Giáo trình Hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân - Thực tiễn tại tỉnh Thừa Thiên Huế (Phần 1)
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT
PGS.TS ĐOÀN ĐỨC LƯƠNG, ThS. LÝ NAM HẢI
HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC
VÀ TƯ VẤN PHÁP LUẬT CHO PHẠM NHÂN
- THỰC TIỄN TẠI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ
SÁCH THAM KHẢO
NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC HUẾ
Huế, 2018
Mã số sách: TK/29-2018
LỜI NÓI ĐẦU
Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật luôn giữ vị trí quan trọng
đường lối, chính sách của Đảng và được quy định trong pháp luật của
Nhà nước, đặc biệt là các đối tượng vi phạm pháp luật và đang bị áp
dụng biện pháp cưỡng chế của Nhà nước. Theo Khoản 2, Điều 3 Luật
Thi hành án hình sự năm 2010 thì “Phạm nhân là người đang chấp
hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân”. Một trong những nguyên
nhân trở thành phạm nhân là do hạn chế về trình độ học vấn, thiếu kiến
thức, hiểu biết pháp luật hình sự, thực hiện hành vi phạm tội, bị tòa
tuyên phạt tù. Bởi vậy, trong quá trình chấp hành án phạt tù tại trại
giam, theo quy định tại Điều 28, Luật Thi hành án hình sự năm
2010“Phạm nhân phải học pháp luật, giáo dục công dân và được học
văn hóa, học nghề” và “Phạm nhân được cung cấp thông tin về thời sự,
chính sách, pháp luật của Nhà nước”. Luật Phổ biến, giáo dục pháp
luật năm 2012 đã dành Điều 21 để quy định: “Phổ biến, giáo dục pháp
luật cho người đang chấp hành hình phạt tù, người đang bị áp dụng
biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở
cai nghiện bắt buộc” và xem phạm nhân là một trong những đối tượng
đặc thù cần được phổ biến, giáo dục pháp luật.
Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của giáo dục pháp luật cho phạm
nhân, trong thời gian qua, các trại giam tại Việt Nam trực thuộc Tổng cục
VIII - Bộ Công an đã quan tâm và chỉ đạo sát sao đến công tác quản lý,
giáo dục pháp luật cho phạm nhân và đạt được một số kết quả nhất định.
Hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân tại trại giam được lên kế
hoạch sẵn về nội dung, hình thức, quy trình giáo dục và được thực hiện
thông qua các cán bộ của tổ chuyên trách đảm nhiệm mảng giáo dục tại
trại giam. Trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho phạm nhân
hiện nay, được thực hiện bởi các cán bộ trại giam hoặc các chủ thể phối
hợp giáo dục thực hiện, có rất nhiều hình thức được triển khai một cách
đa dạng như: phổ biến pháp luật, tuyên truyền pháp luật, giảng dạy pháp
luật, tư vấn pháp luật... Tuy nhiên, các hình thức trên do nhiều nguyên
nhân chủ quan và khách quan đã dần bộc lộ những hạn chế như nội dung
giáo dục không phù hợp với đối tượng, phương pháp giáo dục truyền
3
thống, mang nặng tính thuyết giảng, giáo điều, hình thức giáo dục tư vấn
chưa đa dạng, chỉ tiếp cận được nhóm đối tượng... Ngoài ra, còn có các
yếu tố khác tác động ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật
cho phạm nhân như các điều kiện cơ sở vật chất, cơ chế tài chính, cơ chế
phối hợp của các chủ thể tổ chức thực hiện giáo dục và chủ thể thực hiện
giáo dục... Các hạn chế kể trên dưới một góc độ nào đó đã làm giảm hiệu
quả các hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân.
Vì vậy, việc nghiên cứu sâu sắc hơn nữa những vấn đề lý luận và
thực tiễn của hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân, qua
đó đề ra các giải pháp nhằm phát triển hoạt động giáo dục, tư vấn pháp
luật tại các trại giam ở Việt Nam không những có ý nghĩa về mặt lý luận
và thực tiễn mà còn mang ý nghĩa thời sự và nhân văn.
Cuốn sách này có các điểm nổi bật sau:
Một là, cung cấp các quan điểm lý luận về hoạt động giáo dục và tư
vấn pháp luật cho phạm nhân theo các quy định của pháp luật và quan
điểm của các nhà nghiên cứu khoa học. Trong đó, nổi bật là các khái
niệm liên quan đến hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân,
đặc điểm của giáo dục pháp luật cho phạm nhân, nội dung, hình thức,
phương pháp giáo dục pháp luật cho phạm nhân.
Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động giáo dục, tư vấn
pháp luật cho các phạm nhân tại Việt Nam. Trong đó, xác định chủ thể,
đối tượng giáo dục, tư vấn pháp luật, các nhu cầu pháp lý của phạm nhân.
Ngoài ra, cuốn sách còn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động
giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân, lồng ghép các đánh giá nhằm
nêu bật các hạn chế, bất cập trong hoạt động tổ chức thực hiện giáo dục,
tư vấn cho phạm nhân.
