Chính sách kinh tế, thương mại của chính quyền tổng thống mỹ Donald Trump và ảnh hưởng của nó đến kinh tế Việt Nam

CHÍNH SÁCH KINH TẾ, THƯƠNG MẠI CỦA CHÍNH QUYỀN

TỔNG THỐNG MỸ DONALD TRUMP VÀ ẢNH HƯỞNG

CỦA NÓ ĐẾN KINH TẾ VIỆT NAM

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng

ThS.NCS. Trịnh Quốc Tuy

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Tóm tắt

Ngày 20/1/2017, lễ nhậm chức của Tổng thống thứ 45 của nước Mỹ - D. Trump

được chính thức diễn ra. Đây là thời điểm mang tính khởi đầu đánh dấu một giai đoạn

mới của nước Mỹ trong một thế giới biến động khó lường cho nên xuất hiện nhiều đánh

giá khác nhau cả từ trong nước, quốc tế, cả giới chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạch

định chính sách, nhà lập pháp, doanh nghiệp và công chúng quốc tế. Điều này một mặt,

cho thấy tầm ảnh hưởng toàn cầu của nước Mỹ mà trực tiếp là người đứng đầu, vẫn

đang hiện hữu mặc dù có ý kiến chỉ ra nước Mỹ đang suy yếu đáng kể so với thập kỷ

trước; mặt khác, chứng minh sự trỗi dậy của các trung tâm và nước lớn khác đến thời

điểm hiện tại, chưa đủ khả năng để thay thế hoàn toàn, thậm chí vượt Mỹ hay tạo lòng

tin lớn trên toàn cầu như Mỹ đã xây dựng khoảng 70 năm qua. Những phản ứng đối nội

và đối ngoại đối với những chính sách ban đầu của Tổng thống D. Trump là căn cứ để

đưa ra dự báo. Tính đến 20/2/2017, vừa tròn một tháng Tổng thống Mỹ chính thức điều

hành nước Mỹ, có nhiều cách tiếp cận mới của Chính quyền Mỹ và đang định hình dần

phương thức điều hành cường quốc cả đối nội và đối ngoại nhằm thực hiện mục tiêu

bao trùm và cốt lõi là “Xây dựng nước Mỹ vĩ đại trở lại - Make America Great Again

(MAGA)”. Việc đánh giá đúng đường hướng điều hành đất nước của Chính quyền Mỹ

dưới thời D. Trump tạo điều kiện để có phản ứng phù hợp đặc biệt đối với quan hệ giữa

Việt Nam và Hoa Kỳ nhằm không chỉ làm sâu sắc thêm quan hệ giữa hai nước trong

điều kiện mới mà còn để thực hiện hiệu quả mục tiêu đặt ra trong chính sách đối ngoại

chủ động và tích cực của Việt Nam với mục tiêu “lợi ích dân tộc là cao nhất”. Bài viết

đưa mô hình “đĩa bay” khắc họa mô hình chính sách tổng quát của Trump như là

nghiên cứu ban đầu về chính sách này.

Từ khóa: Nhận định, chính quyển Tổng thống Donald Trump, kinh tế, thương

mại, Việt Nam.

381

Giới thiệu

Việc dự báo chính sách kinh tế, thương mại của Chính quyền Tổng thống

Mỹ D. Trump có tác động đến Việt Nam đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với

việc định hình cách ứng xử của phần còn lại của thế giới trong đó có Việt Nam

do vị thế quan trọng của Mỹ trong nền kinh tế thế giới cũng như Việt Nam thực

hiện đường lối đối ngoại chủ động và tích cực. Việc đánh giá đúng định hướng

chính sách của D. Trump (dưới đây gọi ngắn là Trump) sẽ tạo điều kiện để nhanh

chóng đón đầu cơ hội và vượt qua thách thức phù hợp. Nhiều quốc gia đang tiến

hành những dự báo này do ảnh hưởng sâu rộng, mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau

cao độ và bản chất toàn cầu hóa của các quan hệ trong điều kiện thế giới kết nối

đặc biệt chặt chẽ. Các nền kinh tế thế giới có sự “thẩm thấu và đan xen, dây mơ

rễ má” chặt chẽ vào nhau cho nên bất kỳ một sự thay đổi của nước này đều có

thể ảnh hưởng, ở những mức độ khác nhau, đến sự phát triển của các nước khác.

Tuy nhiên, Mỹ là một nước có quy mô lớn nhất thế giới và phạm vi ảnh hưởng

toàn cầu cũng như chiến lược phát triển của thế giới cho nên là lực lượng quyết

định chiến lược phát triển toàn cầu.

Sau khi nhậm chức, Tổng thổng Trump kịp thời đưa ra những quyết sách

quan trọng để hướng tới mục tiêu làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại. Những quyết

sách được ban hành, có hiệu lực ngay, có tác dụng nhất định cũng như gây ra

những phản ứng thậm chí phản ứng dữ dội, ở những mức độ khác nhau, có ảnh

hưởng không nhỏ đến cả công chúng trong nước và phần còn lại của thế giới, các

nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu và phân tích quốc tế. Với những phản

ứng đó cũng với các điều chỉnh khác đang định hình chính sách đối nội và đối

ngoại của Trump thì đây cũng là thời điểm để nhận thức đầy đủ bản chất chính

sách của Trump, là cơ sở để dự báo chính sách sắp tới để điều chỉnh, thích nghi

và thậm chí đón đầu hợp lý nhất.

Việt Nam và Hoa Kỳ có mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện và những

lợi ích cơ bản của hai quốc gia về cơ bản là tương đồng nhau. Hoa Kỳ là đối tác

xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam và là một trong 10 nhà đầu tư lớn nhất vào Việt

Nam. Các quan hệ giữa hai nước ngày càng được mở rộng ra nhiều lĩnh vực dựa

trên sự tin cậy lẫn nhau tăng lên. Kể cả trong trường hợp Hiệp định đối tác kinh

tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) không được ký kết, quan hệ thương mại và đầu

tư giữa hai quốc gia tăng liên tục, và với đà phát triển đều đặn như thế, quan hệ

382

giữa hai quốc gia sẽ được đặt lên một tầm cao mới. Việc Tổng thống Trump đặt

mục tiêu đàm phán lại hiệp định đã ký kết của Mỹ và coi trọng hơn các thỏa

thuận song phương có thể làm thay đổi đáng kể các quan hệ quốc tế.

Cho đến nay, ở Việt Nam chưa có dự báo có tính hệ thống về chính sách

của chính quyền Mỹ dưới thời tổng thống Trump. Có thể do thời gian chính thức

điều hành của Trump chưa đủ dài và nhiều chính sách thậm chí quyết sách đang

trong quá trình thử nghiệm. Các nghiên cứu ban đầu chủ yếu tập trung vào những

nhận định ban đầu về các quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia khác hoặc có quan

điểm cho Trump đang điều hành nước Mỹ đi ngược lại với xu hướng tự do hóa

thương mại, đề cao bảo hộ mậu dịch như chính thức tuyên bố rút khỏi TPP và

tiến hành đàm phán lại các thỏa thuận thương mại tự do khác trong đó có Hiệp

định thương mại tự do Bắc Mỹ (N FT ), dự định đánh thuế nhập khẩu vào hàng

nhập khẩu từ Trung Quốc và Mê-hi-cô, kêu gọi rút đầu tư từ nước ngoài để bảo

đảm việc làm trong nước. Cũng có ý kiến khẳng định Trump đang thực hiện

chính sách đối ngoại thực dụng¹, đề cao lợi ích của Mỹ so với phần còn lại của

thế giới.

