Bài giảng Pháp luật đại cương - Nguyễn Thị Thúy Hằng

Ngƣời soạn thảo: ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng

1

Chương 1: Nhập môn Pháp luật đại cương

 Nghiên cứu giáo trình

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

Chƣơng 2: Những vấn đề chung về Nhà nƣớc

2.1 Nguồn gốc Nhà nƣớc

2.2 Khái niệm và bản chất của Nhà nƣớc

2.3 Đặc điểm của Nhà nƣớc

2.4 Chức năng của Nhà nƣớc

2.5 Hình thức Nhà nƣớc – Chế độ chính trị

2.6 Các kiểu Nhà nƣớc trong lịch sử

2.7 Bộ máy Nhà nƣớc

3

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

Mối quan hệ hữu cơ giữa nhà nƣớc và pháp luật

 Quan hệ qua lại: NN chỉ thực hiện quản lý xã hội theo

đƣờng lối của mình bằng hệ thống pháp luật. Pháp luật chỉ

có ý nghĩa thực sự khi đƣợc nhà nƣớc bảo đảm thực hiện

bằng sức mạnh cƣỡng chế, tổ chức…..

 Quan hệ ràng buộc: Mặc dù pháp luật do Nhà nƣớc đề ra

nhƣng khi đƣợc ban hành, pháp luật tác động trở lại đối

với Nhà nƣớc

4

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1. NGUỒN GỐC NHÀ NƢỚC

2.1.1 Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

………..

Học

Thuyết

thuyết

thần

Mac-

quyền

Lênin

Nhà

Thuyết

tâm lý

khế ƣớc

nƣớc

xã hội

Thuyết

bạo lực

Thuyết gia

trƣởng

5

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.1 Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

 Thuyết thần quyền

Thƣợng đế là ngƣời sắp đặt trật tự

xã hội

THIÊN TỬ

Nhà nƣớc là do thƣợng đế sáng tạo

ra để bảo vệ trật tự chung

“Vua đƣợc tạo ra từ những phần của

Quyền lực nhà nƣớc là vĩnh cửu

các vị thánh siêu đẳng…. Ngƣời là

vị thánh tối cao mang hình ngƣời”

6

(Bộ luật Manou của Ấn Độ)

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.1 Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

 Thuyết tâm lý

Nhà nƣớc là

lực lƣợng

siêu nhiên

NN xuất hiện do nhu cầu về tâm lý của

con ngƣời nguyên thủy luôn muốn phụ

thuộc vào các thủ lĩnh, giáo sĩ…

 Thuyết gia trƣởng

Quyền gia

trƣởng

của ngƣời

đứng đầu

Nhà nƣớc là kết quả của sự phát

triển của gia đình, là hình thức tự

nhiên của cuộc sống con ngƣời

7

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.1 Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

 Thuyết bạo lực

Nhà nƣớc xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực

Nô dịch

Hệ thống cơ quan đặc biệt

= Nhà nƣớc

Thj tộc thất bại

Thị tộc chiến thắng

8

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.1 Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

 Thuyết khế ƣớc xã hội: NN là sản phẩm của

một khế ƣớc đƣợc ký kết giữa những ngƣời sống

trong trạng thái tự nhiên không có nhà nƣớc,

dựa trên cơ sở mỗi ngƣời tự nguyện nhƣợng một phần

trong số các quyền tự nhiên vốn có của mình giao cho

một tổ chức đặc biệt là nhà nƣớc nhằm bảo vệ lợi ích

chung của cộng đồng.

Tự do, tiền bạc, vật chất,……..

Nhà nƣớc

Ngƣời dân

Bảo vệ kẻ yếu,, kiểm soát kẻ mạnh

Làm cho ngƣời có quyền đƣợc hƣởng, ngƣời có nghĩa vụ phải thực thi

9

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.1

Các quan điểm giải thích nguồn gốc nhà nƣớc

 Học thuyết Mac- Lê Nin: Nhà nƣớc chỉ xuất hiện khi đời sống xã hội phát triển đến trình độ

nhất định, sản phẩm xã hội dƣ thừa làm nảy sinh chế độ tƣ hữu và phân hóa xã hội thành giai

cấp, khiến cho mâu thuẫn giữa các giai cấp trở nên đối kháng và nhà nƣớc là sản phẩm ra

đời khi những đối kháng giai cấp không thể điều hòa đƣợc

Tiền đề xã

Tiền đề

kinh tế

(Chế độ tƣ

hữu)

hội (Phân

hóa giai cấp

 mâu

thuẫn, đối

kháng)

Nhà nƣớc có quá trình xuất hiện, tồn tại, phát

triển và diệt vong, không phải là một hiện

tƣợng bất biến. Nhà nƣớc nảy sinh từ xã hội, là

sản phẩm có điều kiện của xã hội loài ngƣời.

