Tội phạm mạng và việc khai thác dữ liệu điện tử phục vụ buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa hình sự

TỘI PHẠM MẠNG VÀ VIỆC KHAI THÁC DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...

PHỤC VỤ BUỘC TỘI, TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ

NGUYỄN ĐỨC HẠNH*

Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 đã có những quy định về việc bổ sung dữ

liệu điện tử là một nguồn chứng cứ mới. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng đối với các

chủ thể tham gia tiến hành tố tụng, đặc biệt là Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) trong

việc khai thác dữ liệu điện tử phục vụ cho quá trình buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa. Bài

viết phân tích về tội phạm mạng, vai trò của dữ liệu điện tử trong quá trình tiến hành tố

tụng hình sự; nêu lên những khó khăn, thách thức trong việc khai thác nguồn dữ liệu này

và đề xuất các giải pháp khắc phục.

Từ khóa: Dữ liệu điện tử, tội phạm mạng, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

Ngày nhận bài: 22/12/2020; Biên tập xong: 12/01/2020; Duyệt đăng: 15/01/2021

The2015CriminalProcedureCodehassupplementedspeciﬁcregulationsthatelectronic

data is one source of evidence. That is very important for participants in the procedures,

especially for the People’s Procuracy in using electronic data for accusation and ligitation in

trail. The article clariﬁes cybercrime, the role of electronic data in the criminal proceedings;

points out diﬃculities in using electronic data and proposed solutions.

Keywords: Electronic data, cybercrime, the 2015 Criminal Procedure Code.

1. Khái niệm tội phạm mạng và phân hành vi phạm tội thông thường.^{1, 2, 3, 4, 5}

.

Khoản 7 Điều 2 Luật an ninh mạng năm

2018 cũng nêu khái niệm về Tội phạm

mạng. Đó là hành vi sử dụng không gian

mạng, công nghệ thông tin hoặc phương

tiện điện tử để thực hiện tội phạm được

quy định tại Bộ luật hình sự.

Một cách khái quát, có thể thấy tội

phạm mạng có các đặc điểm cơ bản rất

khác so với tội phạm truyền thống, đó là:

loại tội phạm mạng

1.1. Khái niệm tội phạm mạng và đặc

điểm cơ bản

Tội phạm mạng là một khái niệm hiện

nay đã được dùng tương đối phổ biến

trong đời sống xã hội. Đề cập đến khái

niệm này có nhiều nghiên cứu khác nhau,

nhưng nhìn chung, có thể hiểu Tội phạm

mạng là một hành vi gây nguy hiểm đáng

kể cho xã hội, vi phạm pháp luật, được

thực hiện bằng cách sử dụng công nghệ

thông tin và truyền thông (ICT- information

and communication technology) để nhắm

vào các mục tiêu là mạng máy tính, hệ

thống, dữ liệu, trang web hoặc thông qua

các công nghệ thông tin và truyền thông

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại

học Kiểm sát Hà Nội

¹ꢀ Goodman, Marc D. and Brenner, Susan W. (2002).

“The Emerging Consensus on Criminal Conduct in

Cyberspace”, International Journal of Law and

Information Technology, Vol. 10, No. 2, 139-223

²ꢀ Wall, David. (2007) “Cybercrime: The Transformation

of Crime in the Information Age Polity”

³ꢀ Wilson, Clay. (2008), “Botnets, Cybercrime, and

Cyberterrorism: Vulnerabilities and Policy Issues for Congress”

⁴ꢀ Maras, Marie-Helen. (2014) “Computer Forensics:

Cybercriminals, Laws and Evidence,second edition”,

Jones and Bartleꢁ;

5ꢀ

Maras, Marie-Helen. (2016). “Cybercriminology”,

(ICT) tạo tiền đề, điều kiện để thực hiện Oxford University Press;

Số 01 - 2021

Khoa học Kiểm sát

8

NGUYỄN ĐỨC HẠNH

- Tội phạm mạng không bị giới hạn tiêu của hành vi phạm tội, tính nguy hiểm

của hành vi phạm tội gây ảnh hưởng tiêu

cực đến tính bảo mật, tính toàn vẹn, tính

khả dụng của dữ liệu hoặc hệ thống máy

tính⁶. Nói một cách đơn giản, thông tin cá

nhân phải ở chế độ riêng tư, không được

thay đổi nếu không có sự cho phép của

chủ sở hữu và dữ liệu, dịch vụ và hệ thống

nên được chủ sở hữu truy cập mọi lúc. Tội

phạm này có các hành vi đặc trưng như

tấn công mạng, gián điệp mạng. Trong

đó, Tấn công mạng là hành vi sử dụng

không gian mạng, công nghệ thông tin

hoặc phương tiện điện tử để phá hoại,

gây gián đoạn hoạt động của mạng viễn

thông, mạng Internet, mạng máy tính, hệ

thống thông tin, hệ thống xử lý và điều

khiển thông tin, cơ sở dữ liệu, phương

tiện điện tử. Gián điꢀp mạng là hành vi cố ý

vượt qua cảnh báo, mã truy cập, mật mã,

tường lửa, sử dụng quyền quản trị của

người khác hoặc bằng phương thức khác

để chiếm đoạt, thu thập trái phép thông

tin, tài nguyên thông tin trên mạng viễn

thông, mạng Internet, mạng máy tính, hệ

thống thông tin, hệ thống xử lý và điều

khiển thông tin, cơ sở dữ liệu, phương

tiện điện tử của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

bởi ranh giới địa lý hoặc vật lý;