Để giải quyết vấn đề đặt ra, bài viết sử dụng phương pháp ngoại suy và

phân tích, so sánh giữa tuyên bố trong quá trình tranh cử, các quyết định đưa ra

ban đầu của Trump đối chiếu giữa các phản ứng của các đồng minh, láng giềng

của Mỹ, dư luận quốc tế, công chúng, đảng đối lập, phản ứng của các chính phủ

cũng như các hành vi mang tính động thái chính trị khác. Đồng thời, bài viết sử

dụng phương pháp quan sát thực tiễn và phân tích quan hệ kinh tế - chính trị²,

quan hệ “trung tâm - ngoại vi” nghĩa là từ các vấn đề mang tính cốt lõi, phản ánh

ưu tiên cao nhất và sát nhất với bản chất của quan điểm và chính sách của Trump

để đưa ra các nhận định đến các vấn đề liên quan, từ các quan hệ liên quan đến

các nước đồng minh, thân thiện, mức độ tương đồng cao về trình độ phát triển

hay các nước thuộc “vòng trong”, “vòng nước lớn”, tiếp đến là các đối tác chiến

lược hay “vòng đối tác chiến lược”, sau đó, các nước có trình độ phát triển thấp

hơn hay các nước thuộc “vòng ngoài”, “vòng xa” và “vòng đối thủ”, “vòng kẻ

thù”. Các dữ liệu ban đầu sử dụng được coi là có độ tin cậy cao nhất các tuyên bố

1

Có thể nói cách tiếp cận này, Mỹ đang thực hiện một chính sách không chỉ thực dụng mà còn có

tính ích kỷ cao thậm chí ích kỷ đến cực đoan. Đây cũng là cách thức thắt chặt chi tiêu sau một thời

gian nới lỏng quá khả năng chịu đựng của nền kinh tế.

2

Quan điểm này sẽ nhìn nhận các vấn đề kinh tế như thương mại, đầu tư, tài chính đều bị chi phối

bởi quan điểm chính trị.

383

để vận động tranh cử của Trump như là lời hứa danh dự và cao cả nhất của Tổng

thống³, các sắc lệnh được ban bố, mà như đã thấy trong tiền lệ bầu cử ở Mỹ, ít có

tổng thống nào thất hứa hầu hết các lời hứa với cử tri nhất là các cử tri có ý thức

chính trị rất cao và thể chế chính trị đa đảng đối lập như ở Mỹ. Việc xây dựng

Nội các Trump, cũng như các phản ứng của các chính phủ và chính sách của các

nước khi thực hiện các quyết định của Trump, phản ứng của công chúng trong

nước và quốc tế cũng là những dấu hiệu cho thấy định dạng ban đầu của chính

sách của Trump cả đối nội và đối ngoại. Ngoài ra, bài viết sử dụng phương pháp

phân tích đối thủ của Mỹ trong tranh giành vị trí lãnh đạo thế giới là Trung Quốc

để phân tích xu hướng chính sách của Mỹ trên cơ sở chính sách của Trung Quốc

cũng như phản ứng chính sách của Trung Quốc trước các chính sách của Trump.

Mức độ phản ứng của đối thủ cạnh tranh như không phản ứng hay “bình chân

như vại”, phản ứng vừa phải, gay gắt hay kịch liệt và mức cao nhất là sự đối đầu,

trực tiếp là cách phản ứng hiện tại của Trung Quốc là phương cách để hiểu rõ

hơn và giải mã đầy đủ hơn chính sách của Trump. Chính sách của Trung Quốc

chưa có những thay đổi đáng kể sau 1 tháng cầm quyền của Trump cho thấy tính

chất quan trọng, tính cẩn thận trong thăm dò, những toan tính thầm lặng, bất ngờ

mang nặng “kiểu Trung Quốc” cho thấy Trung Quốc cũng đang theo dõi “nhất

cử nhất động”, trông chờ vào những động thái mới của chính sách của Mỹ để

hình thành chuỗi sự kiện theo thời gian (time series of events) nhằm đưa ra các

đoán định cần thiết. Đây là phương pháp đặc thù có thể vận dụng trong tình

huống cụ thể của chính quyền Trump. Ngoài ra, việc cố gắng giải mã tư duy của

Trump thông qua các quyển sách do Trump làm chủ biên đã được xuất bản tại

Mỹ, trên thế giới và được dịch ra tiếng Việt, cách phát ngôn và phương thức đối

đáp, hội thoại cũng là một căn cứ để đưa ra các nhận định chính sách của chính

quyền Mỹ dưới thời Trump. Hơn nữa, khía cạnh bao trùm trong phân tích chính

sách của Trump là mối quan hệ tác động trở lại của thượng tầng kiến trúc đến hạ

tầng cơ sở trong học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin

mà cụ thể là triển khai tư tưởng của Trump hay những giá trị của nguyện vọng

của nhân dân Mỹ và nước Mỹ được hình thành trong điều kiện mới vào thực tế.

³Những lời hứa của Tổng thống là sự thể hiện cam kết với công chúng Mỹ cũng như chịu sự giám sát

và chứng kiến của dư luận trong nước và quốc tế. Do đó, chúng là sự thể hiện cam kết và cũng là

trách nhiệm của Tổng thống trước toàn nước Mỹ và thế giới cho nên chúng càng không bao giờ là

một lời nói suông.

384

1. Bối cảnh tình hình chung

1.1.Thuận lợi, khó khăn của chính quyền Mỹ trong triển khai chính sách

kinh tế

1.1.1. Thuận lợi

Việc triển khai chính sách kinh tế của chính quyền Mỹ dưới thời Tổng

thống Trump có những thuận lợi nhất định như nền kinh tế thế giới có dấu hiệu

phục hồi (Bảng 1) sau khủng hoảng kinh tế và suy giảm kinh tế toàn cầu kể từ

khủng hoảng cho vay bất động sản dưới chuẩn ở Mỹ từ năm 2008. Nền kinh tế

Mỹ có dấu hiệu phục hồi và tăng trưởng ở mức 1.9-2.2% trong các năm từ 2017-

2019. Các biện pháp cấm vận của Mỹ và phương Tây đối với Nga đạt được

những kết quả là làm suy yếu Nga (tăng trưởng âm trong năm 2015 và 2016) vì

Nga đã hành động không phù hợp theo những giá trị của Mỹ. Điều này khẳng

định năng lực thực sự của Mỹ trong việc đưa ra các biện pháp gây ảnh hưởng đến

các nước khác kể cả nước lớn. Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) đang trên đà bị

tiêu diệt bởi liên quân Nga - Mỹ,… Mỹ trở thành nước thu hút đầu tư trực tiếp

lớn nhất thế giới trong năm 2016 với tổng số 385 tỷ đô-la Mỹ.

Bảng 1: Tình hình tăng trƣởng thực tế GDP của thế giới và một số nƣớc,

khu vực giai đoạn 2014-2019

Đơn vị tính: %

Thế giới và một số nƣớc,

khu vực

2014

2015

2016

2017 2018

2019

Thế giới

Mỹ

2.7

2.4

1.2

0.3

0.7

7.3

2.7

2.6

2.0

1.2

-3.7

6.9

2.3

1.6

1.5

1.0

-0.6

6.7

2.7

2.2

1.5

0.9

1.5

6.5

2.9

2.1

1.4

0.8

1.7

6.3

2.9

1.9

1.4

0.4

1.8

6.3

Khu vực EURO

Nhật Bản

Nga

Trung Quốc

Nguồn: WB (2017)

Mỹ đã nhận thức đầy đủ, đánh giá đúng và toàn diện thực trạng nền kinh tế

về việc làm trong nước đang bị “cướp đi”, nợ công tăng cao thể hiện Tổng thống

385

Mỹ B. Obama có thời điểm không đủ tiền để sang dự hội nghị tại In đô nê xi a.

