Giáo trình Luật hình sự (Phần 1)

MỤC LỤC

Trang

13

Lời nói đầu

Mục lục

Chương 1: KHÁI NIỆM, NHIỆM VỤ VÀ CÁC NGUYÊN TẮC

CƠ BẢN CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1. Khái niệm luật hình sự

13

14

15

16

18

1.1. Khái niệm

1.2. Đối tượng điều chỉnh của luật hình sự

1.3. Phương pháp điều chỉnh của luật hình sự

2. Tính giai cấp của luật hình sự

3. Nhiệm vụ của luật hình sự

3.1. Nhiệm vụ chung

3.2. Nhiệm vụ cụ thể của luật hình sự qua các giai đoạn cách mạng

4. Các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam

4.1. Các nguyên tắc chung của luật hình sự Việt Nam

4.2. Các nguyên tắc chuyên ngành của luật hình sự Việt Nam

CHƯƠNG 2: KHÁI NIỆM, CẤU TẠO VÀ HIỆU LỰC CỦA

ĐẠO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

21

1. Khái niệm đạo luật hình sự Việt Nam

2. Cấu tạo của đạo luật hình sự Việt Nam

21

22

2.1. Về hình thức cấu trúc bên ngoài của Đạo luật hình sự Việt Nam

2.2. Hình thức cấu trúc bên trong của Đạo luật hình sự (Chính là

cấu trúc của các quy phạm pháp luật hình sự)