- Tội phạm mạng khi thực hiện

thường dễ dàng hơn, nhanh hơn và mất

ít công sức thực hiện hơn so với tội phạm

truyền thống;

- Để thực hiện được tội phạm mạng

thì bắt buộc phải có máy tính, mạng máy

tính, các hình thức công nghệ truyền

thông khác làm công cụ, phương tiện thực

hiện tội phạm;

- Để thực hiện được tội phạm bắt buộc

phải thông qua không gian mạng, sử dụng

Internet, công nghệ kỹ thuật số như là một

phương thức thực hiện tội phạm cho dù

nó là tội phạm truyền thống. Điều đó có

nghĩa vai trò của công nghệ thông tin và

truyền thông (ICT) đối với hành vi phạm

tội là hết sức quan trọng. Công nghệ thông

tin và truyền thông (ICT) có thể là mục tiêu

của hành vi phạm tội nhưng cũng có thể là

phương thức để thực hiện tội phạm.

1.2. Phân loại tội phạm mạng phổ biến

Tội phạm mạng gắn với nhiều yếu tố

xã hội, tự nhiên, pháp lý nên có thể được

phân ra làm rất nhiều loại khác nhau dựa

trên các tiêu chí khác nhau như căn cứ

vào tính chất, quy mô; căn cứ vào động

cơ, mục đích; căn cứ vào điều luật… Tuy

nhiên, trong bài viết này, để phục vụ cho

việc khai thác chứng cứ từ nguồn dữ liệu

điện tử xuất hiện khi tội phạm mạng được

chuẩn bị, thực hiện, che giấu, với tiêu chí

là vai trò của không gian mạng đối với

việc hình thành tính nguy hiểm cho xã

hội, có thể chia tội phạm mạng thành hai

loại chính là: Tội phạm được hình thành

từ hành vi gây nguy hiểm cho không gian

mạng và tội phạm được hình thành bằng

việc thực hiện các hành vi phạm tội truyền

thống có sử dụng không gian mạng và

công nghệ thông tin để phạm tội.

Khi ICT là phương thức, phương tiện

thực hiện hành vi phạm tội thì tính nguy

hiểm của hành vi phạm tội chính là tính

nguy hiểm của tội phạm truyền thống mà

thông qua ICT để thực hiện⁶. Ví dụ: Hành

vi sử dụng Internet, các công nghệ kỹ thuật

số để lừa đảo, trộm cắp, khủng bố, tài trợ

khủng bố...

2. Dữ liệu điện tử, sự xuất hiện và

phân loại dữ liệu điện tử khi tội phạm

mạng được thực hiện

2.1. Khái niệm dữ liệu điện tử

Điều 99 BLTTHS năm 2015 quy định:

“1. Dữ liꢀu điꢀn tử là ký hiꢀu, chữ viết, chữ số,

Chúng ta biết rằng, khi ICT là mục ⁶ꢀUNODC(2013)“ComprehensiveStudyonCybercrime”

Số 01 - 2021

Khoa học Kiểm sát

9

TỘI PHẠM MẠNG VÀ VIỆC KHAI THÁC DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...

hình ảnh, âm thanh hoꢁc dạng tương tự được liệu điện tử như sau: “Dữ liꢀu điꢀn tử là

tạo ra, lưu trữ, truyền đi hoꢁc nhận được bởi một trong các nguồn chứng cứ được quy định

phương tiꢀn điꢀn tử. 2. Dữ liꢀu điꢀn tử được trong Bộ luật tố tụng hình sự ở trạng thái tự

thu thập từ phương tiꢀn điꢀn tử, mạng máy

tính, mạng viễn thông, trên đường truyền và

các nguồn điꢀn tử khác”.

nhiên; dữ liꢀu điꢀn tử có trong các thiết bị,

phương tiꢀn điꢀn tử hoꢁc được truyền đi, tiếp

nhận từ các thiết bị, phương tiꢀn điꢀn tử, khi

thông qua một phần mềm thích hợp các dữ liꢀu

điꢀn tử sẽ biểu hiꢀn dưới dạng ký hiꢀu, chữ

viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoꢁc dạng

tương tự mà con người có thể nhận biết được

bằng các giác quan”.

Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng đối với

các ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm

thanh hoặc dạng tương tự, con người chỉ

có thể nhận biết được thông qua các thiết

bị, phương tiện điện tử, phần mềm thích

hợp bởi nó tồn tại dưới dạng kỹ thuật số

gồm các số “0” và số “1” trong các thiết bị

được chứa bằng các đơn vị nhớ là byte, bit,

mà ở trạng thái tự nhiên chúng ta không

thể nhìn thấy, nghe thấy hoặc nhận biết

những dữ liệu trong các thiết bị chứa đựng

nó. Ví dụ: Bộc lộ một thẻ nhớ bằng trực

quan chúng ta không thể thấy được hình

ảnh, âm thanh, ký tự… nhưng khi lắp vào

máy tính, sử dụng phần mềm thích hợp

để đọc thẻ nhớ chúng ta có thể thấy, nhận

biết được các âm thanh, hình ảnh, ký tự…

hoặc nếu sử dụng phần mềm không thích

hợp thì mặc dù vẫn máy tính đó, thẻ nhớ

đó nhưng cũng không thể thấy, nhận biết

được các âm thanh, hình ảnh… Bên cạnh

đó, còn đòi hỏi có chuyên gia biết sử dụng

các phần mềm này.