Việc nâng trần nợ công đã được thực hiện mặc dù chỉ mang tính tình thế cho thấy

khả năng phản ứng nhanh của Mỹ trước những vấn đề mang tính cấp bách. Đặc

biệt, vị thế của một nền kinh tế lớn nhất thế giới của Mỹ vẫn được giữ vững. Chỉ

số năng lực cạnh tranh toàn cầu của Mỹ được cải thiện từ vị trí số 7 (2012-2013),

lên vị trí số 5 (2013-2014) đến vị trí số 3 liên tục từ năm 2015 - 2017. (Hình 1)

Nguồn: WEF (2017)

Hình 1: Chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu của Mỹ 2012-2016 (WEF)

1.1.2. Khó khăn

Về đối nội, nước Mỹ rơi vào tình trạng việc làm của người lao động Mỹ

càng ngày càng bấp bênh. Chẳng hạn, trong năm 2016, đầu tư trực tiếp của

Trung Quốc vào Mỹ đạt con số kỷ lục là 50 tỷ đô-la Mỹ và kèm theo đó, Trung

Quốc đã đưa sang Mỹ 100 ngàn lao động. Số lao động này của Trung Quốc chắc

chắn sẽ làm giảm việc làm của lao động Mỹ nếu chưa nói có một số lượng lớn

lao động nhập cư từ Mê-hi-cô sang Mỹ càng làm giảm đáng kể việc làm của

người Mỹ. Việc tự do hóa thị trường ngày càng triệt để và tính minh bạch cao

trong nền kinh tế Hoa Kỳ thúc đẩy nhập khẩu hàng hóa vào Hoa Kỳ làm tăng khả

năng thu hẹp các ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu trong nước, làm giảm

việc làm như hàng nông sản, thủy sản, dệt may. Lượng hàng hóa giá rẻ từ Trung

Quốc tràn ngập ở Mỹ có thể xem như là tình trạng “Tsumani” (sóng thần) hàng

hóa từ Trung Quốc tràn ngập ở Mỹ kể từ thời điểm Trung Quốc phá giá đồng

nhân dân tệ năm 1994 (khoảng ¼ thế kỷ) đã làm thay thế đáng kể hàng hóa sản

xuất của Mỹ. Nhiều doanh nghiệp của Mỹ bị đóng cửa. Năm 2016, thâm hụt

thương mại của Mỹ so với Trung Quốc đạt con số 347 tỷ đô-la Mỹ⁴trong tổng

⁴Với con số này, nếu Hoa Kỳ đánh thuế nhập khẩu 35% vào hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, giả sử

với kim ngạch nhập khẩu 462,8 tỷ đô la Mỹ của năm 2016, có thể thu được khoản tiền thuế 132,2 tỷ

đô la Mỹ. Việc trả đũa của Trung Quốc đối với Hoa Kỳ để đạt một khoản tiền tương xứng với khoản

tiền này rất khó vì xuất khẩu của Hoa Kỳ sang Trung Quốc đạt con số 115,8 tỷ đô la Mỹ năm 2016

(chưa đến 1/3 của Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ). Nếu Trung Quốc đánh thuế trả đũa 35% thì Mỹ

cũng chí phải mất đi khoảng 40 tỷ đô la Mỹ, chỉ bằng gần 1/3 khoản chi thuế nhập khẩu của Trung Quốc

(xem Mô hình thuế nhập khẩu ở Phụ lục).

386

thâm hụt thương mại với tất cả các đối tác 502,3 tỷ đô-la Mỹ. Bên cạnh đó, do

cạnh tranh gay gắt trên thị trường Mỹ kể cả cạnh tranh các sản phẩm công nghệ

mới và công nghệ cao làm thu hẹp thị trường bán hàng của doanh nghiệp Hoa Kỳ

làm giảm khả năng mở rộng thị trường việc làm như cạnh tranh giữa tập đoàn

pple (Mỹ) và Samsung (Hàn Quốc) trong đưa ra các sản phẩm công nghệ mới.

Lợi nhuận độc quyền từ độc quyền sáng chế cũng bị bình quân hóa, khía cạnh

siêu ngạch của lợi nhuận để tạo vị thế vượt trội của Hoa Kỳ hầu như rất ít có khả

năng xảy ra. Hơn nữa, nếu xem xét số liệu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới

(WIPO), năm 2015, Hoa Kỳ tụt hạng đáng kể về số sáng chế, nhãn hàng, kiểu

dáng công nghiệp, giải pháp hữu ích đăng ký tại WIPO (Bảng 2) như là dấu hiệu

cho thấy vị thế kinh tế đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới của Mỹ đãng mất đi

trông thấy và vị trí này đang được thay thế bởi Trung Quốc.

Bảng 2: Số lƣợng đối tƣợng sở hữu trí tuệ năm 2014 và 2015

Nguồn: WIPO (2016)

Ngoài ra, tình trạng giảm việc làm của Mỹ còn do các nhà đầu tư nhất là

các tập đoàn xuyên quốc gia của Mỹ đầu tư ra nước ngoài trong khi doanh

nghiệp trong nước thiếu vốn nếu chưa nói các tập đoàn này sản xuất hàng hóa ở

nước ngoài giảm rẻ theo cách tiếp cận chuỗi và chuyển hàng hóa vào Mỹ để cạnh

tranh càng làm giảm việc làm ở Mỹ. Theo cánh nhìn nhận này Tổng sản phẩm

quốc nội (GDP) của Mỹ rất lớn nhưng phần sở hữu của người nước ngoài tại Mỹ

không nhỏ cho nên Tổng sản phẩm quốc dân (GNI) có thể bị thu hẹp đáng kể.

Phần sở hữu của người nước ngoài trên lãnh thổ Mỹ lớn hơn rất nhiều phần sở

387

hữu của người Mỹ nằm ngoài lãnh thổ của Mỹ. Đây là cách thức làm giảm từng

bước vị thế kinh tế thực sự của Mỹ trong nền kinh tế thế giới trong dài hạn.

Một vấn đề khó khăn tiếp theo của nền kinh tế Mỹ là tình trạng nợ công rất

cao khoảng 19 nghìn tỷ và đã vượt GDP. Điều này được coi là nút thắt rất lớn

của nền kinh tế Mỹ (Bảng 3) và trở thành một trong những chỗ dựa để Trump

kêu gọi sự ủng hộ của cử tri Mỹ thông qua tuyên bố “Trump sẽ giải quyết được

19 nghìn tỷ đô-la nợ công của Mỹ nếu đảm nhiệm vị trí Tổng thống Mỹ hai

nhiệm kỳ”. Trong vòng 10 năm, nợ công của Mỹ tăng lên hơn gấp đôi. Tuyên bố

này cho thấy chính quyền Tổng thống tiền nhiệm B. Obama hoàn toàn bất lực

trong giải quyết vấn đề nợ công nếu chưa nói là làm tăng thêm đáng kể nợ công.

Thực tế cho thấy kịch bản bi quan thậm chí “bi đát” đã diễn ra. Năng lực cải

thiện và gia tăng nguồn thu chưa được điều chỉnh đáng kể như là một mối nguy

khổng lồ trong nền kinh tế Mỹ. Khía cạnh này như là tiền đề để đối thủ cạnh

tranh với Trung Quốc vượt lên dựa trên những ưu thế nội tại nếu cuộc cạnh tranh

diễn ra thực sự.

Bảng 3: Các kịch bản nợ chính phủ Mỹ đến năm 2035 (% so với GDP)

2005

43

2010

65

2015

86

2020

97

2035

155

213

302

Kịch bản lạc quan

Kịch bản cơ bản

Kịch bản bi quan

43

65

86

99

43

65

86

99

Nguồn: Viện Kinh tế quốc tế Peterson (2010)

Ngoài ra, có những vấn đề liên quan đến an ninh nội địa, tình trạng thiếu an

toàn đối với người dân Mỹ với nguy cơ bị các nhóm Hồi giáo cực đoan tấn công

ngay trong lòng nước Mỹ, Bắc Triều Tiên lấy mục tiêu lãnh thổ nước Mỹ để thử

các loại vũ khí chiến lược, Trung Quốc ngang nhiên bồi đắp các đảo tự nhiên

trên Biển Đông đe dọa tự do hàng hải,… Cuộc chiến chống Nhà nước Hồi giáo

tự xưng vẫn chưa kết thúc và chi phí cho cuộc chiến này chắc không nhỏ. Việc

bảo vệ đồng minh của Mỹ ở châu u, châu Á, Trung Đông,… đòi hỏi không nhỏ

các khoản chi trong tình trạng nợ công đang tăng cao.