23

3. Hiệu lực của đạo luật hình sự Việt Nam

25

27

28

3.1. Hiệu lực về không gian của Đạo luật hình sự Việt Nam

3.2. Hiệu lực về thời gian của Đạo luật hình sự Việt Nam

3.3. Vấn đề hiệu lực hồi tố của Đạo luật hình sự Việt Nam

4. Giải thích đạo luật hình sự

30

32

35

38

39

41

5. Nguyên tắc tương tự về luật

CHƯƠNG 3: TỘI PHẠM

1. Khái niệm và đặc điểm của tội phạm

1.1. Khái niệm tội phạm

1.2. Các đặc điểm của tội phạm

1.3. Ý nghĩa của khái niệm tội phạm

2. Phân loại tội phạm

2.1. Khái niệm phân loại tội phạm

2.2. Ý nghĩa của việc phân loại tội phạm

3. Phân biệt tội phạm với các vi phạm pháp luật khác

4. Vấn đề nguồn gốc và bản chất giai cấp của tội phạm

CHƯƠNG 4: CẤU THÀNH TỘI PHẠM

1. Các yếu tố của tội phạm

41

42

43

44

46

49

50

52

2. Cấu thành tội phạm

2.1. Khái niệm cấu thành tội phạm

2.2. Các đặc điểm của cấu thành tội phạm

2.3. Phân loại cấu thành tội phạm

3. Ý nghĩa của cấu thành tội phạm

3.1. Cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự

3.2. Cấu thành tội phạm là cơ sở pháp lý của định tội danh

CHƯƠNG 5: KHÁCH THỂ CỦA TỘI PHẠM

1. Khách thể của tội phạm

1.1 Khái niệm

1.2. Phân loại khách thể của tội phạm

2. Đối tượng tác động của tội phạm

2.1. Khái niệm đối tượng tác động của tội phạm

2.2. Các loại đối tượng tác động của tội phạm

CHƯƠNG 6: MẶT KHÁCH QUAN CỦA TỘI PHẠM

1. Khái niệm mặt khách quan của tội phạm

1.1. Khái niệm

53

54

56

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

70

1.2. Ý nghĩa của các dấu hiệu trong MKQ của tội phạm

2. Hành vi khách quan của tội phạm

2.1. Khái niệm

2.2. Các hình thức của hành vi khách quan của tội phạm

2.3. Các dạng cấu trúc đặc biệt của hành vi khách quan

3. Hậu quả nguy hiểm cho xã hội của tội phạm

3.1. Khái niệm

3.2. Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả của tội phạm

4. Những biểu hiện khác trong mặt khách quan của tội phạm

4.1. Công cụ, phương tiện phạm tội

4.2. Phương pháp, thủ đoạn thực hiện tội phạm

4.3. Thời gian phạm tội

4.4. Địa điểm phạm tội

4.5. Hoàn cảnh phạm tội

CHƯƠNG 7: CHỦ THỂ CỦA TỘI PHẠM

1. Khái niệm chủ thể của tội phạm

2. Năng lực trách nhiệm hình sự

2.1. Khái niệm

2.2. Tình trạng không có NLTNHS

2.3. Năng lực trách nhiệm hình sự và tình trạng say

3. Tuổi chịu trách nhiệm hình sự

4. Chủ thể đặc biệt của tội phạm

5. Vấn đề nhân thân người phạm tội trong luật hình sự

CHƯƠNG 8: MẶT CHỦ QUAN CỦA TỘI PHẠM

1. Khái niệm mặt chủ quan của tội phạm

2. Lỗi

70

71

72

73

74

75

76

77

2.1. Khái niệm lỗi

2.2. Lỗi với vấn đề tự do (xử sự) và trách nhiệm hình sự

2.3. Lỗi cố ý trực tiếp

2.4. Lỗi cố ý gián tiếp

2.5. Lỗi vô ý vì quá tự tin

2.6. Lỗi vô ý do cẩu thả

2.7. Sự kiện bất ngờ

2.8. Trường hợp hỗn hợp lỗi

3. Động cơ và mục đích phạm tội

3.1. Động cơ phạm tội

3.2. Mục đích phạm tội

4. Sai lầm và ảnh hưởng của sai lầm đối với vấn đề trách nhiệm

hình sự

78

4.1. Sai lầm về pháp luật

78

80

81

82

83

84

85

4.2. Sai lầm về sự việc

CHƯƠNG 9: CÁC GIAI ĐOẠN THỰC HIỆN TỘI PHẠM

1. Khái niệm các giai đoạn thực hiện tội phạm

2. Chuẩn bị phạm tội

2.1. Khái niệm chuẩn bị phạm tội

2.2. Trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội

3. Phạm tội chưa đạt

3.1. Khái niệm phạm tội chưa đạt

3.2. Phân loại các trường hợp phạm tội chưa đạt

4. Tội phạm hoàn thành

5. Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội

5.1. Điều kiện của tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội

5.2. Trách nhiệm hình sự đối với trường hợp tự ý nửa chừng chấm

dứt việc phạm tội

86

CHƯƠNG 10: ĐỒNG PHẠM

88

89

90

91

92

1. Khái niệm đồng phạm

1.1. Điều kiện về khách quan của đồng phạm

1.2. Điều kiện về chủ quan của đồng phạm

2. Các loại người đồng phạm

2.1. Người thực hành

2.2. Người tổ chức

2.3. Người xúi giục

2.4. Người giúp sức

3. Phân loại các hình thức đồng phạm

3.1. Phân loại theo ý thức chủ quan

3.2. Phân loại theo dấu hiệu khách quan

3.3. Căn cứ vào dấu hiệu chủ quan và khách quan

4. Vấn đề trách nhiệm hình sự trong đồng phạm

4.1. Các nguyên tắc xác định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm

4.2. Một số vấn đề khác liên quan đến việc xác định trách nhiệm

hình sự trong đồng phạm

93

5. Những hành vi liên quan đến đồng phạm cấu thành tội độc lập

5.1. Tội che giấu tội phạm

94

5.2. Tội không tố giác tội phạm

CHƯƠNG 11: NHỮNG TÌNH TIẾT LOẠI TRỪ TÍNH CHẤT

NGUY HIỂM CHO XÃ HỘI CỦA HÀNH VI

96

1. Khái niệm chung

96

97

2. Phòng vệ chính đáng

2.1. Khái niệm phòng vệ chính đáng

2.2. Điều kiện của phòng vệ chính đáng

2.3. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng

2.4. Phòng vệ tưởng tượng

97

98

99

100

3. Tình thế cấp thiết

3.1. Khái niệm tình thế cấp thiết

3.2. Điều kiện của tình thế cấp thiết

3.3. Vượt quá giới hạn của tình thế cấp thiết

4. Bắt người phạm pháp

100

101

102

103

5. Những trường hợp khác loại trừ tính chất nguy hiểm cho xã

hội của hành vi

103

5.1. Thi hành mệnh lệnh cấp trên

5.2. Thực hiện chức năng nghề nghiệp

5.3. Rủi ro trong nghề nghiệp, trong sản xuất và nghiên cứu khoa học

CHƯƠNG 12: TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ HÌNH PHẠT

1. Trách nhiệm hình sự

103

106

107

108

109

111

1.1. Khái niệm trách nhiệm hình sự

1.2. Cơ sở của trách nhiệm hình sự

1.3. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

1.4. Miễn trách nhiệm hình sự

2. Hình phạt

2.1. Khái niệm hình phạt

2.2. Mục đích của hình phạt

CHƯƠNG 13: HỆ THỐNG HÌNH PHẠT VÀ CÁC BIỆN PHÁP

TƯ PHÁP

114

1. Hệ thống hình phạt

114

115

120

1.1. Khái niệm hệ thống hình phạt

1.2. Các loại hình phạt trong hệ thống hình phạt

2. Các biện pháp tư pháp

2.1. Tịch thu vật, tiền (tài sản) trực tiếp liên quan đến tội phạm