Ba là, làm rõ các vấn đề lý luận thông qua việc liên hệ thực tiễn với
các hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật tại các trại giam và chủ thể phối
hợp, qua đó xác định chính xác khó khăn, vướng mắc, hạn chế khi thực
hiện các hoạt động giáo dục pháp luật tại các trại giam.
Bốn là, đóng góp một vài giải pháp căn cơ góp phần nâng cao hiệu
quả hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật tại Việt Nam, trong đó xác định
cụ thể các giải pháp đối với chủ thể tổ chức thực hiện giáo dục, tư vấn và
chủ thể thực hiện giáo dục, tư vấn.
4
Trên cơ sở phân tích một số quy phạm pháp luật về giáo dục, tư
vấn pháp luật cho phạm nhân, cuốn sách cũng đã có những đánh giá về
thực trạng hoạt động giáo dục, tư vấn so với yêu cầu theo quy định của
pháp luật hiện hành, từ đó có những định hướng chính xác cho hoạt động
giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân trong thời gian tới.
Cuốn sách là sản phẩm của đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
“Hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân tại trại giam
Bình Điền của Đại học Luật, Đại học Huế từ năm 2013-2016”, trên cơ
sở tổng kết hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân tại
trại giam Bình Điền giai đoạn 2013-2016. Để thực hiện cuốn sách này,
nhóm tác giả và trường Đại học Luật, Đại học Huế trân trọng cảm ơn
Ban giám thị, cán bộ chiến sĩ Trại giam Bình Điền - Bộ Công An tại
tỉnh Thừa Thiên Huế và các nhà khoa học đã tạo điều kiện tổ chức các
hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật, đóng góp các ý kiến quý báu để
hoàn thiện cuốn sách. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện viết cuốn
sách, có thể còn nhiều hạn chế, rất mong sự đóng góp của các nhà khoa
học, các cán bộ làm công tác thực tiễn để chúng tôi tiếp tục hoàn thiện
cho tái bản, bổ sung.
5
MỤC LỤC
Trang
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA
HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VÀ TƯ VẤN PHÁP LUẬT
CHO PHẠM NHÂN
11
1.1. Những vấn đề lý luận cơ bản của giáo dục pháp luật cho
phạm nhân
11
1.1.1. Khái niệm và phân loại phạm nhân
11
12
21
1.1.2. Khái niệm và đặc điểm giáo dục pháp luật cho phạm nhân
1.1.3. Chủ thể, đối tượng, nội dung và phương pháp giáo dục
pháp luật cho phạm nhân
1.1.4. Nội dung và phương pháp giáo dục pháp luật cho
phạm nhân
25
28
33
1.1.5. Các yếu tố tác động đến hoạt động giáo dục pháp luật
cho phạm nhân
1.2. Những vấn đề lý luận cơ bản của tư vấn pháp luật cho
phạm nhân
1.2.1. Khái niệm và đặc điểm tư vấn pháp luật cho phạm nhân
1.2.2. Chủ thể, đối tượng của tư vấn pháp luật cho phạm nhân
1.2.3. Nội dung, phương pháp tư vấn pháp luật cho phạm nhân
33
36
38
39
Chương 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VÀ
TƯ VẤN PHÁP LUẬT CHO PHẠM NHÂN TẠI VIỆT
NAM - QUA THỰC TIỄN TẠI TRẠI GIAM BÌNH ĐIỀN
- BỘ CÔNG AN TẠI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ
2.1. Tổng quan về hoạt động giáo dục, tư vấn pháp luật cho
phạm nhân tại Việt Nam
39
39
2.1.1. Tổng quan về trại giam
7
2.1.2. Đối tượng đang chấp hành án phạt tù và nhu cầu của
phạm nhân
43
48
51
52
2.1.3. Cơ sở vật chất và chủ thể thực hiện giáo dục, tư vấn
pháp luật cho phạm nhân
2.1.4. Hình thức giáo dục, tư vấn pháp luật cho phạm nhân
do các trại giam thực hiện
2.2. Thực tiễn giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân tại
trại giam Bình Điền - Bộ Công an của Đại học Luật, Đại học Huế
giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2016
2.2.1. Tình hình hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho
phạm nhân tại trại giam Bình Điền của Đại học Luật, Đại
học Huế từ năm 2013 đến năm 2016
52
57
64
2.2.2. Nội dung, quy trình và phương pháp giáo dục và tư
vấn pháp luật cho phạm nhân đã được triển khai từ năm
2013-2016 của trường Đại học Luật, Đại học Huế
2.2.3. Chủ thể hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho
phạm nhân của Trường Đại học Luật, Đại học Huế tại trại
giam Bình Điền từ năm 2013 đến năm 2016
2.2.4. Tác động của chương trình giáo dục, tư vấn pháp luật tại