388

1.2. Tình hình quan hệ kinh tế Việt - Mỹ

Cả hai nền kinh tế có sự bổ sung lẫn nhau rất lớn trong đó Hoa Kỳ là quốc

gia có tiềm lực lớn về vốn, công nghệ, quản lý và nhân lực trình độ cao còn Việt

Nam là quốc gia giàu lao động giản đơn, trình độ phát triển thấp, chủ yếu sản

xuất hàng hóa đơn giản hoặc tiến hành gia công các công đoạn có giá trị gia tăng

thấp,… Do đó, sức hút tiềm tàng của hai nền kinh tế sẽ rất lớn. Khi có chất xúc

tác đủ mạnh hay các yếu tố thúc đẩy phù hợp, các quan hệ kinh tế mà trực tiếp là

các giao dịch giữa hai quốc gia sẽ tăng lên đáng kể. Quan hệ kinh tế Việt - Mỹ có

những bước phát triển quan trọng kể từ khi Việt Nam và Hoa Kỳ bình thường

hóa quan hệ, đặc biệt kể từ khi ký kết Hiệp định thương mại song phương Việt

Nam - Hoa Kỳ (BT ) nhất là từ sau thời điểm Việt Nam trở thành thành viên của

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) ngày 11/1/2007. Tính đến đầu năm 2017,

Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Năm 1995, kim ngạch

xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ là 169,7 triệu đô-la Mỹ và đến năm 2016,

con số này đã lên tới 38,464 tỷ đô la Mỹ (tăng trên 200 lần) (Hình 2). Việt Nam

xuất siêu lớn nhất sang Hoa Kỳ. Trong những tháng đầu năm 2017, đây là thời

điểm Trump trở thành tổng thống Mỹ, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang

Hoa Kỳ đạt con số 3,012 tỷ đô la Mỹ tăng 0,3% so với cùng kỳ năm 2016. Nhập

khẩu của Việt Nam từ Hoa Kỳ đạt 679 triệu đô-la Mỹ tăng 14,6% so với cùng kỳ

năm 2016. Nghĩa là cả xuất khẩu và nhập khẩu đều tăng lên.Việt Nam xuất siêu

sang Hoa Kỳ đạt 2,342 tỷ đô-la Mỹ. Việt Nam trung bình mỗi năm nhập khẩu

khoảng 5-6 tỷ đô - la Mỹ từ Hoa Kỳ.

Hình 2: Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ giai đoạn 1995-2016

Nguồn: Tổng cục Thống kê và Tổng cục Hải quan

389

Về đầu tư, tính đến ngày 20/12/2016, Hoa Kỳ đã đầu tư vào Việt Nam 823

dự án với tổng số vốn đăng ký là 10,148 tỷ đô la Mỹ chiếm tỷ trọng 3,5% tổng số

vốn đầu tư trực tiếp đăng ký tại Việt Nam. Hoa Kỳ trở thành nhà đầu tư lớn thứ 9

ở Việt Nam. Việt Nam là thị trường đầu tư hấp dẫn của Hoa Kỳ và ở chiều ngược

lại, nhiều nhà đầu tư Việt Nam đã đầu tư sang Hoa Kỳ. Hoa Kỳ là một trong

những thị trường đầu tư lớn của Việt Nam. Các lĩnh vực dịch vụ ngân hàng, tài

chính, bảo hiểm, du lịch được phát triển.

Ngoài ra, các lĩnh vực khác cũng được hai quốc gia phát triển như lĩnh vực

giáo dục, trao đổi học giả và nhiều quỹ hỗ trợ phát triển giáo dục đào tạo của Hoa

Kỳ đối với Việt Nam đã được triển khai. Nhiều doanh nhân của Hoa Kỳ đã đến

Việt Nam để tìm cơ hội hợp tác. Hoạt động của các tổ chức phi lợi nhuận của

Hoa Kỳ đã có tác dụng nhất định đối với sự phát triển cộng đồng ở các địa

phương Việt Nam.

Cả hai nền kinh tế có xu hướng mở rộng sự kết nối, quan hệ toàn diện mà

có thể nói, Hiệp định TPP là một chất xúc tác rất mạnh cho mối quan hệ này. Tuy

nhiên, Hoa Kỳ chính thức rút khỏi hiệp định này có thể gây mất đà hay mất yếu

tố gia tốc nhằm tiếp sức cho quan hệ thương mại, đầu tư và các lĩnh vực của hai

nước đáng trên đà “bứt phá” song sự vận động tiệm tiến giữa hai nền kinh tế vẫn

diễn ra do những tác động khách quan của quan hệ hai nước đã được xây dựng

và không ngững nỗ lực phát triển liên tục trong 22 năm. Vấn đề là cường độ, mật

độ và khối lượng giao dịch, mức độ tương tác giữa hai nền kinh tế có thể không

đạt đến cấp độ cao nhất hay đạt kỷ lục mới như kỳ vọng so với trước nếu có tác

động sâu rộng, toàn diện và triệt để khi TPP có hiệu lực. Nói cách khác, quan hệ

kinh tế Việt Nam và Hoa Kỳ đã phát triển đúng với xu hướng phát triển kinh tế

chung của hai nước. Cả hai nước đã tuyến bố quan hệ của hai nước là quan hệ

đối tác chiến lược toàn diện.

1.3. Những thuận lợi và khó khăn cho chính sách của Trump

Nhận dạng chính sách

Có thể nhận dạng chính sách của Trump thông qua các tuyên bố của Trump

trong quá trình tranh cử và cuộc ganh đua về ý tưởng phục vụ nhân dân Mỹ của

Trump so với Hilary Clinton bao gồm các tuyên bố mang tính bước ngoặt của

một thời kỳ phát triển mới của nước Mỹ:

390

1. Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại (M G ) và thông điệp bao trùm này

muốn nhấn mạnh đến vị thế ngày càng yếu đi của nước Mỹ và mức độ vĩ đại

đang đi xuống, cần phải làm đảo ngược tình thế.

2. Đặt lợi ích của người Mỹ và nước Mỹ lên trên hết.

3. Rút khỏi Hiệp định TPP và điều này được chính thức tuyên bố trong Sắc

lệnh do Trump ký vào ngày 27/1/2017 nghĩa là sau khi lên nhậm chức được 7

ngày. Đặt ra vấn đề đàm phán lại các hiệp định đa phương trong đó có Hiệp định

thương mại tự do Bắc Mỹ (N FT ) và nhấn mạnh đến các cuộc đàm phán song

phương để thuận lợi trong bảo vệ lợi ích của Mỹ.

4. Xử lý được khoản nợ công khổng lồ 19 nghìn tỷ đô-la nếu đảm nhiệm vị

trí Tổng thống trong hai nhiệm kỳ tổng thống để đối trọng với tuyên bố của

Hilary khi quả quyết sẽ bắt được Trung Quốc quỳ gối trước Hoa Kỳ.

5. Bảo đảm an toàn cho người dân Mỹ và kiên quyết loại trừ Nhà nước

Hồi giáo tự xưng, bảo đảm sự an toàn của nước Mỹ và người Mỹ.

6. Bảo đảm việc làm cho người dân Mỹ thông qua ngăn chặn dòng người

di cư trái phép từ các nước trong đó, đối với người nhập cư từ Mê-hi-cô sang Mỹ

sẽ xây một bức tường ngăn và Mê-hi-cô sẽ phải trả tiền cho việc xây bức tường

đó⁴. Tổng vốn đầu tư dự kiến cho việc xây bức tường này khoảng 10 tỷ đô-la Mỹ

và dự kiến Mỹ sẽ đánh thuế hàng nhập khẩu 20% hàng nhập khẩu từ Mê-hi-cô để

lấy đủ số tiền cho việc xây dựng này. Đồng thời, kêu gọi các tập đoàn của Mỹ

đầu tư để tạo việc làm trong nước, thậm chí rút vốn từ nước ngoài về như trường

hợp Hãng ô-tô Ford dừng dự án đầu tư trên 1 tỷ đô-la Mỹ ở Mê-hi-cô sau lời kêu

gọi của Tổng thống D. Trump gây bất ổn đồng Pêsô của nước này.

