Bàn về vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp

Download

BÀN VỀ VAI TRÒ CỦA ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT PHÁP

TS. Nguyễn Thị Mỹ Hạnh

Khoa Luật – Trường Đại học Hoa Sen

1. Định nghĩa và phương thức hình thành án lệ tại Pháp

Pháp là một trong những nước thuộc hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa (hệ thống

dân luật), là một quốc gia có hệ thống luật thành văn có ảnh hưởng đến các nước theo hệ

thống dân luật trên toàn thế giới. Tuy nhiên, án lệ cũng góp phần không nhỏ hình thành

nên nguồn của luật tại quốc gia này.

Bên cạnh tập quán pháp và học thuyết pháp lý thì án lệ là nguồn gián tiếp của Luật

thành văn tại Pháp. Án lệ được hiểu là “toàn bộ các phán quyết/bản án của Tòa án đã

được công bố trong một khoảng thời gian nhất định hoặc theo từng lĩnh vực (án lệ bất

động sản) hoặc trong cùng một lĩnh vực (án lệ dân sự, án lệ thuế…) hoặc trong toàn bộ hệ

thống pháp luật”¹³⁸. Tuy nhiên, đây là cách tiếp cận hình thức xem án lệ như là tập hợp

các phán quyết của tòa án hay nói cách khác là công bố bản án.

Một cách định nghĩa khác về án lệ là kết quả của việc áp dụng lặp đi lặp lại một

cách áp dụng pháp luật nhất định¹³⁹. Như vậy, theo nghĩa này, để án lệ có thể coi là một

nguồn của luật thì phán quyết đơn thuần không đủ để thiết lập nên án lệ. Ngược lại, các

thẩm phán phải xây dựng một giải pháp nhất quán mà họ khẳng định lại nhiều lần trong

cùng một tình huống hay một tranh chấp mới tạo thành án lệ.

Theo định nghĩa, án lệ là các phán quyết của tòa án. Nhưng câu hỏi đặt ra có phải

bất cứ bản án nào cũng là án lệ? Để một bản án trở thành án lệ, phải đáp ứng các tiêu chí

về tính lặp đi lặp lại theo thời gian, sự giống nhau của các giải pháp đề cập đến trong

quyết định của tòa án.

2. Giá trị pháp lý của án lệ

Câu hỏi về giá trị pháp lý của án lệ đang gây tranh cãi “đây là quy tắc pháp lý có

hiệu lực bắt buộc hay chỉ là những quy tắc xử sự chung không có hiệu lực pháp lý ràng

buộc?”¹⁴⁰. Vấn đề lặp đi lặp lại về tính hợp pháp của án lệ thường xuyên được đưa lên

bàn cân tranh luận của các chuyên gia.

Theo quan điểm nhất nguyên thì tính pháp lý của quy tắc được đánh giá trên một

tiêu chí duy nhất là những quy tắc nào xuất phát từ một cơ quan được trao quyền theo

Hiến pháp mới được coi là có giá trị pháp lý.

¹³⁸G. CORNU, Vocabulaire juridique, 7^eed., Paris, PUF, 2005, p. 970.

¹³⁹F. TERRE, Introduction générale au droit, 6^eed., Dalloz, 2003.

140

O. Dupeyroux, “La doctrine française et le problème de la jurisprudence source de droit », Mélanges G. Marty,

Université des sciences sociales de Toulouse, 1978, p. 463 ; F. Zenati, « Clore enfin le débat », RTD. civ., 1992,

« La jurisprudence aujourd’hui », p. 359 ; Xavier Pres, Les sources complémentaires du droit d’auteur français,

Presses universitaire d’Aix-Marseille, 2004, p. 115.

Theo học thuyết Tam quyền phân lập của Montesquieu thì chỉ có những cơ quan

lập pháp mới làm ra luật¹⁴¹. Theo Điều 5 BLDS quy định “cấm thẩm phán ban hành các

quy định mang tính lập pháp hay lập quy có hiệu lực áp dụng chung cho tất cả các vụ

việc mà mình xét xử” ¹⁴². Cơ quan tư pháp chỉ có quyền xét xử bằng cách áp dụng pháp

luật và không tạo ra luật.