trại giam Bình Điền đối với trường Đại học Luật, Đại học Huế
67
68
2.2.5. Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn hoạt động giáo
dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân tại trại giam Bình
Điền của Đại học Luật, Đại học Huế
Chương 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG
GIÁO DỤC, TƯ VẤN PHÁP LUẬT CHO PHẠM NHÂN
TẠI VIỆT NAM
72
3.1. Giải pháp đối với các trại giam tại Việt Nam
3.1.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật
3.1.2. Nhóm giải pháp tổ chức thực hiện pháp luật
72
72
75
8
3.1.3. Nhóm giải pháp nâng cao ý thức tự giác, chủ động,
tích cực của phạm nhân trong quá trình tham gia hoạt động
giáo dục pháp luật
84
86
3.2. Giải pháp đối với các chủ thể phối hợp tham gia giáo dục,
tư vấn pháp luật cho phạm nhân
PHỤ LỤC
90
91
91
PHỤ LỤC 1: CƠ CẦU TÌNH HÌNH PHẠM NHÂN
Phụ lục 1a: Số liệu phạm nhân từ năm 2005 đến năm 2014
Phụ lục 1b: Số liệu phạm nhân từ năm 2005 đến năm 2014
Phụ lục 1c: Cơ cấu giới tính của phạm nhân trong các trại giam
94
96
99
Phụ lục 1d: Cơ cấu lứa tuổi của phạm nhân
101
104
Phụ lục 1e: cơ cầu thành phần dân tộc của phạm nhân
Phụ lục 1f: Cơ cấu nghề nghiệp trước khi phạm tội
106
108
110
114
116
Phụ lục 1g: Cơ cấu trình độ văn hóa của phạm nhân
Phụ lục 1h: Trình độ đào tạo chuyên môn - nghề
Phụ lục 1i: Cơ cấu theo các các tội danh
Phụ lục 1k: Cơ cấu theo mức án
PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ CÂU HỎI PHỔ BIẾN CỦA PHẠM
NHÂN TRẠI GIAM BÌNH ĐIỀN - BỘ CÔNG AN THÔNG
QUA HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN PHÁP LUẬT GIAI ĐOẠN
TỪ NĂM 2013 ĐẾN NĂM 2016
PHỤ LỤC 3
123
127
129
134
PHỤ LỤC 4
PHỤ LỤC 5
TÀI LIỆU THAM KHẢO
9
Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA
HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VÀ TƯ VẤN PHÁP LUẬT
CHO PHẠM NHÂN
1.1. Những vấn đề lý luận cơ bản của giáo dục pháp luật cho phạm nhân
1.1.1. Khái niệm và phân loại phạm nhân
1.1.1.1. Khái niệm phạm nhân
Theo quy định tại khoản 2, Điều 3, Luật Thi hành án hình sự năm
2010, “Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù
chung thân”1. Hình phạt tù là hình phạt nghiêm khắc, áp dụng đối với
những người phạm tội. Người chấp hành hình phạt tù có thời hạn, tù
chung thân phải chấp hành án phạt tù tại trại giam dưới sự quản lý, giáo
dục của trại giam.
Với cách hiểu như trên thì phạm nhân là người đang chấp hành bản
án của Tòa án có hiệu lực, phạm nhân có thể là công dân Việt Nam,
người nước ngoài, người không quốc tịch bị Tòa án Việt Nam kết án tù
và phải chịu hình phạt theo quy định của pháp luật Việt Nam hoặc các
điều ước quốc tế mà Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
tham gia hoặc ký kết. Hình phạt tù là hình phạt phổ biến, có tác dụng
trừng trị, giáo dục người bị kết án tù, người chịu hình phạt này sẽ bị tước
bỏ một số quyền tự do trong một thời gian nhất định hoặc suốt đời căn cứ
vào hành vi phạm tội của họ.
Do những nguyên nhân, điều kiện chủ quan và khách quan khác
nhau, xuất phát từ mục đích, động cơ khác nhau, một số thành viên trong
xã hội thực hiện các hành vi phạm tội. Cái giá mà những người phạm tội
phải trả là phải thực hiện những bản án nghiêm khắc do tòa án tuyên với
hình phạt chính và có thể kèm theo hình phạt bổ sung tùy thuộc vào tính
chất, mức độ của từng hành vi phạm tội cụ thể. Những người bị kết án
1 Xem : Điều 3, khoản 2, Luật Thi hành án hình sự 2010
11
phạt tù có thời hạn, tù chung thân, nếu không có quyết định hoãn chấp
hành án phạt tù của cơ quan có thẩm quyền, thì sẽ phải chấp hành án tại
các trại giam theo quyết định của cơ quan quản lý thi hành án hình sự
thuộc Bộ Công an. Theo quy định của Luật Thi hành án hình sự năm
2010, trong thời gian chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân
trong các trại giam họ được gọi là phạm nhân. Hình phạt tù là hình phạt
nghiêm khắc, áp dụng đối với những người phạm tội, người chấp hành
hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân phải chấp hành án phạt tù tại trại
giam dưới sự quản lý, giáo dục của trại giam.