4

Có thể xem việc xây bức tường này như là một dạng tường bao tương tự như kiểu “vạn lý trường

thành” của Trung Quốc xây dựng khoảng 2500 năm trước công nguyên. Nếu xây dựng đẹp về kiến

trúc nó có thể là một điểm thu hút khách du lịch đến tham quan phát triển mạnh các dịch vụ bổ sung

cùng với việc chống lại tình trạng lao động Mê-hi-cô ồ ạt nhập cư trái phép vào Mỹ. Việc xây dựng

bức tường này dự kiến triển khai đấu thầu thiết kế vào tháng 3/2017 và triển khai sau đó. Rõ ràng

việc xây dựng này tạo một khối lượng việc làm khổng lồ cho ngành xây dựng của Mỹ và có thể thấy

quy mô đầu tư này lớn gấp khoảng 6 lần quy mô đầu tư nhà máy thủy điện Lai Châu (1,7 tỷ đô- la

Mỹ) vừa khánh thành của Việt Nam năm 2016 - nhà máy thủy điện lớn thứ 3 Đông Nam Á. Mới nghe

qua có thể thấy việc buộc Mê-hi-cô trả tiền cho xây bức tường này là không phù hợp nhưng nếu phân

tích kỹ có thể thấy khoản tiền đố tương đương với khoản tiên nuôi sống một mượng Mê-hi-cô di cư

bất hợp pháp và định cư tại Mỹ. Suy cho cùng, điều đó cũng phù hợp với đạo lý “có ăn, có trả”. Đây

cũng là cách thức cho thấy Trump là một người “sòng phẳng” mặc dù Tổng thống Mê-hi-cô phản ứng

sẽ đánh thuế vào hàng nhập khẩu của Mỹ vào Mê-hi-cô để trả đũa.

391

7. Xem xét lại quan hệ với các nước đồng minh trên nguyên tắc tăng phần

đóng góp của đồng minh và giảm gánh nặng chi phí đối với Mỹ thông qua xem

xét và xây dựng lại quan hệ giữa Mỹ với Tổ chức Hiệp ước xuyên Đại Tây

Dương (N TO). Để nhận được sự bảo đảm an ninh của Mỹ, các nước đồng minh

này phải chịu chi phí hay Mỹ sẽ làm dịch vụ công về an ninh cho các thành viên

N TO và các thành viên phải trả phí dịch vụ này⁵. Có thể xác định nguyên tắc

quan hệ này là “no free lunch”- “không có bữa trưa nào miễn phí cả” hay “đừng

hòng ăn không”.

8. Bảo vệ nền thương mại công bằng kể cả sử dụng các biện pháp bảo hộ

doanh nghiệp trong nước trước các đối tác thương mại không ứng xử trên nguyên

tắc công bằng²¹. Do đó, sẽ có các vòng đàm phán lại, vòng đàm phán mới cũng

như xây dựng nguyên tắc đàm phán song phương do Mỹ chủ động và tích cực

đưa ra để đạt mục tiêu theo cách tiếp cận mới.

9. Sau khi ban bố sắc lệnh cấm nhập cảnh cho người nhập cư từ 7 nước có

số người Hồi giáo đông nhất thế giới vì lý do an ninh, Trump đã gặp phải sự

phản kháng và những cáo buộc về pháp lý, do đó, đã có dự định ban bố một sắc

lệnh mới để thay thế sắc lệnh cũ nhằm tránh những rắc rối về pháp lý sau này.

10. Quan hệ mềm dẻo với Nga và dường như Trump đang có chiến lược

bãi bỏ lệnh cấm vận đối với Nga thông qua những biểu hiện thái độ không quá

thù địch thậm chí đang trung tính dần quan hệ với Nga để tiến tới một trạng thái

quan hệ dễ gần hơn.

Ngoài ra, còn có các cam kết khác do Trump chính thức đưa ra trong Diễn

văn nhậm chức. (Hộp 1)

⁵Theo dự kiến, các nước thành viên NATO sẽ phải đóng góp ít nhất 2% GDP vào các khoản chi phí

quân sự này.

²¹Theo quan niệm của P.Krugman, thương mại dựa trên lao động rẻ là thương mại không công bằng

vì lợi ích thu được dựa trên bóc lột lao động. Những quốc gia sản xuất và xuất khẩu hàng hóa dựa

trên lao động rẻ thường là các nước bị cáo buộc là nền kinh tế chưa phải là nền kinh tế thị trường do

lao động chưa vận hành trong một thị trường thống nhất mang tính toàn cầu.

392

Hộp 1: Diễn văn nhậm chức của Tổng thống Mỹ D. Trump ngày 20/1/2017 (trích)

…Chúng ta tập hợp ở đây hôm nay để dõng dạc đưa ra một sắc lệnh sẽ vang

vọng ở mọi thành phố, mọi thủ đô nước ngoài và mỗi trụ sở quyền lực. Từ ngày

này về sau, một tầm nhìn mới sẽ dẫn dắt đất nước. Từ nay về sau sẽ chỉ có nước

Mỹ trước tiên, lợi ích nước Mỹ được đặt lên hàng đầu.

Mọi quyết định về thương mại, thuế, xuất nhập cảnh và đối ngoại sẽ đều nhằm

mang lại lợi ích cho người lao động Mỹ và gia đình Mỹ. Chúng ta phải bảo vệ

biên giới khỏi sự tàn phá từ những nước sản xuất sản phẩm của chúng ta, ăn cắp

công ty của chúng ta và hủy hoại công việc của chúng ta. Việc bảo hộ hàng nội

địa sẽ dẫn đến thịnh vượng và sức mạnh.

Vì các bạn, tôi sẽ chiến đấu không ngừng nghỉ. Và tôi sẽ không bao giờ, không

bao giờ làm các bạn thất vọng.

Nước Mỹ sẽ lại chiến thắng và chiến thắng vang dội chưa từng thấy.

Chúng ta sẽ mang việc làm, biên giới, thịnh vượng và những giấc mơ trở lại.

Chúng ta sẽ xây dựng những con đường, những cây cầu, sân bay, đường hầm

và đường sắt mới trên khắp đất nước tuyệt vời của chúng ta. Chúng ta sẽ giúp

nhiều người không còn phải sống nhờ trợ cấp và đưa họ trở lại làm việc để xây

dựng đất nước bằng chính bàn tay và sức lao động của Mỹ. Chúng ta sẽ thực

hiện theo hai quy tắc đơn giản - mua hàng Mỹ và thuê người Mỹ.

Chúng ta sẽ thúc đẩy tình bạn và thiện chí với các quốc gia trên thế giới, nhưng

chúng ta làm vậy với sự thấu hiểu rằng tất cả quốc gia đương nhiên phải đặt lợi

ích của chính mình lên trước. Chúng ta không tìm cách áp đặt cách sống của

mình vào bất cứ ai mà để nó tỏa sáng như một tấm gương. Chúng ta sẽ tỏa sáng

cho mọi người noi theo.

Chúng ta sẽ củng cố những liên minh cũ và tạo nên những liên minh mới. Và

đoàn kết thế giới văn minh chống lại chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo cực đoan,

thứ sẽ bị chúng ta xóa bỏ hoàn toàn khỏi thế giới…

Nguồn: http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/tu-lieu/toan-van-phat-bieu-

nham-chuc-cua-donald-trump-3531141.html

Những thuận lợi trong chính sách của Trump thể hiện ở việc Trump đưa ra

nhiều ý tưởng và cách tiếp cận được cử tri và đại cử tri Mỹ ủng hộ, các mục tiêu

chính sách rất rõ ràng và thể hiện tham vọng lớn của Tổng thống. Các điều kiện

thực hiện chính sách này cũng đã được tạo dựng khá đầy đủ do thể chế và trình

độ phát triển cao của nền kinh tế Mỹ. Chính sách của Trump thể hiện sự khác

biệt, thậm chí vượt trội so với chính sách của người tiền nhiệm. Đặc biệt, khẩu

hiệu thu hút lực lượng rất rõ ràng trong khi khẩu hiệu kêu gọi cử tri Mỹ của ứng

cử viên Đảng Dân chủ - Hilary Clinton không rõ ràng nếu chưa nói là không có.