Khoản 1 Điều 87 BLTTHS năm 2015

quy định dữ liệu điện tử là một trong các

nguồn chứng cứ. Đây là một trong những

cơ sở để những người có thẩm quyền tiến

hành tố tụng có thể khai thác chứng cứ

dùng để chứng minh tội phạm, kết tội

đối người bị buộc tội và cũng là căn cứ

để người bị buộc tội, người bào chữa khai

thác chứng cứ nhằm tranh tụng, bào chữa

trong tiến trình tố tụng.

2.2. Sự xuất hiện của dữ liệu điện tử khi

tội phạm mạng được thực hiện, trong tiến

trình tố tụng và phân loại dữ liệu điện tử

Dữ liệu điện tử, thông qua phần mềm

thích hợp và phương tiện điện tử thích

hợp, có thể biểu hiện dưới dạng ký hiệu,

chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc

dạng tương tự mà con người có thể nhận

biết được bằng các giác quan.

Để thực hiện một tội phạm mạng,

ngoài yếu tố con người, còn có ba yếu

tố cần thiết bao gồm: Các thiết bị phần

cứng, phần mềm và mạng Internet có khả

năng truy cập của các thiết bị⁷. Trường

hợp tội phạm tấn công mạng máy tính,

ngoài các hành vi tác động mang tính

vật lý thì những đối tượng phạm tội sử

dụng thiết bị điện tử thông qua đường

mạng Internet cùng với các phần mềm

điều khiển hệ thống máy tính để tiếp

cận đối tượng tấn công và can thiệp vào

các đối tượng này làm mất tính năng sử

dụng, hoạt động như vốn có ban đầu của

nó. Quá trình này diễn ra luôn có các dữ

liệu điện tử trong không gian mạng, trên

đường truyền và trong các thiết bị máy

tính (phần cứng) của đối tượng thực hiện

hành vi phạm tội và thiết bị máy tính là

đối tượng tấn công của tội phạm. Tương

tự như vậy, khi một tội phạm truyền

Như vậy, nếu xem xét dưới góc độ khả

năng nhận biết về dữ liệu điện tử bằng các

giác quan của con người gắn với ý nghĩa

khai thác, sử dụng trong việc tranh tụng,

^7ꢀMarco Gercke (2009), “An introduction to cybercrime”,

buộc tội, có thể đưa ra khái niệm về dữ Resource Material series No. 79, UNAFEI, 8

10 Khoa học Kiểm sát

Số 01 - 2021

NGUYỄN ĐỨC HẠNH

thống được thực hiện như tội lừa đảo dữ liệu này là mang tính khách quan,

qua mạng, đối tượng phạm tội thông qua không phụ thuộc vào ý thức của người bị

không gian mạng để tiếp cận người bị hại hại hoặc các đối tượng sử dụng các thiết

thực hiện hành vi gian dối để người bị

hại chuyển tiền cho đối tượng bằng trực

tuyến hoặc ngoại tuyến thì dữ liệu điện

tử cũng luôn có trong không gian mạng,

thiết bị máy tính của đối tượng phạm tội,

người bị hại và các phần mềm giúp đối

tượng phạm tội và người bị hại giao dịch,

trao đổi, giao tiếp với nhau.

Sau khi tội phạm được thực hiện,

trong quá trình giải quyết vụ án, các cơ

quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có

thể áp dụng các biện pháp điều tra nhằm

phát hiện và thu thập chứng cứ như trưng

cầu giám định, thực nghiệm điều tra,

ghi âm, ghi hình, các biện pháp điều tra

bằng phương pháp kỹ thuật số (ghi âm,

ghi hình có âm thanh khi lấy lời khai, hỏi

cung bị can), áp dụng các biện pháp điều

tra đặc biệt… Kết quả của việc áp dụng

các biện pháp điều tra này cũng có thể

tạo ra, hình thành các dữ liệu điện tử là

nguồn chứng cứ có khả năng xác định sự

thật khách quan của vụ án.

bị, phương tiện điện tử nếu không phải là

đối tượng quản lý có khả năng điều chỉnh

các thiết bị, phương tiện điện tử này.

- Dữ liệu điện tử do đối tượng thực

hiện hành vi phạm tội hoặc người bị hại

tạo ra như: Các văn bản, bảng biểu, hình

ảnh, thông tin… là nội dung của các thông

điệp điện tử như email, chat, các dữ liệu

tải xuống (download) và tải lên (upload)

mạng... Các dữ liệu này có thể mang tới

những thông điệp thông tin như nó vốn

có nhưng cũng có thể mang lại những

thông điệp thông tin không đúng với bản

chất sự vật, hiện tượng bởi sự chỉnh sửa,

xóa bỏ bớt dữ liệu hoặc bổ sung thêm vào

dữ liệu.