2.2. Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công

khai xin lỗi

120

2.3. Bắt buộc chữa bệnh

CHƯƠNG 14: QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT

1. Các căn cứ quyết định hình phạt

122

123

1.1. Căn cứ vào quy định của BLHS

1.2. Căn cứ vào nhân thân của người phạm tội

1.3. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của

tội phạm

124

131

1.4. Các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ TNHS

2. Quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội hoặc có

nhiều bản án

2.1. Quyết định hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội

2.2. Quyết định hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án

3. Quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của bộ luật

131

132

133

3.1. Đối với trường hợp quyết định hình phạt dưới mức tối

thiểu của khung hình phạt

133

134

3.2. Đối với trường hợp chuyển sang loại hình phạt khác nhẹ hơn

CHƯƠNG 15: THỜI HIỆU THI HÀNH BẢN ÁN - MIỄN,

GIẢM THỜI HẠN CHẤP HÀNH HÌNH PHẠT - ÁN TREO -

XÓA ÁN TÍCH

136

1. Thời hiệu thi hành bản án

136

137

138

139

140

142

2. Miễn, giảm thời hạn chấp hành hình phạt

2.1. Miễn chấp hành hình phạt

2.2. Hoãn chấp hành hình phạt tù

2.3. Tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù

2.4. Giảm thời hạn chấp hành hình phạt

3. Án treo

3.1. Ý nghĩa xã hội của án treo

3.2. Tính chất pháp lý của án treo

3.3. Điều kiện được hưởng án treo

3.4. Thời gian thử thách và cách tính thời gian thử thách của án treo

3.5. Tổng hợp hình phạt đối với người được hưởng án treo phạm

tội mới trong thời gian thử thách

143

3.6. Áp dụng hình phạt bổ sung đối với người được hưởng án treo

3.7. Thi hành bản án cho hưởng án treo

4. Xóa án tích

143

144

145

4.1. Đương nhiên được xóa án tích

4.2. Xóa án tích theo quyết định của Tòa án

4.3. Xóa án tích trong trường hợp đặc biệt

CHƯƠNG 16: TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA NGƯỜI

CHƯATHÀNH NIÊN PHẠM TỘI

147

149

1. Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội

2. Hình phạt và các biện pháp tư pháp áp dụng với người chưa

thành niên phạm tội

2.1. Các biện pháp tư pháp

149

150

2.2. Các hình phạt áp dụng với người chưa thành niên phạm tội

2.3. Một số vấn đề khác liên quan đến trách nhiệm hình sự của

người chưa thành niên phạm tội

153

155

TÀI LIỆU THAM KHẢO

CHƯƠNG 1

KHÁI NIỆM, NHIỆM VỤ VÀ CÁC NGUYÊN TẮC CƠ

BẢN CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1. KHÁI NIỆM LUẬT HÌNH SỰ

1.1. Khái niệm

Thực hiện nhiệm vụ đấu tranh phòng và chống tội phạm - loại vi

phạm pháp luật có tính nguy hiểm cao hơn hẳn so với các loại vi phạm pháp

luật khác cho xã hội. Nhà nước sử dụng nhiều hình thức và biện pháp khác

nhau, trong đó có biện pháp pháp luật hình sự (PLHS). Biện pháp này được

Nhà nước sử dụng thể hiện trước hết qua hoạt động xây dựng pháp luật mà

kết quả là các văn bản quy phạm PLHS quy định về tội phạm và hình phạt

được ra đời. Các quy phạm pháp luật này tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ

biện chứng với nhau trong một hệ thống tạo thành ngành luật hình sự.

Luật hình sự là một ngành luật trong hệ thống pháp luật của nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (CHXHCNVN), bao gồm hệ thống

những quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành, xác định những hành vi

nguy hiểm cho xã hội nào là tội phạm, đồng thời quy định hình phạt đối với

những tội phạm ấy.

1.2. Đối tượng điều chỉnh của luật hình sự

Đối tượng điều chỉnh của một ngành luật là các quan hệ xã hội được

các quy phạm pháp luật của ngành luật đó điều chỉnh. Các quan hệ xã hội

được các quy phạm PLHS tác động tới là đối tượng điều chỉnh của luật hình

sự. Luật hình sự chỉ điều chỉnh các quan hệ xã hội khi có tội phạm xảy ra-

đó cũng chính là các quan hệ PLHS.

Đối tượng điều chỉnh của luật hình sự là những quan hệ xã hội phát

sinh giữa Nhà nước và người phạm tội khi người này thực hiện tội phạm.

Thời điểm bắt đầu xuất hiện quan hệ pháp luật hình sự là thời điểm

người phạm tội bắt đầu thực hiện tội phạm và quan hệ pháp luật này

chấm dứt khi người phạm tội được xóa án tích. Trong cả quá trình này,

xuất hiện đồng thời quan hệ pháp luật tố tụng hình sự, quan hệ pháp luật

dân sự vv... Tuy nhiên, quan hệ pháp luật tố tụng hình sự, đa số trường

hợp bắt đầu xuất hiện khi có quyết định khởi tố vụ án và quyết định khởi

tố bị can.

13

Trong quan hệ pháp luật hình sự luôn có hai chủ thể với những vị trí pháp

lý khác nhau.

- Nhà nước: Có quyền truy tố, xét xử người phạm tội, buộc họ phải

chịu những biện pháp trách nhiệm hình sự nhất định để bảo vệ pháp luật bảo

vệ lợi ích của toàn xã hội. Nhà nước thực hiện quyền này bằng cách thể hiện

ý chí của mình trong Bộ luật hình sự. Mặt khác, Nhà nước có trách nhiệm

bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội.

- Người phạm tội: Có trách nhiệm chấp hành các biện pháp cưỡng chế

mà Nhà nước áp dụng đối với mình. Mặt khác, họ có quyền yêu cầu Nhà

nước đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

1.3. Phương pháp điều chỉnh của luật hình sự

Xuất phát từ chức năng điều chỉnh và địa vị pháp lý của các chủ thể

tham gia quan hệ pháp luật này, luật hình sự sử dụng phương pháp quyền uy

- phương pháp sử dụng quyền lực Nhà nước để điều chỉnh các quan hệ pháp

luật hình sự. Nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với người

phạm tội không bị cản trở hay phụ thuộc vào ý chí của bất kỳ cá nhân hay tổ

chức nào. Người phạm tội phải phục tùng những biện pháp mà Nhà nước đã

áp dụng với họ. Trách nhiệm của người phạm tội về tội phạm mà họ đã gây

ra là trách nhiệm đối với Nhà nước chứ không phải trách nhiệm đối với

người bị hại hay trách nhiệm đối với các cơ quan tiến hành tố tụng.