1.1.1.2. Phân loại phạm nhân
Căn cứ vào đặc điểm của phạm nhân, để giúp cho công tác giam
giữ, cải tạo những phạm nhân có hiệu quả, các trại giam ngay từ khi tiếp
nhận phạm nhân mới sẽ căn cứ vào các tiêu chí để phân loại phạm nhân
như tính chất phạm tội, mức án, giới tính, độ tuổi, sức khỏe, quốc tịch…
Các phạm nhân có cùng các đặc điểm sẽ được phân loại và chia về các
cụm, tổ phân trại. Từ đó, trại giam sẽ có kế hoạch, chương trình cải tạo
đối với từng nhóm đối tượng sao cho đạt hiệu quả, đáp ứng được yêu cầu
của pháp luật về phạm nhân sau khi ra tù.
Căn cứ vào văn bản pháp lý hiện hành, thì hiện nay pháp luật chia
phạm nhân thành hai loại, thứ nhất là phạm nhân đang chấp hành án phạt
tù nói chung, thứ hai là phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù. Quyền
được giáo dục, tư vấn pháp luật của hai đối tượng này được pháp luật quy
định tại Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT-BCA-BQP-BTP-BGDĐT
ngày 6/2/2012 hướng dẫn việc tổ chức dạy văn hóa, giáo dục pháp luật, giáo
dục công dân, phổ biến thông tin thời sự, chính sách và thực hiện chế độ
sinh hoạt, giải trí cho phạm nhân và Thông tư số 39/2013/TT-BCA ngày
10/5/2013 của Bộ Công an quy định về giáo dục và tư vấn cho phạm
nhân sắp chấp hành xong án phạt tù.
1.1.2. Khái niệm và đặc điểm giáo dục pháp luật cho phạm nhân
1.1.2.1. Khái niệm giáo dục pháp luật cho phạm nhân
Theo Từ điển từ và ngữ Hán - Việt, "Giáo dục là quá trình hoạt
động có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng
12
cho con người những phẩm chất đạo đức và những tri thức cần thiết để
người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội"2.
Khái niệm giáo dục pháp luật có thể tiếp cận từ nhiều nghĩa, trong
đó nghĩa rộng giáo dục pháp luật được coi là một bộ phận của hệ thống
giáo dục nói chung, còn theo nghĩa hẹp giáo dục pháp luật là quá trình
tác động có mục đích, có tổ chức, có kế hoạch của chủ thể giáo dục pháp
luật để truyền tải, truyền đạt những nội dung pháp luật thông qua các
phương pháp giáo dục và hình thức giáo dục phù hợp với đối tượng tiếp
nhận nhằm đạt những mục tiêu và hiệu quả giáo dục nhất định. Từ cách
hiểu theo nghĩa hẹp trên có thể định nghĩa: “Giáo dục pháp luật là quá
trình tác động có mục đích, có tổ chức, có kế hoạch, theo nội dung và
thông qua những phương pháp, hình thức nhất định nhằm hình thành và
phát triển tri thức pháp luật, nhận thức về pháp luật, thói quen và hành
vi xử sự theo các chuẩn mực pháp luật”.
Từ hai khái niệm trên, có thể thấy rằng, “giáo dục” và “giáo dục
pháp luật” là hoạt động tương tác gồm nhiều bước giữa hai chủ thể giáo
dục (bao gồm chủ thể tổ chức thực hiện giáo dục và chủ thể thực hiện
giáo dục) và chủ thể được giáo dục, trong đó việc xác định chủ thể được
giáo dục sẽ là cơ sở để xây dựng kế hoạch, mục đích và lựa chọn các
phương pháp và hình thức phù hợp.
Trong thời gian phạm nhân chấp hành án phạt tù tại trại giam,
phạm nhân sẽ bị tước một số quyền cơ bản như quyền bầu cử, hạn chế
quyền tự do đi lại, và một số quyền khác tuy pháp luật không cấm nhưng
việc thực hiện quyền hết sức khó khăn. Tuy vậy, phạm nhân vẫn còn
những quyền cơ bản như học tập, vui chơi giải trí, tiếp cận thông tin
chính trị, văn hóa và đặc biệt là quyền được giáo dục, tư vấn pháp luật
làm cơ sở để bảo vệ các quyền khác của phạm nhân.
Giáo dục pháp luật cho phạm nhân là hoạt động mang nhiều ý
nghĩa quan trọng mà trách nhiệm chính là các trại giam, nơi đang tổ chức
giam giữ, cải tạo các đối tượng. Ngoài trách nhiệm là cơ quan trực tiếp
quản lý, cải tạo các phạm nhân, giúp họ trở thành những công dân tốt
trong tương lai, trại giam còn tự tổ chức hoặc phối hợp với các tổ chức xã
2 Xem: Nguyễn Lân (2002), Từ điển từ và ngữ Hán Việt, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội.
13
hội để tổ chức giáo dục pháp luật cho phạm nhân nhằm đáp ứng nhu cầu
tìm hiểu pháp luật, nâng cao khả năng tự giải quyết các vấn đề pháp lý
liên quan tới bản thân các phạm nhân, nhờ những hiểu biết pháp luật,
phạm nhân ổn định tư tưởng, yên tâm lao động, học tập, phấn đấu tự tu
dưỡng, rèn luyện, cải tạo tốt và chuẩn bị cho mình hành trang tri thức, sự
hiểu biết pháp luật để có thể hòa nhập cộng đồng, trở thành công dân có
ích cho xã hội sau khi mãn hạn chấp hành án phạt tù.
