Những tiến trình tinh thần đƣợc

Nhận thức

suy ra từ những dấu hiệu hành vi

Ngôn ngữ

15