- Dữ liệu điện tử do các cơ quan chức

năng hoặc cơ quan có thẩm quyền tố

tụng tạo ra như: Dữ liệu trong các thiết

bị, phương tiện điện tử khi tiến hành các

biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt, ghi lại

việc thực nghiệm điều tra, khám nghiệm

hiện trường, hỏi cung bị can…

Như vậy, có thể thấy, trong quá trình

giải quyết một vụ án hình sự, dữ liệu điện

tử có thể được hình thành từ khi tội phạm

được chuẩn bị, thực hiện, che giấu hoặc

dữ liệu cũng có thể được hình thành khi

các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan,

tổ chức, cá nhân khác tạo ra sau khi tội

phạm đã được thực hiện nhằm góp phần

giải quyết vụ án hình sự.

Căn cứ vào mức độ khách quan, độ tin

cậy của các dữ liệu điện tử trong việc khai

thác thông tin từ nguồn dữ liệu điện tử

nhằm giải quyết vụ án hình sự, có thể chia

dữ liệu điện tử thành các loại sau:

3. Khái niệm chứng cứ điện tử và việc

khai thác chứng cứ điện tử phục vụ việc

buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa

3.1. Khái niệm chứng cứ điện tử

Trong quá trình giải quyết vụ án hình

sự, các chủ thể tiến hành và tham gia tố

tụng bắt buộc phải sử dụng chứng cứ để

đưa ra các quyết định và hành vi tố tụng,

có như vậy mới phù hợp với quy định

của pháp luật và thực hiện tốt chức năng,

nhiệm vụ của các chủ thể được Luật tố

tụng hình sự quy định. Trong quá trình

tham gia tố tụng, không chỉ Viện kiểm sát

mà ngay cả đối với các chủ thể khác, để có

- Dữ liệu điện tử do máy tính tự động

tạo ra như: “Cookies”, “URL”, E-mail logs, thể buộc tội và tranh tụng thành công thì

web server logs, IP, thông tin truy cập tài chứng cứ là “vũ khí” quyết định thắng lợi.

khoản, website… Đặc điểm của các dạng Nếu không có chứng cứ, không đủ chứng

Số 01 - 2021

Khoa học Kiểm sát 11

TỘI PHẠM MẠNG VÀ VIỆC KHAI THÁC DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...

cứ tất yếu sẽ dẫn đến oan, sai và bỏ lọt niệm về “chứng cứ điꢀn tử”, đó là chứng

cứ được khai thác hoặc thu thập được từ

nguồn dữ liệu điện tử.

tội phạm, đồng thời cũng không có đủ lý

lẽ đối đáp khi tranh tụng. BLTTHS năm

2015 lần đầu tiên quy định dữ liệu điện

tử là một trong số những nguồn chứng

cứ, đòi hỏi các chủ thể tiến hành và tham

gia tố tụng muốn thực hiện tốt chức năng,

nhiệm vụ của mình phải hiểu biết và khai

thác tốt chứng cứ từ nguồn này, cũng như

hiểu được mối tương quan giữa dữ liệu

điện tử và các nguồn chứng cứ khác.

Theo quy định của Điều 86 BLTTHS

năm 2015 thì: “Chứng cứ là những gì có

thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do

Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ

để xác định có hay không có hành vi phạm tội,

người thực hiꢀn hành vi phạm tội và những

tình tiết khác có ý nghĩa trong viꢀc giải quyết

vụ án”. Trong đó, “những gì” ở đây có thể

hiểu là những thông tin mà mọi người có

thể nhận biết được trực tiếp bằng các giác

quan hoặc thông qua một phương tiện

nhất định. Những thông tin này có thật,

tức là nó phản ánh khách quan về một sự

vật, hiện tượng cụ thể, đồng thời có liên

quan đến việc giải quyết vụ án hình sự và

đảm bảo tính hợp pháp thông qua việc

được thu thập theo trình tự, thủ tục do

Luật tố tụng hình sự quy định.

3.2. Khai thác chứng cứ điện tử phục vụ

việc buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa xét

xử vụ án hình sự

Trên cơ sở khái niệm chứng cứ điện tử

nêu trên, có thể hiểu khai thác chứng cứ

điện tử là việc các chủ thể có thẩm quyền

tiến hành tố tụng và chủ thể tham gia tố

tụng, trong đó có Viện kiểm sát lựa chọn

những thông tin có được từ nguồn dữ liệu

điện tử để bảo vệ quan điểm của mình đối

với quá trình giải quyết vụ án hình sự

nhằm thực hiện chức năng tố tụng hình

sự của chủ thể đó. VKSND tham gia tố

tụng có hai chức năng là thực hành quyền

công tố và kiểm sát việc giải quyết vụ án

hình sự. Do đó, Viện kiểm sát khai thác

chứng cứ từ nguồn dữ liệu điện tử nhằm

mục đích chủ yếu là buộc tội người thực

hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi

là tội phạm, thực hiện việc tranh tụng

với các chủ thể đối tụng khác bằng việc

bảo vệ quan điểm truy tố, bác bỏ những

luận điểm bào chữa của người bào chữa

không chính xác, không có căn cứ và bảo

đảm việc giải quyết vụ án hình sự được

nhanh chóng, kịp thời, đúng người, đúng

Để có được chứng cứ, những chủ thể tội, đúng pháp luật, không làm oan người

vô tội, không bỏ lọt tội phạm, phát hiện

và làm rõ những vi phạm thiếu sót trong

hoạt động giải quyết vụ án hình sự để có

những yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị

nhằm khắc phục vi phạm.