Giáo dục pháp luật cho phạm nhân là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt
quan trọng mà trại giam cần thực hiện theo quy định của pháp luật, nhằm
giúp cho phạm nhân nhận thức đầy đủ, sâu sắc về tính chất, mức độ nguy
hiểm cho xã hội, hậu quả do hành vi phạm tội của họ gây ra. Giáo dục
pháp luật cũng nhằm mục đích giúp phạm nhân nhận thức các quyền,
nghĩa vụ cơ bản của công dân; nắm bắt được một số nội dung pháp luật
thực định liên quan trực tiếp đến quá trình phạm nhân chấp hành án phạt
tù như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình
sự, Luật Đặc xá, pháp luật về phòng, chống tệ nạn xã hội, các quy định
cụ thể của Quy chế trại giam.
Từ những khía cạnh nêu trên, có thể định nghĩa giáo dục pháp luật
cho phạm nhân trong các trại giam như sau:
“Giáo dục pháp luật cho phạm nhân trong các trại giam là hoạt
động có mục đích, có tổ chức, tuân theo kế hoạch, chương trình nhất
định; được các trại giam hoặc các tổ chức xã hội triển khai thực hiện
thông qua các phương pháp đặc thù và bằng những hình thức phù hợp,
hướng tới cung cấp, trang bị cho phạm nhân những thông tin, kiến thức
pháp luật về các quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân nói chung, các nội
dung pháp luật cụ thể liên quan đến quá trình chấp hành án phạt tù trong
trại giam nói riêng; làm hình thành ở phạm nhân tri thức, hiểu biết pháp
luật, tình cảm, niềm tin đối với pháp luật và hành vi pháp luật phù hợp
với yêu cầu của công tác quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo phạm nhân;
giúp họ có khả năng hòa nhập cộng đồng, biết sống và làm việc theo
pháp luật sau khi mãn hạn chấp hành án phạt tù”3.
3 Xem: Ngô Văn Trù (2015), “Đặc trưng của hoạt động giáo dục pháp luật trong các trại
giam ở Việt Nam, Tạp chí Pháp luật và phát triển, số 02, tr 70-74.
14
1.1.2.2. Đặc điểm giáo dục pháp luật cho phạm nhân
Giáo dục pháp luật cho phạm nhân trong các trại giam mang đầy đủ
các đặc điểm của giáo dục pháp luật cho các các tầng lớp nhân dân trong
xã hội. Cụ thể, đó là dạng hoạt động giáo dục được thực hiện thông qua
sự tương tác giữa chủ thể giáo dục pháp luật và đối tượng tiếp nhận giáo
dục pháp luật; là hoạt động có mục đích, có định hướng, có tổ chức, có
kế hoạch, tuân theo những nội dung giáo dục pháp luật. Bên cạnh đó,
giáo dục pháp luật cho phạm nhân còn có những nét riêng, chỉ đặc trưng
cho giáo dục pháp luật cho phạm nhân.
Thứ nhất, hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân được chủ
thể giáo dục pháp luật xây dựng dành riêng cho đối tượng phạm nhân
đang chấp hành án phạt tù trong các trại giam, dựa trên các phương pháp
giáo dục pháp luật và thông qua những hình thức giáo dục pháp luật phù
hợp với điều kiện của từng trại giam, cũng như phù hợp với đặc điểm
tình hình phạm nhân trong các trại giam.
Trong hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân trong các trại
giam, sự tương tác giữa chủ thể giáo dục pháp luật và đối tượng tiếp nhận
giáo dục pháp luật được thể hiện thông qua hoạt động dạy của chủ thể
giáo dục pháp luật (phổ biến, thuyết trình, đối thoại, truyền đạt thông tin,
kiến thức pháp luật cho đối tượng) và hoạt động học của đối tượng tiếp
nhận giáo dục pháp luật (nghe, nắm bắt, tiếp thu, lĩnh hội các thông tin,
kiến thức pháp luật được truyền đạt từ chủ thể). Chủ thể giáo dục pháp
luật là những cán bộ giáo dục thuộc biên chế của các trại giam và những
giảng viên, chuyên gia pháp luật bên ngoài được trại giam mời cộng tác.
Đối tượng tiếp nhận giáo dục pháp luật là những phạm nhân đang chấp
hành án phạt tù tại trại giam.