2. TÍNH GIAI CẤP CỦA LUẬT HÌNH SỰ

Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật đã chứng minh pháp luật có

tính giai cấp. Luật hình sự là một bộ phận tạo nên hệ thống pháp luật nên nó

cũng mang tính giai cấp. Chúng ra đời cùng với Nhà nước và là sản phẩm

của xã hội ở mỗi một giai đoạn nhất định. Tính giai cấp của luật hình sự

được thể hiện rõ nét qua từng kiểu Nhà nước, qua các văn bản pháp luật ở

các giai đoạn khác nhau

Bộ luật Gia Long, Bộ luật Hồng Đức của chế độ phong kiến Việt Nam

quy định hình phạt ngũ hình, mang tính đàn áp dã man. Hoặc quan niệm về

tội phạm thể hiện sự đối xử không bình đẳng với các tầng lớp khác nhau

trong xã hội như con kiện cha, vợ kiện chồng là tội phạm.

Bộ luật hình sự năm 1985 và 1999 của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ

nghĩa Việt Nam là văn bản quy phạm pháp luật thể hiện ý chí của toàn thể

nhân dân lao động để bảo vệ lợi ích của nhân dân trấn áp những phần tử

(người phạm tội) chống đối đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của

Nhà nước.

14

3. NHIỆM VỤ CỦA LUẬT HÌNH SỰ

3.1. Nhiệm vụ chung

Nhiệm vụ chung của luật hình sự Việt Nam được thể hiện tập trung

trong Điều 1 BLHS với 3 nhóm cụ thể như sau:

- Nhóm 1: Luật hình sự có nhiệm vụ bảo vệ những quan hệ xã hội cơ

bản nhất và quan trọng nhất trong đời sống xã hội. Đó là, bảo vệ chế độ xã

hội, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của

công dân, tổ chức, Nhà nước, bảo vệ trật tự pháp luật XHCN.

- Nhóm 2: Với một vị trí rất quan trọng trong hệ thống pháp luật nước

ta, Bộ luật hình sự là một trong những công cụ hữu hiệu và sắc bén của Nhà

nước trong đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

- Nhóm 3: Luật hình sự còn có nhiệm vụ giáo dục mọi người nâng cao

ý thức pháp luật, nâng cao ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

3.2. Nhiệm vụ cụ thể của luật hình sự qua các giai đoạn cách mạng

3.2.1. Giai đoạn 1945 - 1954

Trong giai đoạn này nhiệm vụ của luật hình sự là góp phần phục vụ

cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, trừng trị bọn Việt gian phản động

làm tay sai cho thực dân Pháp và được thể hiện trong các sắc lệnh sau:

- Sắc lệnh số 150/SL ngày 14/4/1953 trừng trị bọn phản cách mạng,

bọn địa chủ cường hào ngoan cố.

- Sắc lệnh số 211/SL ngày 12/4/1946 trừng trị những hình vi có

phương hại đến nền độc lập dân tộc.

- Sắc lệnh số 133/SL ngày 20/1/1953 trừng trị tội xâm hại đến an toàn

Nhà nước.

3.2.2. Giai đoạn 1954 - 1975

Trong giai đoạn này, luật hình sự góp phần thực hiện nhiệm vụ cách

mạng là xây dựng CNXH ở miền Bắc, giải phóng miền Nam thống nhất đất

nước và được thể hiện trong các văn bản hình sự sau:

- Sắc lệnh số 01/SL ngày 19/4/1957 trừng trị các hành vi đầu cơ.

- Pháp lệnh 30/10/1967 trừng trị những hành vi phản cách mạng.

- Pháp lệnh 21/10/1970 trừng trị những hành vi xâm phạm đến tài sản

XHCN và tài sản của công dân.

3.2.3. Giai đoạn từ năm 1975 đến nay

Trong giai đoạn hiện nay, nhiệm vụ của luật hình sự được thể hiện tập

15

trung trong toàn bộ các quy định của Bộ luật hình sự 1985 và 1999.

4. CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam là những tư tưởng

chủ đạo xuyên suốt quá trình xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự trong

công cuộc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

Các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự được chia làm hai nhóm: Các

nguyên tắc chung và các nguyên tắc có tính đặc thù.

4.1. Các nguyên tắc chung của luật hình sự Việt Nam

4.1.1. Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc này được thể hiện ở việc qui định một tội mới, sửa đổi, bổ

sung một tội phạm hoặc hủy bỏ một tội phạm cần phải được tiến hành theo

đúng các qui định của pháp luật. Chỉ có cơ quan quyền lực Nhà nước cao

nhất mới có thẩm quyền qui định tội phạm và hình phạt.

Tội phạm và hình phạt đối với người phạm tội phải được qui định

trong pháp luật hình sự. Chỉ người nào phạm một tội mà được Luật hình sự

qui định mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Nguyên tắc này xuất phát từ

nguyên lý "Nullum crimen sine lege" (không có tội nếu không có luật).

Nguyên tắc pháp chế đòi hỏi các cơ quan tư pháp hình sự phải triệt để

tuân thủ pháp luật hình sự khi ra quyết định có liên quan đến việc truy cứu

trách nhiệm hình sự, đến việc quyết định hình phạt và các biện pháp tác động

pháp lý hình sự khác. Việc điều tra, truy tố và xét xử phải đúng người, đúng

tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Mọi

trường hợp áp dụng pháp luật hình sự một cách tùy tiện đều bị coi và vi phạm

nghiêm trọng nguyên tắc pháp chế và phải bị xử lý nghiêm minh.

4.1.2. Nguyên tắc dân chủ xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc này được thể hiện ở chỗ luật hình sự không phân biệt đối

xử, không quy định những đặc quyền, đặc lợi cho tầng lớp nhân dân nào

trong xã hội vì địa vị xã hội, vì tình trạng tài sản của họ. Phải đảm bảo cho

nhân dân lao động tự mình hay thông qua các tổ chức xã hội tham gia vào

việc xây dựng pháp luật hình sự và tham gia vào hoạt động giám sát việc áp

dụng PLHS của các cơ quan có thẩm quyền.