Buộc tội và tranh tụng tại phiên tòa

xét xử vụ án hình sự là một trong những

hoạt động thực hành quyền công tố của

VKSND, sử dụng các chứng cứ đã thu

thập được từ các nguồn chứng cứ khác

nhau nhằm truy cứu trách nhiệm hình sự

đối với bị cáo tại phiên tòa và bảo vệ quan

điểm truy tố của Viện kiểm sát, phản bác

có thẩm quyền thu thập chứng cứ chỉ

được tìm kiếm, phát hiện và thu thập từ

các nguồn chứng cứ được quy định tại

khoản 1 Điều 87 BLTTHS năm 2015, trong

đó có nguồn chứng cứ là dữ liệu điện tử.

Mặc dù BLTTHS năm 2015 không đề cập

đến thuật ngữ “chứng cứ điꢀn tử” và không

đưa ra khái niệm về “chứng cứ điꢀn tử”,

nhưng trong thực tiễn hoạt động tố tụng,

trong nghiên cứu khoa học, nhiều người

vẫn sử dụng thuật ngữ này. Chúng tôi

đồng tình với việc sử dụng thuật ngữ này

với ý nghĩa như là một trường hợp đặc

biệt của chứng cứ và có thể đưa ra khái lại những luận cứu bào chữa của bị cáo

12 Khoa học Kiểm sát Số 01 - 2021

NGUYỄN ĐỨC HẠNH

và người bào chữa. Dữ liệu điện tử có ý phương tiện điện tử có cùng thuộc tính,

nghĩa hết sức quan trọng đối với VKSND tiêu chuẩn với cùng một loại phần mềm

trong việc buộc tội, tranh tụng tại phiên thì sẽ có các thông điệp chứa đựng thông

tòa, bởi đây là một trong số nguồn chứng tin dưới dạng ký hiệu, chữ viết, chữ số,

cứ đã được BLTTHS ghi nhận. Để dữ liệu hình ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự

điện tử thực sự trở thành nguồn chứng mà con người có thể nhận biết, cảm nhận

cứ hữu dụng trong quá trình tiến hành tố được. Do đó, Cơ quan điều tra, Viện kiểm

tụng cần lưu ý một vài điểm như sau:

sát có thể sao chép các dữ liệu từ hệ thống

máy chủ, nhà mạng, đám mây… phục vụ

cho việc giải quyết vụ án hình sự.

+ Dữ liệu điện tử luôn được chứa

đựng hoặc truyền, phát, tiếp nhận bởi các

thiết bị, phương tiện điện tử nên các thiết

+ Dữ liệu điện tử có thể truyền trong

bị, phương tiện điện tử này tất yếu sẽ trở không gian từ thiết bị, phương tiện điện

thành vật chứng của vụ án hình sự. Để thu tử này đến thiết bị, phương tiện điện tử

giữ, kiểm tra, xem xét, đánh giá đối với dữ khác trong một khoảng thời gian mà

liệu điện tử, đôi khi các cơ quan tiến hành không cần dây dẫn, với khoảng cách xa

tố tụng phải lập biên bản đối với từng nên Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có

hoạt động và như vậy, nguồn chứng cứ là thể tìm kiếm, phát hiện và thu giữ các

biên bản phản ánh các hoạt động tố tụng dữ liệu điện tử này trong không gian khi

đã song hành và củng cố, thống nhất với đang được truyền phát mà không cần

dữ liệu điện tử, tạo thành sự thống nhất, phải thu giữ được thiết bị thu, phát. Việc

phù hợp giữa hệ thống chứng cứ mà Viện phát hiện, thu giữ dữ liệu điện tử khi cần

kiểm sát có thể khai thác để buộc tội và thiết sẽ cần đến sự trợ giúp từ những cán

tranh tụng.

+ Do dữ liệu điện tử có thuộc tính

khôi phục sau khi bị xóa nên thông qua

những phần mềm chuyên biệt, với những

bộ có chuyên môn nghiệp vụ và cần phải

tuân theo những quy định cụ thể có trong

BLTTHS.

Lời khai, lời trình bày của bị can, bị

thiết bị, phương tiện điện tử nhất định, hại, nhân chứng… trong nhiều trường

các chuyên gia có thể khôi phục lại dữ hợp được ghi âm, ghi hình có âm thanh

liệu điện tử. Có thể lý giải điều này là việc hoặc việc ghi hình, chụp ảnh việc khám

đưa dữ liệu điện tử trở về trạng thái ban nghiệm hiện trường, thực nghiệm điều

đầu mà khi thông qua thiết bị, phương tra…, tức là được lưu trữ dưới dạng dữ

tiện điện tử, phần mềm có thể biểu hiện liệu điện tử có ý nghĩa trong việc buộc

thành các thông điệp chứa đựng thông tin tội và tranh tụng đối với Viện kiểm sát.

dưới dạng ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình Đặc biệt là trong trường hợp sau khi khai

ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự mà con nhận, bị can, bị cáo và những người được

người có thể nhận biết được như trước khi lấy lời khai phản cung, thay đổi lời khai

bị xóa. Từ đó, Cơ quan điều tra, Viện kiểm tại phiên tòa.

sát có thể trưng cầu chuyên gia khôi phục

lại dữ liệu điện tử bị xóa trong các thiết bị

và phương tiện điện tử thu giữ được.