Tính có mục đích của hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân
trong các trại giam ở Việt Nam phản ánh những yêu cầu của quá trình
quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân theo chính sách khoan hồng, tinh
thần nhân đạo trong đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, tạo
những điều kiện tốt nhất có thể để đưa họ trở về với con đường lương
thiện, trở thành những công dân có ích cho xã hội sau khi chấp hành
xong hình phạt tù. Mục đích cuối cùng mà hoạt động giáo dục pháp luật
15
cho phạm nhân trong các trại giam là loại bỏ, giảm thiểu nguyên nhân đã
dẫn phạm nhân tới hành vi phạm tội trước đây; tạo cơ hội, điều kiện để
họ tiếp thu, lĩnh hội những kiến thức, hiểu biết pháp luật cần thiết để có
thể trở về với cuộc sống đời thường sau này, biết sống, làm việc theo
pháp luật. Mục đích đó chỉ có thể đạt được khi mỗi phạm nhân thực sự
cầu thị, chủ động, tự giác tiếp thu những thông tin, kiến thức pháp luật
mà chủ thể giáo dục pháp luật, biến việc học tập pháp luật trong trại giam
trở thành nhu cầu nội tại, là mục đích tự thân của mỗi phạm nhân.
Tính có tổ chức, có kế hoạch của hoạt động giáo dục pháp luật cho
phạm nhân trong các trại giam thể hiện sự chủ động, linh hoạt, sáng tạo
của chủ thể giáo dục pháp luật trong việc xác định, lựa chọn những nội
dung giáo dục pháp luật thực sự cần thiết, phù hợp với nhu cầu của đối
tượng phạm nhân. Trên cơ sở đó, tìm ra được những nội dung, phương
pháp, hình thức giáo dục pháp luật phù hợp để có thể hiện thực hóa mục
đích giáo dục pháp luật cho nhóm đối tượng này.
Thứ hai, giáo dục pháp luật cho phạm nhân trong các trại giam là
hoạt động giáo dục diễn ra trong một môi trường đặc biệt và dành
cho những đối tượng đặc biệt: môi trường trại giam và đối tượng
là phạm nhân đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân. Vì lẽ
đó, hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân có những đặc điểm, tính
chất phức tạp, khó khăn hơn nhiều so với giáo dục pháp luật cho các
nhóm đối tượng xã hội khác. Môi trường trại giam luôn nằm trong sự
kiểm tra, giám sát một cách chặt chẽ, tuân theo những quy tắc nghiêm
ngặt, mang tính cưỡng chế rất cao, tạo ra một thứ “kỷ luật thép”. Môi
trường đó, một mặt, có thể tạo điều kiện thuận lợi đối với công tác giáo
dục pháp luật cho phạm nhân nhờ vào sự quản lý khá chặt chẽ, nghiêm
túc; mặt khác, tính tự giác, chủ động, tích cực của phạm nhân trong quá
trình tham gia học tập pháp luật lại thường “tỷ lệ nghịch” với mong muốn
của chủ thể giáo dục pháp luật, do những nguyên nhân chủ quan từ phía
phạm nhân. Phạm nhân do mặc cảm nên thường tham gia các lớp học tập
pháp luật trong tâm thế miễn cưỡng, đối phó nhiều hơn là hào hứng, chủ
động.
Thứ ba, đặc thù về đối tượng tiếp nhận giáo dục pháp luật trong trại
giam đã dẫn đến những đặc thù về nội dung, hình thức giáo dục pháp luật.
16
Về nội dung, bên cạnh những nội dung chung, giáo dục pháp luật
cho phạm nhân có những đặc trưng riêng xuất phát từ mục đích, mục tiêu
giáo dục pháp luật cho đối tượng này. Theo Thông tư liên tịch số
02/2012/TTLT-BCA-BQP-BTP-BGDĐT, nội dung giáo dục pháp luật cụ
thể cho phạm nhân ở nước ta hiện nay bao gồm:
- Những chủ trương, chính sách mới của Đảng, Nhà nước liên quan
đến phạm nhân và tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành xong án
phạt tù;
- Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được quy định trong
Hiến pháp, pháp luật; Quyền và nghĩa vụ của phạm nhân được quy định
trong Luật Thi hành án hình sự; Luật Đặc xá và các văn bản hướng dẫn
thi hành khác;
- Các quy định về tội phạm, hình phạt, về hoãn, tạm đình chỉ, miễn,
giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, về đặc xá, xóa án tích và những nội
dung cơ bản, cần thiết khác được quy định trong các Nghị quyết của
Quốc hội, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình
sự, Bộ luật Dân sự, Luật Tố tụng dân sự, Luật Thi hành án dân sự, Bộ luật
Lao động, Luật Cư trú, Luật Giáo dục, Luật Giao thông đường bộ, Luật
Giao thông đường thủy nội địa, Luật Dạy nghề, Luật Hôn nhân và gia
đình, Luật Đặc xá, Luật Phòng, chống ma túy, Luật Phòng, chống vi rút
gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS).
- Nội quy trại giam và các quy định về tiêu chuẩn thi đua chấp hành
án phạt tù, xếp loại chấp hành án phạt tù.