Nguyên tắc này xuyên suốt các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội,

trong đó có lĩnh vực pháp luật. Trong Luật hình sự Việt Nam, nguyên tắc này

thể hiện ở các mặt sau:

16

- Luật hình sự Việt Nam bảo vệ chế độ xã hội và Nhà nước của nhân

dân lao động, thể hiện ý chí, lợi ích của nhân dân.

- Luật hình sự Việt Nam tôn trọng và bảo vệ các quyền dân chủ của công

dân trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, mọi hành vi xâm hại các

quyền đó đều bị nghiêm trị.

- Luật hình sự bảo đảm mọi công dân tự mình hoặc thông qua các cơ

quan, tổ chức khác nhau tham gia xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự.

Những đạo luật hình sự quan trọng nhất được ban hành khi đã được thảo

luận, lấy ý kiến rộng rãi ở các diễn đàn khác nhau với sự tham gia tích cực

của mọi công dân.

- Luật hình sự coi việc đấu tranh phòng ngừa và chống tình hình tội

phạm, việc giáo dục người phạm tội là sự nghiệp của toàn dân, của tất cả

các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và mọi công dân. Nguyên tắc này xuất

phát từ quan điểm coi tội phạm là một hiện tượng xã hội, nên đấu tranh

phòng ngừa và chống tội phạm là nhiệm vụ của toàn xã hội, trong đó nhiệm

vụ trọng tâm thuộc về các cơ quan thuộc hệ thống tư pháp hình sự.

4.1.3. Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa

Pháp luật hình sự Việt Nam, các qui phạm của nó phản ánh ý thức

pháp luật và các quan niệm đạo đức của dân tộc ta có mục đích, nội dung

nhân đạo sâu sắc và được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp rất nhân

đạo. Nguyên tắc nhân đạo và các đòi hỏi của nó xuyên suốt toàn bộ pháp

luật hình sự của Nhà nước ta, và do vậy trở thành bản chất của Luật hình sự

Việt Nam.

Nguyên tắc nhân đạo thể hiện ở chỗ đối với người đã phạm tội thì xã

hội, Nhà nước không có mục đích trả thù, mà ngược lại, tạo mọi điều kiện có

thể được để cho người đó cải tạo tốt, trở lại làm ăn lương thiện, có ích cho xã

hội. Luật hình sự Việt Nam có nhiều qui định tạo điều kiện cho người phạm

tội tự cải tạo và tích cực cải tạo như: Miễn thách nhiệm hình sự, miễn hình

phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, miễn việc chấp hành hình phạt,

quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của Bộ Luật hình sự, án treo.

Bên cạnh đó, nguyên tắc này còn thể hiện ở việc áp dụng hình phạt

đối với người phạm tội chủ yếu nhằm cải tạo, giáo dục họ trở thành người

có ích cho xã hội. Hình phạt cũng như các biện pháp tác động pháp lý hình

sự khác không nhằm gây đau đớn về thể xác, không nhằm hạ thấp phẩm giá

của con người và chỉ được áp dụng đến mức độ cần thiết tối thiểu cho sự cải

tạo và giáo dục. Luật hình sự Việt Nam khoan hồng đối với những người

17

nhất thời phạm tội ít nghiêm trọng, đối với người tự thú, thật thà khai báo,

tố giác đồng bọn, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa

hoặc bồi thường thiệt hại.

Hình phạt tù chung thân và tử hình chỉ được áp dụng trong những

trường hợp đặc biệt nghiêm trọng và với những điều kiện chặt chẽ, trong

phạm vi nhất định. Hình phạt tù chung thân và tử hình không được phép áp

dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, đối với phụ nữ có thai hoặc

phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử.

4.1.4. Nguyên tắc kết hợp hài hòa chủ nghĩa yêu nước và đoàn kết quốc tế

Nguyên tắc này thể hiện là luật hình sự Việt Nam trừng trị các hành vi

phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược, chống loài người và can thiệp

vào công việc nội bộ của nước khác. Luật hình sự Việt Nam ghi nhận và bảo

đảm việc thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã ký kết và tham gia.

Luật hình sự Việt Nam đấu tranh không khoan nhượng, trừng trị một

cách nghiêm khắc mọi hành vi phạm tội xâm phạm chế độ xã hội và chế độ

Nhà nước, an ninh quốc gia và khả năng phòng thủ của nước ta. Pháp luật hình

sự nước ta giáo dục tinh thần yêu Tổ quốc, tinh thần trung thành với Tổ quốc

và nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Luật hình sự Việt Nam trừng trị nghiêm khắc các hành vi phạm tội

chống lại cuộc chiến tranh chính nghĩa của các dân tộc bị áp bức, những hành

vi gây chiến tranh phi nghĩa.

Những hành vi xâm phạm tài sản của các nước khác và các tổ chức

quốc tế, xâm phạm tài sản của người nước ngoài đều bị quật hình sự Việt

Nam trừng trị nghiêm khắc.

Nguyên tắc chủ nghĩa yêu nước và tinh thần quốc tế thể hiện sự đoàn

kết, hợp tác hữu nghị, tương trợ tư pháp trong chính sách đối ngoại của Luật

hình sự Việt Nam.

4.2. Các nguyên tắc chuyên ngành của luật hình sự Việt Nam

4.2.1. Nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm hình sự và hình phạt

Đây chính là nguyên tắc "mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện

và xử lý kịp thời và nghiêm minh", hay nói cách khác là không để sót,

không đế lọt người phạm tội. Nguyên tắc này gắn liền với nguyên tắc pháp

chế và nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.