Để đưa ra những kết luận giám định

khách quan, chính xác, các giám định viên

có thể phải tiến hành thực nghiệm, phải so

+ Dữ liệu điện tử có thể được sao sánh các mẫu vật, cũng như có nhiều hoạt

chép từ dữ liệu điện tử gốc thành nhiều động khác sử dụng các thiết bị, phương

dữ liệu điện tử mới có cùng thuộc tính, tiện điện tử nên sẽ khởi tạo ra các dữ liệu

nội dung và khi thông qua thiết bị, điện tử. Khi đó, các thiết bị, phương tiện

Số 01 - 2021

Khoa học Kiểm sát 13

TỘI PHẠM MẠNG VÀ VIỆC KHAI THÁC DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...

điện tử càng hiện đại, tiện nghi thì kết quả dọc tuyến đường mà đối tượng di chuyển

giám định càng khách quan, chính xác,

giúp cho việc buộc tội là đúng đắn và quá

trình tranh tụng của Viện kiểm sát được

thuyết phục, đầy đủ, thuận lợi.

cùng nạn nhân, rút lists (danh sách) điện

thoại di động theo số thuê bao của nạn

nhân và đối tượng, thu thập các video

clips (băng ghi hình) được ghi lại trong

điện thoại của đối tượng để chứng minh

hành vi phạm tội (Đây là trường hợp thông

qua các nguồn chứng cứ khác để phát hiꢀn dữ

liꢀu điꢀn tử), củng cố chứng cứ chứng minh

hành vi phạm tội. Ngay cả khi bị cáo phản

cung vẫn có đủ chứng cứ để buộc tội.

Nói cách khác, chứng cứ điện tử có

khả năng củng cố các chứng cứ có được

từ các nguồn chứng cứ khác và ngược lại,

các chứng cứ có được từ các nguồn chứng

cứ khác cũng có khả năng củng cố chứng

cứ thu thập được từ nguồn dữ liệu điện

tử, giúp cho việc buộc tội và tranh tụng

của Viện kiểm sát dễ dàng, thuyết phục

và chính xác. Nắm vững và khai thác tốt

mối quan hệ này còn giúp Viện kiểm sát

có căn cứ vững chắc buộc tội, tranh tụng

và đề nghị giải quyết các vấn đề khác của

vụ án hình sự ngay cả khi có việc phản

cung hoặc thay đổi lời khai trước đó.

Có những trường hợp kết quả ủy

thác tư pháp hình sự và hợp tác quốc tế

giữa các quốc gia, cơ quan tư pháp được

trao đổi, thực hiện thông qua các thiết bị,

phương tiện điện tử để hạn chế chi phí tố

tụng và rút ngắn thời gian thực hiện nên

sẽ có các dữ liệu điện tử chứa đựng kết

quả này, hỗ trợ tích cực cho việc buộc tội

và tranh tụng của Viện kiểm sát tại các

phiên tòa xét xử vụ án hình sự. Ví dụ, có

thể sử dụng cầu truyền hình, email... để

lấy lời khai nhân chứng, bị hại.

Thông qua dữ liệu điện tử liên quan

trực tiếp đến hành vi phạm tội khi tội

phạm được chuẩn bị, thực hiện hoặc che

giấu mà Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát

có thể tìm kiếm, phát hiện, thu thập, củng

cố các nguồn chứng cứ khác và ngược lại,

cụ thể như:

+ Trong quá trình giải quyết vụ án

hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng

thường xuyên thông qua dữ liệu điện tử

để phát hiện ra nguồn chứng cứ khác và

ngược lại. Ví dụ: Đối tượng lạ mặt vào

nhà nạn nhân để hiếp dâm sau đó bỏ trốn,

Cơ quan điều tra đã trích xuất camera

an ninh nhà hàng xóm để nhận diện đối

tượng, trên cơ sở đó tiến hành lập biên

bản ghi lời khai các đối tượng hiềm nghi

(Đây là trường hợp thông qua nguồn dữ liꢀu

điꢀn tử để phát hiꢀn nguồn chứng cứ khác).