- Những quy tắc cơ bản về nếp sống trật tự, văn minh trong trại
giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ.
- Các chuẩn mực đạo đức xã hội trong các mối quan hệ với bản
thân, với người khác, với công việc, với gia đình và cộng đồng.
- Các kỹ năng sống cơ bản, cần thiết đối với phạm nhân trong quá
trình chấp hành án phạt tù và tái hòa nhập cộng đồng
Những nội dung giáo dục pháp luật nêu trên đều rất quan trọng, cần
thiết cho phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù, giúp họ có
17
thông tin, kiến thức pháp luật làm nền tảng để tự xác định mục tiêu phấn
đấu học tập, cải tạo tốt để có thể sớm trở về tái hòa nhập cộng đồng.
Về hình thức, các trại giam có thể tổ chức giáo dục pháp luật, giáo
dục công dân cho phạm nhân bằng nhiều hình thức, phù hợp với điều
kiện cụ thể của đơn vị, với khả năng của giáo viên và nhận thức của
phạm nhân. Hình thức chủ yếu là tổ chức thành các lớp học. Việc phổ
biến tài liệu, hướng dẫn nội dung giáo dục pháp luật, giáo dục công dân
cho phạm nhân có thể thực hiện thông qua các hệ thống phát thanh,
truyền hình cáp nội bộ, băng, đĩa video và các hình thức phù hợp khác”.
Ngoài hình thức học tập trung trên hội trường, những hình thức đặc
thù trong giáo dục pháp luật cho phạm nhân có thể bao gồm:
- Hình thức cung cấp thông tin, tài liệu pháp luật cho phạm nhân:
Các trại giam cần xây dựng thư viện, tủ sách pháp luật, phòng đọc sách
dành cho phạm nhân, trong đó trang bị các loại sách, báo, tạp chí chuyên
ngành luật; các loại tài liệu pháp luật nói chung, pháp luật liên quan đến
Luật Thi hành án hình sự nói riêng; giáo trình, tập bài theo nội dung các
chương trình giáo dục pháp luật dành cho phạm nhân... Từng trại giam tổ
chức cho các phạm nhân đọc sách tại phòng đọc hoặc cho phép phạm
nhân mượn sách, tài liệu mang về buồng giam để đọc theo thể thức, nội
quy hoạt động của thư viện.
- Hình thức niêm yết thông tin pháp luật tại bảng tin của trại/phân
trại, ở buồng giam phạm nhân: Yêu cầu đối với hình thức này là thông
tin pháp luật phải ngắn gọn, cụ thể, rõ ràng, dễ hiểu đối với phạm nhân.
Những thông tin được niêm yết chủ yếu là quy chế trại giam, nội quy
buồng giam; các chế độ, chính sách, quy định pháp luật mới đối với
phạm nhân...
- Hình thức giáo dục pháp luật thông qua các phương tiện thông
tin đại chúng, loa truyền thanh, pa-nô, áp-phích, tranh cổ động: Các
phương tiện thông tin đại chúng chủ yếu phù hợp với phạm nhân trong
trại giam gồm báo in, báo nói, báo hình với những nội dung liên quan
đến pháp luật; hệ thống loa truyền thanh được trang bị trong trại giam;
các pa-nô, áp-phích, tranh cổ động được đặt ở những vị trí hợp lý trong
trại giam. Ưu thế cơ bản của các loại hình nêu trên là tính phổ cập thông
18
tin pháp luật, sự lan truyền nhanh chóng, kịp thời và rộng rãi. Chủ thể
cần xây dựng băng ghi âm, ghi hình phục vụ công tác giáo dục pháp luật
một cách hiệu quả, truyền tải thông tin, kiến thức pháp luật đến với phạm
nhân thông qua tiếng nói, hình ảnh. Trong giáo dục pháp luật, các
phương tiện truyền thông có vai trò rất quan trọng trong việc đưa pháp
luật tới từng phạm nhân, giúp họ dễ dàng tiếp thu, nâng cao ý thức chấp
hành pháp luật.
- Hình thức tổ chức cho phạm nhân làm báo tường, thi tìm hiểu
pháp luật: Các hình thức này được tổ chức nhằm động viên, khuyến
khích các phạm nhân trong cùng buồng giam thiết kế, xây dựng những tờ
báo tường theo một nội dung, chủ đề pháp luật nhất định; tham gia tìm
hiểu pháp luật thi hành án hình sự, tìm hiểu chế độ, chính sách pháp luật
của Nhà nước đối với phạm nhân; qua đó, giúp phạm nhân nâng cao nhận
thức, ý thức chấp hành pháp luật và yên tâm học tập, cải tạo trong quá
trình chấp hành án phạt tù.
- Hình thức giáo dục pháp luật thông qua lồng ghép trong chương
trình học văn hóa, học nghề, hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể thao,
sinh hoạt tổ, đội: Việc lồng ghép đòi hỏi tính chủ động, linh hoạt, sáng
tạo của chủ thể giáo dục pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp
luật cho phạm nhân. Chẳng hạn, sâu khấu hóa nội dung giáo dục pháp
luật thông qua việc dàn dựng các tiểu phẩm sân khấu, kịch nói...