Tuy nhiên, đó là tư tưởng của thời kì trước. Ngày nay, chức năng của thẩm phán

đã phát triển và không bị giới hạn bởi việc áp dụng pháp luật đơn thuần nữa. Theo Bellet

thì “thẩm phán không còn là người phục tùng của luật pháp nữa, do đó không thể giới hạn

vai trò phụ trợ của thẩm phán sau Cách mạng Pháp”¹⁴³. Các phán quyết của tòa án có sức

mạnh thật sự, nó là kết quả của việc áp dụng các quy tắc là làm phong phú đáng kể cho

pháp luật. Do đó, việc tham gia vào quy định của pháp luật, chức năng truyền thống của

nó là thực thi pháp luật đã đi đôi với chức năng xây dựng pháp luật như chúng ta đã thấy

ngày nay.

Như vậy có thể nói án lệ có các chức năng đáng chú ý sau:

i) Không chỉ áp dụng đơn thuần các quy phạm pháp luật mà còn làm rõ phạm vi

của chúng trong nhiều trường hợp phát sinh trong thực tế. Vì nhà lập pháp luôn duy trì ở

một mức độ tổng quát nhất định khi làm ra các quy phạm pháp luật để không phải đưa ra

các quy phạm pháp luật quá nặng nề và cụ thể theo từng trường hợp. Do đó, thẩm phán

phải là “nhà lập pháp” trong những trường hợp cụ thể.

ii) Để khắc phục những lỗ hỏng và những thiếu sót của luật như quy định tại điều

4 BLDS Pháp.

iii) Thích ứng với sự chuyển biến của xã hội và lấp đầy những khoảng trống phát

sinh từ thực tiễn mới.

Ngoài chức năng xét xử, quan niệm về các nguồn của luật cũng thay đổi theo thời

gian. Việc thừa nhận quyền lực của thẩm phán đánh dấu sự ra đời của quan niệm đa

nguyên về nguồn của luật¹⁴⁴, mức độ hoàn thiện của nguồn luật tỷ lệ thuận với mức độ tự

chủ được thừa nhận trong các quy tắc của án lệ.

Không có văn bản nào quy định một cách trực tiếp là án lệ là nguồn của luật tại

Pháp. Tuy nhiên, Điều 4 BLDS lại có quy định “Thẩm phán từ chối xét xử khi cho rằng

không có luật điều chỉnh hoặc thiếu quy định pháp luật hoặc quy định của pháp luật

141

Montesquieu, De l’esprit des lois, Livre XI, chap. 6. - Et spéc, P. Raynaud, « La loi et la jurisprudence, des lu-

mières à la révolution française », APD, « La jurisprudence », t. 30. Sirey, 1985, p. 61s.

142

Article 5: Il est défendu aux juges de prononcer par voie de disposition générale et règlementaire sur les causes

qui leur sont soumises. Tra cứu tại : https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000006419284 (truy

cập ngày 21/11/2021).

¹⁴³P. Bellet, « Servitudes et libertés du juge : les articles 4 et 5 du code civil français », Arguments d’autorité et ar-

guments de raison en droit, Travaux du Centre national de recherches de logique, éd. Némésis, 1988, p. 145.

144

John Griffiths (1986) What is Legal Pluralism? The Journal of Legal Pluralism and Unofficial Law, 18:24, 1-

55, DOI: 10.1080/07329113.1986.10756387.

không rõ ràng thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự”¹⁴⁵. Khi thực hiện soạn thảo các

quy định pháp luật, nhà lập pháp với kiến thức uyên bác của mình có thể dự đoán tối đa

các tình huống xảy ra trong xã hội để đưa ra quy định điều chỉnh. Tuy nhiên, thế giới

luôn vận động biến đổi không ngừng, các quan hệ xã hội ngày càng phức tạp. Nhận thức

được điều này, nhà lập pháp đã xây dựng Điều 4 BLDS, chính vì vậy mà vai trò của thẩm

phán ngày càng quan trọng khi gặp phải những tình huống mà luật chưa có quy định hoặc

quy định không rõ ràng, thẩm phán sẽ giải thích các quy định của pháp luật để có thể áp

dụng một cách chính xác trong quá tình xét xử, từ đó hình thành nên án lệ.