+ Khi lấy lời khai, đối tượng hiềm

nghi trình bày rằng: Trước đó đã gọi điện

cho nạn nhân bằng sim điện thoại rác để

hẹn gặp, sau đó đã khống chế nạn nhân

và đưa nạn nhân về nhà đối tượng để

thực hiện hành vi hiếp dâm và có dùng

điện thoại ghi lại. Căn cứ vào lời khai này,

4. Khó khăn, vướng mắc và thách thức

trong việc khai thác nguồn dữ liệu điện

tử phục vụ việc buộc tội, tranh tụng tại

phiên tòa

Mặc dù dữ liệu điện tử rất quan trọng

và có ý nghĩa trong việc khai thác nhằm

phục vụ việc buộc tội, tranh tụng tại phiên

tòa xét xử hình sự, nhưng trong thực tiễn

hiện nay, việc tổ chức thực hiện áp dụng

các quy định pháp luật có liên quan và

việc triển khai hoạt động khai thác dữ liệu

điện tử nhằm phục vụ việc buộc tội, tranh

tụng tại phiên tòa hình sự gặp không ít

khó khăn, vướng mắc. Có thể kể đến như:

- Hiện nay, hệ thống các khung pháp

lý quy định về việc khai thác dữ liệu điện

tử nhằm phục vụ việc buộc tội, tranh tụng

Cơ quan điều tra đã trích xuất các camera tại phiên tòa xét xử hình sự chưa được

14 Khoa học Kiểm sát Số 01 - 2021

NGUYỄN ĐỨC HẠNH

ban hành một cách đầy đủ, thống nhất.

+ Chưa có quy định và sự thống

Chưa có một quy trình chuẩn để thực hiện nhất trong việc quy định nghĩa vụ của

các công ty viễn thông, các nhà cung cấp

dịch vụ mạng máy tính, mạng viễn thông.

Những đơn vị này phải cung cấp cho các

cơ quan thực thi pháp luật dữ liệu điện tử

về người dùng bao gồm nội dung về hoạt

động của họ và địa chỉ IP, các thông tin

khác không thuộc nội dung sử dụng dịch

vụ hoặc không có quy định thống nhất về

trách nhiệm lưu giữ các dữ liệu này trong

khoảng thời gian là bao lâu. Do đó, trong

trường hợp tội phạm sử dụng các phần

mềm, trang Web có máy chủ đặt bên ngoài

quốc gia mà hành vi phạm tội được diễn

ra, các cơ quan tố tụng càng khó thu thập

được các dữ liệu điện tử từ nhà mạng.

+ Việc quy định người dùng Internet

bắt buộc phải thể hiện rõ danh tính không

được sự thống nhất ở các quốc gia, nhiều

quốc gia cho phép người dùng có thể

ẩn danh (không phải đăng ký tên khi sử

dụng). Điều này cũng khiến công tác điều

tra, phát hiện tội phạm và buộc tội gặp

khó khăn hơn.

việc ghi âm, ghi hình có âm thanh bằng

kỹ thuật số khi hỏi cung bị can, lấy lời

khai, thực nghiệm điều tra, đối chất, nhận

dạng… Chưa có các văn bản quy định về

cách thức, tiểu chuẩn khi khôi phục dữ

liệu điện tử bị xóa từ các thiết bị điện tử,

phương tiện điện tử. Chưa có quy định về

việc bảo quản, sao chép, lưu trữ các dữ

liệu điện tử hình thành từ các hoạt động

tố tụng hình sự.

- Các Kiểm sát viên chưa được đào tạo

một cách bài bản, đầy đủ để có hiểu biết

sâu sắc về dữ liệu điện tử, thiết bị, phương

tiện điện tử, phần mềm ứng dụng trên các

thiết bị, phương tiện điện tử để có thể

khai thác đầy đủ, triệt để các dữ liệu điện

tử nhằm phục vụ việc buộc tội, tranh tụng

tại phiên tòa xét xử hình sự.

- Các điều kiện đảm bảo, hỗ trợ việc khai

thác dữ liệu điện tử phục vụ việc giải quyết

các vụ án theo quy định của tố tụng hình

sự vẫn còn nhiều hạn chế. Hầu hết các Cơ

quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án chưa

được trang bị các thiết bị, phương tiện điện

tử và phần mềm tương thích phục vụ cho

các hoạt động tố tụng hình sự.

- Việc nhận thức và tổ chức thực hiện

các quy định liên quan đến dữ liệu điện tử

phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử

đến nay vẫn chưa được các cấp, các ngành,

các cơ quan tư pháp đánh giá cao và quan

tâm một cách đúng mức. Trong phạm vi

cả nước, có nhiều khu vực trình độ dân trí

còn thấp, kém nên còn xa lạ với các thiết bị,

phương tiện điện tử, kỹ thuật số.

+ Khung pháp lý trong việc bảo quản,

thu giữ dữ liệu điện tử theo yêu cầu của

quốc gia khác vẫn còn là vấn đề nhạy

cảm, hoạt động gián điệp thông qua hệ

thống mạng máy tính chưa có những quy

định thống nhất giữa các quốc gia, chưa

có những Công ước quốc tế điều chỉnh cụ

thể vấn đề này.