Nguyên tắc này xuất phát từ quan điểm của Lê nin về ý nghĩa giáo dục

kịp thời, không để tồn tại trong xã hội tâm lý khinh nhờn kỷ cương, pháp

18

luật, thói bao che, dung dưỡng đối với người phạm tội. Không tránh khỏi

trách nhiệm về tội phạm đã thực hiện có ý nghĩa phòng ngừa rất lớn. Việc ý

thức được rằng tội phạm tất yếu kéo theo trách nhiệm có tác dụng răn đe,

kìm chế rất hiệu quả đối với những người không vững vàng, có nguy cơ

thực hiện tội phạm trong xã hội.

Về mặt thực tế, nguyên tắc này được các cơ quan điều tra, truy tố và

xét xử, đưa vào đời sống bằng việc phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử

lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không

làm oan người vô tội.

4.2.2. Nguyên tắc trách nhiệm cá nhân

Tội phạm thường do một cá nhân cụ thể thực hiện và tội phạm đã được

thực hiện là sự thể hiện ý chí của cá nhân đó. Điều đó cho thấy người đó là

người nguy hiểm cho xã hội. Do vậy, trong Luật hình sự Việt Nam có nguyên

tắc trách nhiệm cá nhân của chủ thể đối với hành vi do mình thực hiện.

Nguyên tắc này có nghĩa là người phạm tội chịu trách nhiệm hình sự

về hành vi mà chính người đó thực hiện chứ không phải do người khác hoặc

tập thể đã gây ra. Điều đó được khẳng định tại Điều 2 Bộ luật hình sự “chỉ

người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự qui định mới phải chịu

trách nhiệm hình sự”.

4.2.3. Nguyên tắc trách nhiệm trên cơ sở lỗi

Nguyên tắc này xuất phát từ nội dung của Điều 8 BLHS về khái niệm

và các dấu hiệu của tội phạm. Lỗi (cố ý hoặc vô ý) được coi là một trong

những dấu hiệu đặc trưng, một trong bốn yếu tố cấu thành chung của tội

phạm và do đó là cơ sở không thể thiếu được của tội phạm.

Nội dung nguyên tắc này thể hiện ở chỗ chỉ người nào có lỗi trong

việc thực hiện tội phạm, tức là cố ý hoặc vô ý thực hiện tội phạm mới phải

chịu trách nhiệm hình sự và hình phạt. Không thể truy cứu một người nào

đó trách nhiệm hình sự về hành vi nguy hiểm cho xã hội nếu không xác định

được rằng người đó có lỗi trong việc thực hiện hành vi đó. Lỗi sẽ không có

nếu hành vi được thực hiện trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm

hình sự, hoặc trong những trường hợp loại trừ lỗi như phòng vệ chính đáng,

hay trong trường hợp sự kiện bất ngờ.

4.2.4. Nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt

Mọi tội phạm, ngay cả tội phạm cùng một loại (tội trộm cắp tài sản,

tội cướp tài sản, tội giết người) theo hoàn cảnh của việc thực hiện và các

19

dấu hiệu thực tế của nó bao giờ cũng có tính xác định riêng cho mỗi trường

hợp. Người thực hiện tội phạm cũng có các đặc điểm cá nhân của mình: Các

đặc điểm thể lực, tâm lý, xã hội, đạo đức. Chính vì vậy, trong từng trường

hợp phạm tội cụ thể cần phải có cách tiếp cận phân hóa đối với việc xác

định trách nhiệm và hình phạt. Do vậy, nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm

và hình phạt đòi hỏi khi xác định trách nhiệm và hình phạt phải cân nhắc

các tình tiết của tội phạm đã thực hiện, các đặc điểm nhân thân người phạm

tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự có trong vụ án.

Hay trong đồng phạm, mức độ trách nhiệm và hình phạt phụ thuộc vào mức

độ đóng góp thực tế của mỗi người trong đồng phạm.

4.2.5. Nguyên tắc công bằng

Nguyên tắc này thể hiện sự tiếp tục bổ sung cho nguyên tắc phân hóa

trách nhiệm hình sự tùy thuộc vào các tình tiết của việc thực hiện tội phạm

và nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm và hình phạt. Nguyên tắc này thể hiện

ở các khía cạnh sau:

- Xác định rõ giới hạn giữa hành vi bị coi là tội phạm và hành vi vi

phạm pháp luật khác để từ đó qui định các biện pháp xử lý tương ứng.

- Thực hiện nhất quán quan điểm phân hóa trách nhiệm hình sự đối

với tội phạm.

- Hệ thống các hình phạt được qui định phải có các thang bậc về mức

độ nghiêm khắc là loại và mức hình phạt tương ứng với các thang bậc về

mức độ nghiêm trọng của các loại tội phạm.

- Khi quyết định hình phạt phải bảo đảm sự tương xứng của hình phạt

được tuyên với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm đã

thực hiện, với các đặc điểm của nhân thân người phạm tội, với các tình tiết

tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điều đó được thực hiện trong

phạm vi chế tài của Điều luật phần các tội phạm và phù hợp với các qui

định của phần chung của Bộ luật hình sự.

CÂU HỎI HƯỚNG DẪN HỌC TẬP

Câu 1: Phân biệt đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của

luật hình sự với luật hành chính.

Câu 2: Chứng minh biểu hiện của nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ

nghĩa trong một số điều luật cụ thể của bộ luật hình sự 1999.