Án lệ có phải là nguồn của luật? Vào thế kỷ 19, học thuyết thời đó cho rằng chỉ có

văn bản quy phạm pháp luật mới là nguồn chính thống của luật. Tuy nhiên, đến thế kỷ 20,

chủ yếu dưới ảnh hưởng của Gény, nguồn của luật bao gồm văn bản quy phạm pháp luật,

tập quán pháp, án lệ¹⁴⁶. Bên cạnh các nguồn khác của luật thì án lệ được thừa nhận bởi

hầu hết các luật gia là nguồn của luật và cuộc tranh luận ngày nay đã hầu như ít được đề

cập về vị trí của án lệ trong các nguồn của luật trừ một vài lĩnh vực đặc biệt như luật hình

sự¹⁴⁷. Do dó, án lệ là nguồn thứ cấp hay nói cách khác là nguồn thực tế của luật, nó tồn

tại song song với văn bản quy phạm pháp luật và bổ sung cho luật.

Mượn lời của Bellet để kết luận rằng khi đề cập đến vai trò và quyền tự do của

thẩm phán “hệ thống pháp luật mà nhà lập pháp (thời kỳ cách mạng Pháp) muốn nó chặt

chẽ và cứng nhắc thì ngày nay lại khá linh hoạt và cho phép đảm bảo sự phát triển của

pháp luật đi đôi với sự phát triển của xã hội”¹⁴⁸.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. F. GENY, Méthode d’interprétation et sources en droit privé positif, T.2, 1964, n^o91.

2. F. TERRE, Introduction générale au droit, 6^eed., Dalloz, 2003.

3. F. ZENATI, « Clore enfin le débat », RTD. civ., 1992, « La jurisprudence au-

jourd’hui », p. 359.

4. G. CORNU, Vocabulaire juridique, 7^eed., Paris, PUF, 2005.

5. G. STEFANI, G. LEVASSEUR et B. BOULOC, Droit pénal général, Dalloz, no 114.

6. John Griffiths (1986) What is Legal Pluralism? The Journal of Legal Pluralism and

Unofficial Law, 18:24, 1-55, DOI: 10.1080/07329113.1986.10756387.

7. O. DUPEYROUX, “La doctrine française et le problème de la jurisprudence source de

droit », Mélanges G. Marty, Université des sciences sociales de Toulouse, 1978.

¹⁴⁵Article 4: Le juge qui refusera de juger, sous prétexte du silence, de l'obscurité ou de l'insuffisance de la loi, pour-

être

poursuivi

comme

coupable

déni

justice.

Tra

cứu

tại

https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000006419283 (truy cập ngày 21/11/2021).

¹⁴⁶F. GENY, Méthode d’interprétation et sources en droit privé positif, T.2, 1964, n^o91, p. 238 ; P. DEUMIER et T.

REVET, Sources du droit (problématique générale), Dictionnaire de la culture juridique, Lamy-Puf, 2003, p. 1432.

¹⁴⁷G. STEFANI, G. LEVASSEUR et B. BOULOC, Droit pénal général, Dalloz, n^o114.

¹⁴⁸P. Bellet, « Servitudes et libertés du juge : les articles 4 et 5 du code civil français », Arguments d’autorité et ar-

guments de raison en droit, Travaux du Centre national de recherches de logique, éd. Némésis, 1988, p. 145s., spéc.

p. 157.

8. P. BELLET, « Servitudes et libertés du juge : les articles 4 et 5 du code civil fran-

çais », Arguments d’autorité et arguments de raison en droit, Travaux du Centre national

de recherches de logique, éd. Némésis, 1988.

9. P. DEUMIER et T. REVET, Sources du droit (problématique générale), Dictionnaire

de la culture juridique, Lamy-Puf, 2003.

10.

P. RAYNAUD, « La loi et la jurisprudence, des lumières à la révolution fran-

çaise », APD, « La jurisprudence », t. 30. Sirey, 1985.

11. X. PRES, Les sources complémentaires du droit d’auteur français, Presses univer-

sitaire d’Aix-Marseille, 2004.

4 trang Thùy Anh 18220 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Bàn về vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

ban_ve_vai_tro_cua_an_le_trong_he_thong_phap_luat_phap.pdf