Những khó khăn trong chính sách bộc lộ ở việc Trump chưa có nhiều kinh

nghiệm trong hoạch định và điều hành hệ thống chính trị nếu chỉ sử dụng kiểu tư

duy và cách hành xử của một nhà kinh doanh mang tính chất vụ việc vào xử lý

đồng bộ nhiều mối quan hệ để không gây ra các tác động bất ngờ hay gây sốc đối

393

với công chúng, chính phủ các nước và cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư

trong và ngoài nước. Các giải pháp để thực hiện mục tiêu bao trùm chưa được

xây dựng có chiều sâu cũng như các điều kiện để giải pháp đó triển khai thực

hiện triệt để và chưa được công bố hoặc đưa ra trao đổi, thảo luận rộng rãi trước

công chúng. Chẳng hạn, giải pháp giải quyết khối nợ công khổng lồ của Mỹ là gì

và chúng được triển khai theo lộ trình nào, cơ quan nào thực hiện và mức độ

thành công ra sao,… hầu như không rõ ràng. Bên cạnh đó, khó khăn trong việc

thuyết phục các đối tượng hữu quan ở nước ngoài ủng hộ và thực hiện chính sách

của Trump. Sắc lệnh cấm cho phép nhập cư người Hồi giáo đến từ 7 quốc gia có

đông người Hồi Giáo như I-ran, I-rắc, Xê-ri, Xô-ma-li,… đã vấp phải sự phản

đối của chính phủ các nước có liên quan, công chúng trong nước, các công ty ở

Mỹ có tuyển người từ các nước này, giới bảo vệ pháp luật cũng như sự phản đối

của công chúng trong nước, thậm chí biện pháp trả đũa cực đoan của chính phủ

các nước này như sẵn sàng trục xuất người Mỹ ở các nước này. Nhiều cuộc biểu

tình phản đối sắc lệnh này diễn ra và đòi hỏi Trump chuẩn bị ban hành sắc lệnh

khác để thay thế trong thời gian chỉ hơn 1 tháng sau khi nhậm chức Tổng thống.

Ngày 6/3/2017, Trump ký sắc lệnh nhập cư mới thay thế sắc lênh nhập cư cũ loại

bỏ I-rắc ra khỏi danh sách các nước cấm nhập cư từ các nước có tỷ lệ người Hồi

giáo cao nhất²². Phản đối của các nước đồng minh của Mỹ trong N TO khi Mỹ

đưa ra yêu cầu các nước này phải đóng góp để mua sự bảo vệ hay che chở của

Mỹ. Phát ngôn thiếu cân nhắc kỹ lưỡng của Trump đối với Thụy Điển cho thấy

Trump gặp không ít khó khăn khi triển khai các mục tiêu trong chính sách của

mình và kỹ năng giao tiếp đối ngoại thiếu dạn dày có thể gây trở ngại ở mức độ

nhất định. Có thể nói, những kỹ năng “mềm” này ảnh hưởng không đáng kể đến

mục tiêu chiến lược được đặt ra.

Các mục tiêu đặt ra trong chính sách của Trump có thể xem xét dưới góc

độ các cấp độ hay các “vòng” có tính xoắn ốc khác nhau theo mô hình “đĩa bay”.

Ưu tiên cao nhất cũng như độ nặng lớn nhất là lợi ích của người dân, an ninh của

nước Mỹ và an toàn của người dân Mỹ. Vụ khủng bố tấn công nước Mỹ ngày

11/9, các cuộc khủng bố gần đây tại Bernadino, Boston cho thấy bên cạnh bảo

đảm việc làm và vấn đề an sinh xã hội là vấn đề an toàn trước các mối đe dọa

trong đó có mối đe dọa khủng bố đang là mối quan ngại lớn nhất. Vấn đề việc

làm và bảo đảm an ninh trở thành “hạt nhân” hay điểm xuất phát của các mối

²²Sắc lệnh này cũng vẫn bị phản đối từ công chúng Mỹ và Đảng Dân chủ chỉ ra đây chỉ là phiên bản

mới của chính sách nhập cư trước đó.

394

quan hệ tiếp theo, là tiêu điểm của các quan hệ phái sinh. Tiếp theo là quan hệ

với các nước láng giềng trước hết là Mê-hi-cô để lợi ích của người Mỹ không bị

người dân các nước láng giềng, do chính sách nhập cư dễ dãi, “cướp mất”. Quan

hệ tiếp theo là quan hệ đồng minh như với N TO, Nhật Bản,… sẽ được thực

hiện theo hướng tăng sức tự đề kháng của đồng minh để giảm gánh nặng đối với

Mỹ. Quan hệ tiếp theo là quan hệ đối tác chiến lược cả nước lớn và nhỏ có tính

thân cận cao như Philippin, Úc, Ả rập-xê-út, Ixraen sẽ duy trì theo nguyên tắc

cùng có lợi. Đồng thời, quan hệ với các đối thủ cạnh tranh mang tính sống còn

đối với vị trí lãnh đạo của Mỹ như Trung Quốc và Nga sẽ được giải quyết theo

hướng liên kết với một bên để khống chế bên còn lại. Ngoài ra là các nước thù

địch với Mỹ như Bắc Triều Tiên²³hoặc lực lượng khủng bố có khả năng gây ra

sự mất an toàn trước mắt và tiềm tàng đối với nền an ninh của Mỹ, đòi hỏi đối

sách cứng rắn đến cùng của Mỹ, và cuối cùng là các đối tác bị coi là có có khả

năng thực hiện quan hệ thương mại không công bằng với Mỹ như Trung Quốc²⁴,

Ấn Độ, kể cả Việt Nam,… và các nước thuộc phần còn lại của thế giới. Rõ ràng,

thứ tự ưu tiên của Trump trong các vấn đề phải giải quyết và đối tác quan hệ

được xem xét, phân tích và xây dựng quan hệ theo cách tiếp cận M G và lợi

ích của Mỹ là cao nhất. Nếu vẽ mô phỏng, có thể xem đây là mô hình “đĩa bay”

trong chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump (Hình 4).

Nguồn: Tác giả

Hình 4: Mô hình “đĩa bay” phản ánh thứ tự ƣu tiên trong chính sách của Trump

23

Những thành công trong việc phát triển vũ khí hạt nhân và vũ khí giết người hàng loạt của Bắc

Triều Tiên đặc biệt vụ thử tên lửa nhân dịp Tổng thống Trump thăm Nhật Bản làm cho Trump nhận

thấy Mỹ bị lạc hậu về vũ khí hạt nhân và chiến lược phát triển vũ khí hạt nhân được Trump đưa ra

ngày 26/2/2017 như là một phát pháo hiệu của một cuộc chạy đua ngấm ngầm về vũ khí hạt nhân thế

hệ mới của nhân loại. Nguy cơ đe dọa chiến tranh hạt nhân và chiến tranh lạnh kiểu mới có khả năng

xuất hiện.

24

Trung Quốc chưa bộc lộ các phản ứng với các quyết định của Trump có lẽ do Trung Quốc cũng

đoán định được vòng ảnh hưởng của Trump chưa đến. Trump chưa có chiến lược hữu hiệu với tình

trạng Trung Quốc tiếp tục bồi đắp các đảo nhân tạo trên Biển Đông vì điều này ít có tác động đến an

ninh nội địa của Mỹ mà chủ yếu đến vấn đề tự do hàng hải. Theo mô hình “đĩa bay”, Trung Quốc có

thể được Mỹ đặt trong một hệ thống hay một loạt các mối quan hệ kết nối khác.