20

CHƯƠNG 2

KHÁI NIỆM, CẤU TẠO VÀ HIỆU LỰC CỦA ĐẠO

LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1. KHÁI NIỆM ĐẠO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

Đạo luật hình sự Việt Nam (ĐLHSVN) là văn bản quy phạm pháp luật

do cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành, quy định về tội phạm và

hình phạt cũng như các chế định khác liên quan đến việc xác định tội phạm

và hình phạt, đồng thời quy định nhiệm vụ và những nguyên tắc chung của

luật hình sự Việt Nam

Với khái niệm trên cho thấy, Đạo luật hình sự có 3 đặc điểm như sau:

1. Về hình thức pháp lý: Đạo luật hình sự là văn bản quy phạm pháp luật.

2. Về thẩm quyền ban hành: Đạo luật hình sự do Quốc Hội ban hành.

3. Về nội dung: Đạo luật hình sự chứa đựng các quy phạm pháp luật

quy định về tội phạm và hình phạt.

Với các đặc điểm trên thì Đạo luật hình sự hiện hành chỉ là Bộ luật

hình sự Việt Nam 1999. Song đánh giá cả quá trình lịch sử lập pháp hình sự

của Nhà nước ta cho thấy Đạo luật hình sự Việt Nam bao gồm: Bộ luật hình

sự năm 1985, Bộ luật hình sự năm 1999; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều

của Bộ luật hình sự năm 1985 vào các năm 1989, 1991, 1992, 1997, 2009.

Nội dung bên trong của Đạo luật hình sự Việt Nam chứa đựng các quy

phạm pháp luật. Tính chất của các quy phạm pháp luật hình sự trong đạo

luật hình sự thể hiện ở tính chất cấm chỉ và tính chất bắt buộc:

- Về tính chất cấm chỉ của quy phạm pháp luật hình sự được thể

hiện ở việc không cho phép người ta thực hiện những hành vi được quy

định trong bộ luật hình sự là tội phạm bằng cách răn đe áp dụng hình

phạt đối với người thực hiện hành vi đó.

Tuy nhiên, Bộ luật hình sự Việt Nam vẫn cho phép một người được

quyền hành động để gây một thiệt hại nhất định cho xã hội trong hai trường

hợp: Phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết (Điều 15, Điều 16 BLHS).

- Về tính chất bắt buộc của các quy phạm pháp luật hình sự thể hiện ở

hai phương diện là đối với người phạm tội luôn phải chịu một biện pháp trách

nhiệm hình sự nhất định, còn đối với các cơ quan có trách nhiệm tiến hành

điều tra, truy tố, xét xử người phạm tội một cách nghiêm minh, kịp thời.

Các quy phạm pháp luật trong Đạo luật hình sự được chia làm hai loại

với vị trí pháp lý khác nhau:

21

Nhóm quy phạm thứ nhất là các quy phạm quy định các vấn đề có tính

chất là nền tảng, cơ sở lý luận chung, như các quy phạm về hiệu lực, về

nhiệm vụ, về khái niệm, điều kiện cho việc xác định tội phạm và hình phạt.

Các quy phạm này hợp thành phần chung của BLHS (được quy định từ

Điều 1 đến Điều 77 BLHS).

Nhóm quy phạm thứ hai là các quy phạm quy định các tội phạm cụ thể và

hình phạt cần áp dụng đối với từng tội phạm đó. Các quy phạm này hợp thành

phần các tội phạm cụ thể (được quy định từ Điều 78 đến Điều 344 BLHS).

2. CẤU TẠO CỦA ĐẠO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

2.1. Về hình thức cấu trúc bên ngoài của Đạo luật hình sự Việt Nam

Bộ luật hình sự được cấu tạo gồm hai phần: Phần chung và phần các

tội phạm.

Phần chung của Bộ luật hình sự hiện hành có 10 chương. Đó là: Điều

Khoản cơ bản; Hiệu lực của Bộ luật hình sự; Tội phạm; Thời hiệu truy cứu

trách nhiệm hình sự. Miễn trách nhiệm hình sự; Hình phạt; Các biện pháp tư

pháp; Quyết định hình phạt; Thời hiệu thi hành bản án, miễn chấp hành hình

phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt; Xóa án tích; Những qui định đối

với người chưa thành niên phạm tội.

Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự có 14 chương được hệ thống

hóa và sắp xếp theo khách thể loại của sự xâm hại, tức là theo các nhóm

quan hệ xã hội cùng loại được Luật hình sự bảo vệ. Đó là các chương: Các

tội xâm phạm an ninh quốc gia; Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe,

nhân phẩm, danh dự của con người; Các tội xâm phạm quyền tự do dân chủ

của công dân; Các tội xâm phạm sở hữu; Các tội xâm phạm chế độ hôn

nhân và gia đình; Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế; Các tội phạm về

môi trường; Các tội phạm về ma túy; Các tội xâm phạm an toàn công cộng,

trật tự công cộng; Các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính; Các tội

phạm về chức vụ; Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp; Các tội xâm phạm

nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân; Các tội phá hoại hòa bình, chống loài

người và tội phạm chiến tranh.

Ở mỗi chương của phần các tội phạm cụ thể nhà làm luật qui định các

tội phạm cụ thể và các loại và mức hình phạt cụ thể đối với các tội phạm đó.

Phần chung và phần các tội phạm của BLHS có liên hệ chặt chẽ với

nhau, tạo thành một hệ thống các qui phạm của luật hình sự. Các quy phạm

22

đó là cơ sở pháp lý cho việc định tội danh, quyết định hình phạt và giải

quyết những vấn đề pháp lý hình sự khác.