- Hình thức giáo dục pháp luật cá biệt, tư vấn pháp luật riêng cho
từng phạm nhân. Theo hình thức này, lãnh đạo, chỉ huy hoặc cán bộ giáo
dục có uy tín, có kinh nghiệm, hiểu sâu tâm lý tội phạm, có kiến thức tội
phạm học, xã hội học tội phạm... gặp gỡ riêng những phạm nhân cá biệt
nhằm uốn nắn nhận thức, hành vi lệch lạc; giải thích, động viên, khích lệ
tinh thần nếu họ có thái độ tự ti, mặc cảm, thiếu hòa nhập trong sinh hoạt
trại giam; trao đổi, tìm hiểu, chia sẻ, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc
cho phạm nhân hoặc gợi mở, giúp họ tìm ra biện pháp đúng đắn để giải
quyết vấn đề đang gặp phải. Bên cạnh đó, có thể dùng phạm nhân đã qua
giáo dục có tiến bộ, có hiểu biết và có sự lôi cuốn để giáo dục lại số
phạm nhân cá biệt đang còn có thái độ, biểu hiện chống đối.
Thứ tư, điểm khác biệt cơ bản so với giáo dục pháp luật cho các
nhóm đối tượng xã hội khác bên ngoài xã hội thể hiện ở chỗ, giáo dục
19
pháp luật cho phạm nhân ở Việt Nam là quá trình hoạt động diễn ra theo
cơ chế/mô hình “vừa xây, vừa chống”4.
“Xây” ở đây có nghĩa là chủ thể giáo dục pháp luật phải tìm cách
khơi gợi, thức tỉnh, từ đó nuôi dưỡng, bồi đắp những phẩm chất tốt đẹp
vốn có vẫn còn trong con người mỗi phạm nhân. Giáo dục pháp luật giúp
phạm nhân nhận thức được tội lỗi mà họ đã gây ra trước đây, biết ăn năn,
hối hận, hình thành động cơ phấn đấu học tập, cải tạo tốt, tự giác lĩnh hội
kiến thức pháp luật, biết thực hiện hành vi hợp pháp để sau này tái hòa
nhập cộng đồng, trở thành công dân có ích cho xã hội. “Chống” thể hiện
ở chỗ công tác giáo dục cải tạo nói chung, giáo dục pháp luật nói riêng có
thể giúp loại bỏ những yếu tố tâm lý tiêu cực, các tư tưởng cực đoan,
chống đối; chỉnh sửa, uốn nắn những suy nghĩ lệch lạc đang còn trong
tâm lý, nhận thức của mỗi phạm nhân; giúp họ ổn định tư tưởng, thông
suốt về chính sách, pháp luật. Trong trường hợp cần thiết, cần áp dụng
biện pháp “giáo dục cá biệt” đối với từng phạm nhân bằng cách gặp gỡ
riêng để vận động, tuyên truyền, giải thích cho họ hiểu rõ về các quy định
của pháp luật. “Xây” và “chống” cũng là “mục tiêu kép” mà hoạt động
giáo dục pháp luật cho phạm nhân trong các trại giam ở Việt Nam cần
đạt được.
Thứ năm, có thể nhiều người cho rằng hoạt động giáo dục pháp
luật cho phạm nhân có nhiều điều kiện thuận lợi, dễ thực hiện so với giáo
dục pháp luật cho những đối tượng khác, vì hoạt động này diễn ra trong
một môi trường đặc biệt là trại giam - nơi mà việc học tập pháp luật là
bắt buộc đối với mỗi phạm nhân; quan hệ quản lý từ phía chủ thể giáo
dục pháp luật đối với phạm nhân là quan hệ mang tính chất mệnh lệnh -
phục tùng; cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ giáo dục pháp luật cho
phạm nhân được Nhà nước đầu tư. Quan niệm đó đúng, nhưng mới chỉ
phản ánh được một phần đặc điểm, tính chất của hoạt động giáo dục pháp
luật cho phạm nhân. Trên thực tế, việc bảo đảm giáo dục pháp luật cho
phạm nhân trong các trại giam đạt chất lượng và hiệu quả thực sự lại
không kém phần khó khăn, phức tạp và chịu sự ảnh hưởng của rất nhiều
yếu tố khác nhau. Các yếu tố đó bao gồm yếu tố chủ quan (ý thức trách
4
Xem: Ngô Văn Trù (2015), Hoạt động giáo dục pháp luật cho phạm nhân, luận án
Tiến sĩ luật học, 2015.
20
Tải về để xem bản đầy đủ
71 trang
7681
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Hoạt động giáo dục và tư vấn pháp luật cho phạm nhân - Thực tiễn tại tỉnh Thừa Thiên Huế (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_hoat_dong_giao_duc_va_tu_van_phap_luat_cho_pham_n.pdf