395

1.4. Các thông tin ban đầu về quan điểm của Trump liên quan đến

chính sách kinh tế

Để giải mã quan điểm của Trump về chính sách kinh tế, có thể và cần phải

hiểu rõ kiểu tư duy của Trump từ nguồn gốc xuất thân và “thành phần bản thân”

của Trump. Trump là một nhà kinh doanh, có tư chất và tư duy của một doanh

nhân thành đạt cho nên thường xuyên tính toán lỗ-lãi, thiệt-hơn, được-thua,… và

chữ tín, lòng trung thành với công chúng, sự sòng phẳng về lợi ích sẽ được coi là

những chuẩn mực cao nhất. Điều này thể hiện các quyết định của Trump đều gắn

với kiểu tư duy này như quyết định không đóng máy bay mới của Tổng thống mà

sử dụng chuyên cơ cũ để tiết kiệm chí phí, không nhận tiền lương đầy đủ mà chỉ

nhận 1 đô-la tượng trưng nghĩa là Trump không có tính tư túi cá nhân hay tham

nhũng, sẵn sàng “toàn tâm, toàn ý” với M G . Khối tài sản của tỷ phú Trump

(theo công bố khoảng 3,7 tỷ đô-la Mỹ) đủ để Trump không phải lo lắng vê “cơm

áo, gạo tiền” hay tham nhũng vặt vãnh,… theo kiểu Á Đông. Điều này cho thấy

Trump đang cố gắng tự thể hiện bản thân không làm tăng nợ công liên bang. Có

lẽ cũng vì là nhà kinh doanh nên Trump rất hiểu người lao động, việc làm cho

người làm thuê và điều kiện sống của họ, giá trị đặc biệt quan trọng của việc làm

đối với cuộc sống, thu nhập và sự an toàn tính mạng, tài sản, gia đình, con cái,… Có

lẽ đây cũng là sự thể hiện của lập trường của một lãnh đạo rất hiểu cuộc sống của

giai cấp cần lao theo cách nói của chủ nghĩa Mác - Lênin. Tuy nhiên, do thành phần

bản thân là tỷ phú cho nên Trump vẫn có cái nhìn của một nhà tư bản, của kẻ giàu

có từng sống trong “xa hoa nhung lụa” cho nên Trump không muốn Mỹ là một nước

“dân giàu, nước mạnh” lại phải đứng cùng hàng với các nước nghèo hơn. Chính vì

thế, M G sẽ tạo đẳng cấp mới hay một bước làm tăng khoảng cách giữa Mỹ và

các nước khác mà không một quốc gia nào sánh được.

Nếu quan sát động thái xử lý của Trump về các vấn đề kinh tế cơ bản. Vấn

đề coi trọng hàng đầu là các vấn đề kinh tế đối nội với hai ưu tiên là giải quyết

vấn đề việc làm cho người lao động Mỹ và thâm hụt ngân sách liên bang, xử lý

vấn đề nợ công. Các biện pháp giải quyết việc làm của Trump thể hiện ở việc ký

sắc lệnh rút khỏi TPP để tránh làn sóng hàng hóa nhập khẩu ồ ạt làm mất việc

làm trong nước, đề xuất xây bức tường trên biên giới với Mê-hi-cô để đóng cửa

triệt để với người nhập cư tự do từng ngày, từng giờ làm mất việc làm của người

lao động Mỹ, kêu gọi các tập đoàn của Mỹ rút vốn đầu tư từ nước ngoài trở về

đầu tư trong nước để tạo công ăn việc làm cho người lao động trong nước.

396

Để giải quyết tình trạng nợ công cũng như thâm hụt ngân sách liên bang, các

biện pháp áp dụng là kêu gọi xây dựng chính phủ tinh gọn²⁵, kêu gọi đồng minh

chia sẻ chi phí để từng bước giảm thâm hụt ngân sách liên bang, cắt giảm chương

trình chăm sóc y tế của Tổng thống Obama (Obama Care). Những quyết định do

Trump đưa ra, mặc dù gây ra nhiều phản ứng trái chiều thậm chí gây sốc rất lớn,

nhưng lại là sự thể hiện cao nhất sự trung thành với lời hứa trước công chúng

trong tranh cử. Đây là khía cạnh dễ làm hài lòng công chúng Mỹ vì họ hiểu rằng

nguyện vọng của họ đã được Tổng thống quan tâm cho dù kết quả chưa thật rõ

nét, họ được tôn trọng và nếu nói theo nghĩa thông thường, đó là một lãnh đạo

biết đề cao lợi ích công chúng và là “đày tớ” thực hiện nguyện vọng cao cả và

chính đáng của họ.

1.5. Yếu tố nhân sự kinh tế của chính quyền Trump tác động đến

chính sách kinh tế của Mỹ

Để thực hiện thành công M G , có thể xem là một nhiệm vụ chiến lược

hay một tầm nhìn mang tính bước ngoặt của nước Mỹ, Trump cần một đội ngũ

nhân sự có độ tinh hoa cao nhất về kinh tế để làm thay đổi tiến trình vận hành

của cỗ máy kinh tế khổng lồ của Mỹ theo một quán tính mới. Do Trump là một

nhà tư bản thực sự cho nên những người giúp việc chắc chắn phải là những ông

chủ thực sự như Bộ trưởng Tài chính, Bộ trường Thương mại và có thể Giám đốc

Quỹ dự trữ liên bang (FED) mặc dù nhiệm kỳ FED kéo dài hơn nhiệm kỳ Tổng

thống. Do đó, các ông chủ tập đoàn tài chính, kinh doanh, công nghệ, bán lẻ,

ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, xây dựng, viễn thông, nhà kinh tế hàng đầu

nước Mỹ,… hoặc là những người đã từng có mối quan hệ nào đó với Trump

trước đây hoặc những nhân sự mà Trump đã hiểu là có kiến thức và năng lực,

hoặc những người mà Trump đã phải chịu ơn nào đó trong quan hệ kinh doanh

trước đây có thể là những người được Trump huy động, lựa chọn và đề cử vào

các vị trí lãnh đạo chủ chốt trong bộ máy đang từng bước kiện toàn. Rõ ràng, một

tỷ phú làm lãnh đạo sẽ đặt mục tiêu làm giàu cho đất nước và từng người dân

như một tố chất tự nhiên và cố gắng để càng giàu càng tốt. Nếu các ông chủ tập

đoàn tham gia vào hệ thống chính trị, họ sẽ có khả năng quản lý hiệu quả, giảm

thiểu tình trạng lãng phí chi phí và sẽ là đội ngũ hậu thuẫn để Trump thực hiện

việc xây dựng một bộ máy điều hành tinh gọn, hiệu quả cũng như thực hiện được

mục tiêu đối nội và đối ngoại. Tuy nhiên, nhân sự điều hành nền kinh tế chủ yếu

²⁵Lời kêu gọi này được Trump đưa ra vào ngày 22/2/2017.

397

là ông chủ của các tập đoàn lớn sẽ làm giảm việc sử dụng các nhà khoa học và

quản lý ở tầng lớp trung lưu hay “nghèo hơn” đối với một nền kinh tế đang mang

thuộc tính của nền kinh tế sáng tạo với cường độ vận động rất cao. Những “yếu

nhân” này hình thành hệ thống trụ cột để tạo ra được những chuyển biến quan

trong trong tiến trình M G . Đối với các lĩnh vực mang tính trung tính giữa

Đảng Cộng hòa và Dân chủ, có thể vì lợi ích của nước Mỹ và người dân Mỹ, như

Bộ trưởng Giáo dục, Công nghệ hay Y tế, Môi trường, có thể nhân sự của Đảng

Dân chủ được lựa chọn nếu những nhân sự này thể hiện ưu thế hơn hẳn nhân sự

của Đảng Cộng hòa. Cách lựa chọn này góp phần làm giảm mức độ căng thẳng

mang tính đối lập và kiềm chế, kình địch găy gắt giữa hai đảng để mục tiêu

M G được tiếp cận hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, để thực hiện mục tiêu M G trong các quan hệ kinh tế đối

ngoại như thương mại và đầu tư quốc tế cũng như tham gia hiệu quả vào các

định chế tài chính, kinh tế và tiền tệ quốc tế, Trump sẽ lựa chọn nhiều nhân sự có

cách tiếp cận cứng rắn hay mềm dẻo tùy mục tiêu của quan hệ song phương.