Hình thức cấu tạo bên ngoài của Đạo luật hình sự Việt Nam được thể

hiện theo sơ đồ sau:

Khoản

Phần riêng

Đoạn

ĐLHS (BLHS)

Chương (Mục) - Điều

Phần chung

Điểm

2.2. Hình thức cấu trúc bên trong của Đạo luật hình sự (Chính là cấu

trúc của các quy phạm pháp luật hình sự)

Các Điều luật ở phần chung và ở phần các tội phạm cụ thể của Bộ luật

hình sự có cấu tạo khác nhau. Ở các điều luật của phần chung, qui định

những khái niệm và nguyên tắc chung của Luật hình sự không phân ra phần

giả định, qui định, chế tài như chúng ta thường gặp ở một loạt các qui phạm

của một số ngành pháp luật khác.

Ở các điều luật của phần các tội phạm mô tả cấu thành tội phạm cụ thể

và qui định các loại và mức hình phạt cụ thể được qui định đối với trường

hợp các tội phạm đó được thực hiện.

Cấu trúc của một quy phạm pháp luật nói chung bao gồm ba bộ phận,

đó là: Bộ phận giả định, quy định và chế tài.

Phần giả định của một quy phạm pháp luật trả lời câu hỏi ai? Ở đâu?

hoàn cảnh nào? Đối với phần giả định của quy phạm PLHS nó trả lời cho

câu hỏi: Trong điều kiện nào họ được coi là có lỗi, người phạm tội là công

dân Việt Nam, người nước ngoài, độ tuổi, tình trạng năng lực trách nhiệm

hình sự, phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam, hay ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Những nội dung này được nêu trong phần chung của Bộ luật hình sự. Như

vậy phần giả định của quy phạm pháp luật hình sự được quy định trong

phần chung của Bộ luật hình sự.

Còn lại, cấu trúc của một quy phạm PLHS phần các tội phạm gồm hai

bộ phận quy định và chế tài. Phần quy định của quy phạm PLHS đưa ra quy

tắc xử sự mang tính cấm chỉ. Phần chế tài chính là việc quy định khung hình

phạt. Do đó, khi áp dụng BLHS phải kết hợp đầy đủ các QPPL phần chung

và các QPPL phần các tội phạm cụ thể.

Phần qui định của qui phạm pháp luật hình sự có ba loại: Qui định

đơn giản; qui định mô tả; qui định viện dẫn.

23

Qui định đơn giản là qui định chỉ nêu tên của tội phạm mà không chỉ rõ

các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đó hoặc chỉ nêu những dấu hiệu chung

nhất trong số các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đó. Ví dụ, Khoản 1 Điều

136 BLHS qui định về tội cướp giật tài sản: "Người nào cướp giật tài sản của

người khác...". Ở đây nhà làm luật chỉ nêu tên tội danh chứ không chỉ rõ các

dấu hiệu của nó. Trong pháp luật hình sự qui định đơn giản được sử dụng

phần lớn trong những trường hợp khi các dấu hiệu của hành vi phạm tội được

thể hiện đã rõ ràng, dễ hiểu không cần đến việc mô tả trong luật.

Qui định mô tả là qui định xác định một cách trực tiếp trong luật các

dấu hiệu đặc trưng của cấu thành tội phạm cụ thể. Ví dụ, Khoản 1 Điều 133

BLHS qui định: "Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc

hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể

chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản...”. Trong pháp luật hình sự nước ta,

qui định mô tả chiếm đa số và ngày càng có chiều hướng tăng.

Qui định viện dẫn là qui định không xác định một cách trực tiếp trong

Luật hình sự hành vi phạm tội và các dấu hiệu của nó mà xác định tội phạm

bằng cách viện dẫn đến các điều luật khác, hoặc đạo luật khác, hoặc các văn

bản qui phạm pháp luật khác. Ví dụ, Khoản 1 Điều 285 BLHS qui định về

tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng: "Người nào vì thiếu trách

nhiệm mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ được giao

gây hậu quả nghiêm trọng, nếu không thuộc trường hợp quy định tại các

điều 144, 235 và 301 của Bộ luật này...".

Phần chế tài của qui phạm pháp luật hình sự là phần xác định loại và

mức hình phạt cụ thể đối với người thực hiện tội phạm được nêu trong phần

qui định của qui phạm pháp luật hình sự. Chế tài của qui phạm pháp luật

hình sự có hai loại: Chế tài xác định tương đối và chế tài lựa chọn. Việc nhà

làm luật sử dụng hai loại chế tài đó là nhằm mục đích tạo điều kiện cho Tòa

án chủ động trong việc cá thể hóa hình phạt.

Chế tài xác định tương đối là chế tài qui định mức hình phạt ở những

giới hạn nhất định (mức tối thiểu và mức độ tối đa). Ví dụ, Khoản 1 Điều

278 BLHS qui định tội tham ô tài sản thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm.

Một số qui phạm pháp luật hình sự chỉ nêu mức tối đa của hình phạt, mà

không nêu mức tối thiểu. Đối với loại quy phạm này, mức tối thiểu của

khung hình phạt của tội phạm đó được hiểu là mức tối thiểu của loại hình

phạt đó đã được qui định ở phần chung của Bộ luật hình sự. Cụ thể đối với

tù có thời hạn là ba tháng; đối với cải tạo không giam giữ là sáu tháng; đối

với cấm cư trú, quản chế, tước một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm

24