5. Giải pháp nhằm nâng cao chất

lượng việc khai thác nguồn dữ liệu điện

tử phục vụ việc buộc tội, tranh tụng tại

phiên tòa

- Ngoài những khó khăn nêu trên, còn

tồn tại một số thách thức, khó khăn mà

nhiều nước trên thế giới cũng gặp phải

khi khai thác nguồn dữ liệu điện tử phục

vụ việc điều tra, giải quyết vụ án như⁸:

- Hoàn thiện hệ thống pháp luật liên

quan đến việc triển khai thực hiện, quản

lý, khai thác dữ liệu điện tử phục vụ việc

buộc tội, tranh tụng tại phiên tòa hình sự.

cybercrime investigation”, Resource Material series

⁸ꢀ Group 2 (2009) “Challenges and best practices in No. 79, UNAFEI, 107-112

Số 01 - 2021

Khoa học Kiểm sát 15

TỘI PHẠM MẠNG VÀ VIỆC KHAI THÁC DỮ LIỆU ĐIỆN TỬ...

- Sớm số hóa các tài liệu thông thường, sao lưu dữ liệu điện tử trước khi đưa đi

các tàng thư tội phạm, thông tin về công giám định; thu giữ các dữ liệu điện tử

dân Việt Nam, người không có quốc tịch,

công dân nước ngoài nhập cảnh, xuất

cảnh, các kết luận điều tra, cáo trạng, bản

án… Hình thành những kho dữ liệu điện

tử hỗ trợ việc khai thác để phục vụ việc

điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự.

- Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn

để những người có thẩm quyền tố tụng

đều hiểu biết sâu sắc về dữ liệu điện tử và

chứng cứ điện tử như:

+ Đưa vào chương trình giảng dạy

tại các cơ sở đào tạo về tư pháp hình sự

chuyên đề chuyên sâu về dữ liệu điện tử,

chứng cứ điện tử.

+ Triển khai bồi dưỡng, tập huấn cho

lực lượng có thẩm quyền tố tụng đang

thực thi pháp luật mà chưa được đào tạo

về dữ liệu điện tử, chứng cứ trước đây.

- Trang bị cơ sở vật chất cho các cơ quan

tiến hành tố tụng, trong đó có các phương

tiện điện tử, thiết bị điện tử, phần mềm uy

tín để hỗ trợ việc tìm kiếm, phát hiện, ghi

nhận, thu thập, bảo quản, củng cố, đánh

giá, sử dụng các dữ liệu điện tử, chứng

cứ điện tử trong giải quyết vụ án hình

sự. Đồng thời, củng cố các chứng cứ khác

thông qua chứng cứ điện tử và ngược lại.

- Hình thành đội ngũ hỗ trợ và bổ trợ

tư pháp có kiến thức chuyên môn sâu, có

khả năng sử dụng các trang thiết bị điện

tử, phương tiện điện tử, phần mềm để có

thể phát hiện các dấu vết phi truyền thống,

dấu vết điện tử… nhằm thu thập, bảo

quản, giám định, khai thác tốt nhất nguồn

chứng cứ điện tử phục vụ giải quyết vụ án.

đang truyền trong không gian…

- Hoàn thiện các quy định của tố tụng

hình sự trong việc tìm kiếm, phát hiện,

ghi nhận, thu thập, bảo quản, đánh giá,

sử dụng chứng cứ điện tử bởi loại chứng

cứ này có rất nhiều đặc điểm khác biệt so

với chứng cứ truyền thống.

- Tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ

thông tin, hiểu biết về dữ liệu điện tử,

chứng cứ điện tử trong việc điều tra, truy

tố, xét xử các vụ án hình sự; việc sử dụng

các thành tựu khoa học kỹ thuật hình sự

đặc biệt là kỹ thuật số, kỹ thuật điện tử, trí

tuệ nhân tạo trong phát hiện và đấu tranh

với các loại tội phạm.

- Sử dụng các phương tiện điện tử,

thiết bị điện tử để hỗ trợ việc tương trợ

tư pháp hình sự và hợp tác quốc tế trong

điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự

có nhiều đối tượng phạm tội ở các quốc

gia khác nhau, tội phạm xuyên quốc gia,

tội phạm mạng, tội phạm công nghệ cao…

nhằm giảm các chi phí tố tụng, rút ngắn

thời gian giải quyết vụ án nhưng vẫn đạt

được hiệu quả như mong muốn.

- Các quốc gia trên thế giới cần thống

nhất đối với quy định về việc lưu trữ thông

tin của nhà cung cấp dịch vụ và kiểm soát

thông tin về người dùng, cụ thể⁹:

+ Quy định các nhà cung cấp dịch vụ

có nghĩa vụ lưu giữ dữ liệu điện tử liên

quan đến người dùng Internet trong thời

gian tối thiểu là 180 ngày.

+ Quy định việc yêu cầu xác định

người truy cập Internet thông qua các thiết

bị đầu cuối tại nơi công cộng thì buộc chủ

sở hữu hoặc người phụ trách xác định

những thông tin của các cá nhân này./.

- Hoàn thiện các quy định pháp lý

liên quan khác đến quản lý, khai thác, sử

dụng dữ liệu điện tử từ các thiết bị điện

tử, phương tiện điện tử, phần mềm… để

đảm bảo tính liên quan, khách quan, hợp

pháp của chứng cứ điện tử trong những

trường hợp dữ liệu điện tử được khôi

⁹ꢀ Group 1 (2009) “Issues and measure concerning

the legal framework to combat cybercrime”, Resource

phục sau khi bị xóa; phát hiện, bảo quản, Material series No. 79, UNAFEI, 98-106

16 Khoa học Kiểm sát

Số 01 - 2021