Đồng thời, do chỉ đề cao các cam kết song phương và giảm nhẹ quan hệ đa

phương, tư tưởng bảo hộ thương mại trong điều kiện mới sẽ được hình thành và

một giai đoạn phát triển mới của thương mại hay một trang mới của nền thương

mại toàn cầu sẽ được viết lên có sức ảnh hưởng tương đương thậm chí còn cao

hơn so với sức ảnh hưởng của hiệp định thương mại thế hệ mới - TPP. Chẳng

hạn, trong quan hệ với Trung Quốc, các nhân sự phụ trách quan hệ thương mại

và đầu tư với Trung Quốc phải có lập trường cứng rắn để khống chế và đưa ra

giải pháp hữu hiệu làm cho nước Mỹ vĩ đại hơn so với Trung Quốc hoặc có giải

pháp để bảo đảm một nền thương mại công bằng, loại trừ một nền thương mại

giá rẻ dựa trên bóc lột lao động rẻ để cạnh tranh bất công theo quan niệm của

Trump. Nhân sự phụ trách quan hệ với Trung Quốc có thể là một nhóm các

chuyên gia hiểu sâu sắc các điểm mạnh và điểm yếu của Trung Quốc cũng như

có khả năng đề xuất và triển khai các giải pháp hữu hiệu. Trung Quốc có khả

năng “giật mình” khi có sự trùng hợp ngẫu nhiên đầy thuyết phục giữa đề xuất

của Trung Quốc xây dựng quan hệ nước lớn kiểu mới giữa Trung Quốc và Mỹ để

cả hai “cùng thắng” với việc Trump đang chủ trương đề cao quan hệ song

phương trong quan hệ thương mại. Cách tiếp cận của Trung Quốc chủ yếu hình

thành trong quan hệ chính trị còn Trump đặt trọng tâm vào quan hệ thương mại

và những lợi ích cụ thể thu được từ các giao dịch buôn bán. Nếu xây dựng đội

398

ngũ tư vấn sắc sảo, Trump có thể sử dụng ngay chính quan điểm của Trung Quốc

để tạo điểm tựa khống chế Trung Quốc một cách thông minh theo phương châm

“gậy ông lại đập lưng ông”²⁶.

2. Dự báo về chính sách kinh tế, thƣơng mại của chính quyền Trump

2.1. Chính sách kinh tế đối nội

Như phân tích trên đây, hai nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của Mỹ là việc

làm đầy đủ và giảm thâm hụt ngân sách, giảm nợ công. Điều này được phản ánh

khá rõ nét trong sơ đồ SW N. Có thể xem xét tổng quan định hướng điều chỉnh

chính sách của Trump qua sơ đồ SW N dưới đây.

Sơ đồ SWAN

Giải thích

Nền kinh tế có hai trạng

thái là cân bằng đối nội

(IB) và cân bằng đối ngoại

(EB). Có 4 trạng thái như

hình bên. Các chính sách sẽ

cố gắng giảm thâm hụt và

tăng việc làm cho người lao

động. Nền kinh tế Mỹ rơi

vào trạng thái (3) vừa thất

nghiệp vừa thâm hụt cả

ngân sách liên bang lẫn cán

cân thương mại. Hướng

điều chỉnh sẽ là vùng (1).

Nguồn: SWAN

Hình 5: Sơ đồ SWAN giải thích chính sách của Trump

Với sơ đồ SW N, có thể nhận dạng trạng thái của nền kinh tế Mỹ đang ở

trạng thái (3) gồm cả thất nghiệp và thâm hụt. Vấn đề là cần khắc phục tình trạng

²⁶Ngày 28/2/2017, nguyên Ngoại trưởng Trung Quốc Dương Khiết Trì đã được Trump mời sang Mỹ

để trao đổi về những vấn đề cơ bản của chính sách đối ngoại song phương. Đồng thời Bộ trưởng Bộ

Ngoại giao Việt Nam cũng được mời thăm Mỹ trong dịp này. Điều này cho thấy Trump đã có sự thay

đổi trong chính sách đối ngoại từ cứng rắn sang một trạng thái khác trong khi lại tăng chi phí quốc

phòng và có ý định giành thế chủ động trong quản lý các yết hầu quan trọng của tuyến đường hàng

hải quốc tế trong đó có an ninh hàng hải trên Biển Đông. Cũng trong ngày này Trump đã có bài phát

biểu đầu tiên trước Quốc hội Mỹ nếu rõ những ưu tiên quan trọng là giải quyết việc làm, chuyển

những người nghèo lên tầng lớn trung lưu và đầu tư phát triển lĩnh vực quốc phòng.

399

này với các giải pháp giảm thất nghiệp thông qua điều chỉnh nguồn vốn đầu tư,

chính sách hạn chế nhập cư và hạn chế nhập khẩu. Để giảm thiểu thâm hụt và

giải quyết nợ công, việc thắt chặt chi tiêu chính phủ và chi tiêu y tế, chi tiêu quốc

phòng được thực hiện. Việc xây tường chống nhập cư trái phép từ Mê-hi-cô với

đầu tư từ tiền của Mê-hi-cô hoặc tiền thuế thu được từ việc đánh thuế hàng nhập

khẩu từ Mê-hi-cô với dự kiến khoảng 20%. Hướng điều chỉnh nền kinh tế sẽ thực

hiện từng bước để tiến tới toàn dụng nhưng vẫn thâm hụt trong một thời gian khá

dài và tiếp đến trạng thái thặng dư và toàn dụng như dưới thời B. Clinton. Các

giải pháp áp dụng phải quyết liệt và đồng bộ mới đạt được mục tiêu, nhưng với

phong cách Trump, mục tiêu này có tính khả thi cao.

2.2. Chính sách kinh tế đối ngoại

Trump sẽ thực hiện chính sách bảo hộ kiểu mới dựa trên nền tảng bất di bất

dịch là lợi ích của Mỹ được ưu tiên hàng đầu hoặc cao nhất. Có thể nói đây

không phải là chủ nghĩa bảo hộ mới mà chủ nghĩa tân bảo hộ (neo-protectionism)

nghĩa là sự vĩ đại của Mỹ sẽ phải đạt được kể cả chấp nhận tình trạng thua thiệt

hay “thất thố” vị thế của nước khác vì quan hệ song phương được đề cao hơn

quan hệ đa phương²⁷. Nhiều thỏa thuận song phương mới sẽ được xây dựng và

những nguyên tắc thương mại mới sẽ phát huy tác dụng. Nguyên tắc này có thể

vẫn lấy các nguyên tắc WTO làm nền tảng nhưng sẽ có thêm các nguyên tắc phụ

nhằm bảo đảm tính nghiêm túc của việc loại bỏ các giao dịch thương mại không

công bằng thậm chí bất công (unfair play) do Mỹ đưa ra mà trong quan hệ song

phương với Mỹ, đối tác phải chấp thuận vì không có quan hệ với Mỹ có thể bị

thiệt nhiều hơn so với quan hệ với Mỹ dù ít hay nhiều, đều có thể có lợi ở mức

độ nhất định, mặc dù lợi ích đạt được không như quan hệ đa phương. Công thức

đạt được lợi ích trong quan hệ song phương với Mỹ có thể được thể hiện ở bất

đẳng thức dưới đây. Điểm lưu ý ở đây là Mỹ từ chối quan hệ đa phương cho nên

nước đối tác sẽ chỉ còn hoặc là quan hệ song phương với Mỹ để đạt lợi ích lớn

hơn hoặc chấp nhận ít lợi ích hơn khi không quan hệ song phương với Mỹ.

Người duy lý sẽ theo chủ nghĩa vị lợi và chắc chắn sẽ chọn quan hệ với Mỹ cho

dù chỉ là quan hệ song phương và như nhận định của Trump trong bài phát biểu

nhậm chức, mỗi dân tộc đều coi trọng hàng đầu lợi ích của dân tộc mình. Thực tế

27

Theo cách tiếp cận về mối quan hệ giữa bảo hộ và đầu tư, mức độ bảo hộ càng cao, khả năng thu

hút được vốn đầu tư ngoại càng lớn do làm tăng thặng dư nhà đầu tư vào trong nước (xem mô hình

minh họa ở phụ lục).

400