Nhà nƣớc

10

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.2 Sự ra đời của nhà nƣớc

3 lần đại phân công lao động xã hội,

bao gồm:

1. Ngành chăn nuôi tách ra khỏi trồng trọt

2. Thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp

Cộng sản nguyên thủy:

- sở hữu chung về

tƣ liệu sản xuất;

3. Thƣơng mại phát triển, xuất hiện giai cấp

không tgia sản xuất nhƣng có quyền lãnh đạo

và bắt ngƣời sản xuất phải phụ thuộc vào mình

- xã hội phân chia

thành thị tộc, bộ lạc

Nhà nƣớc

11

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.1.3 Các hình thức xuất hiện nhà nƣớc trong lịch sử

 Nhà nƣớc A Ten

 Nhà nƣớc Giec Manh

- Ra đời trực tiếp từ mâu thuẫn giai cấp - Thành lập sau khi ngƣời Giec Manh

ngay trong lòng xã hội thị tộc

xâm chiếm vùng lãnh thổ rộng lớn của

đế chế La Mã cổ đại

 Nhà nƣớc Phƣơng Đông cổ đại

 Nhà nƣớc Rôma (La Mã cổ đại)

- Thiết lập từ 2 nhu cầu chính là trị thủy

và chống ngoại xâm.

- Xuất hiện từ sự đấu tranh của thƣờng

dân chống lại giới quý tộc của thị tộc

La Mã

12

2.2 Khái niệm và bản chất của nhà nƣớc

2.2.1 Khái niệm

Nhà nƣớc là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, có bộ máy

chuyên làm nhiệm vụ cƣỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý

đặc biệt nhằm duy trì trật tự xã hội, bảo vệ địa vị của giai cấp thống trị

trong xã hội.

“không phải là

một quyền lực bên

ngoài áp đặt vào

xã hội”

Làm dịu bớt sự

“một lực

xung đột và giữ

lƣợng nảy

sinh từ xã

hội”

Nhà

nƣớc

cho xung đột đó

nằm trong vòng

“trật tự”.

:

“tựa hồ nhƣ đứng

trên xã hội”

13

2.2.2 Bản chất của Nhà nƣớc

1. Bộ máy duy trì

Nhà

nước

sự thống trị của giai

2. Tổ chức quyền

lực công

cấp này đối với giai

cấp khác

“Nhà nước chẳng qua chỉ là một bộ

máy trấn áp của một giai cấp này đối

với giai cấp khác, điều đó trong chế độ

cộng hòa dân chủ cũng hoàn toàn

giống như trong chế độ quân chủ vậy”

– Ph.Ăng-ghen.

“Nhà nước là một bộ máy dùng để duy

trì sự thống trị của giai cấp này đối với

giai cấp khác, và theo đúng nghĩa của

nó, là một bộ máy trấn áp đặc biệt của

giai cấp này đối với một giai cấp khác”

– V.I. Lê Nin

“Ở khắp nơi, chức năng xã hội là cơ

sở của sự thống trị chính trị và sự

thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài

chừng nào nó còn thực hiện chức

năng xã hội đó của nó”

– Ph. Ăng ghen

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.2.2 Bản chất của Nhà nước

Tính giai cấp

 Nhà nƣớc chỉ ra đời và tồn tại trong xã hội có giai cấp

 Nhà nƣớc do giai cấp thống trị tổ chức nên

 Nhà nƣớc sinh ra để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị

 Chỉ thông qua nhà nƣớc, giai cấp thống trị mới:

+ Có thể duy trì quan hệ bóc lột về kinh tế

+ Tổ chức và thực hiện đƣợc quyền lực chính trị của mình

+ Xây dựng đƣợc hệ tƣ tƣởng của mình trở thành hệ tƣ tƣởng

thống trị trong xã hội.

15

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

Bản chất giai cấp của Nhà nƣớc

Đàn áp là một trong những biểu hiện

quan trọng của bản chất giai cấp

Nhà tù – công cụ trấn áp của Nhà nƣớc

16

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.2.2 Bản chất của nhà nƣớc

Tính xã hội

 Ban hành pháp luật và có các biện pháp bảo đảm thi hành pháp luật.

 Ban hành các chính sách kinh tế vĩ mô,điều tiết, điều phối các chính sách kinh tế

xã hội, đặc biệt trong nền kinh tế thị trƣờng.

 Đầu tƣ, cung cấp hàng hoá dịch vụ xã hội cơ bản (cấp phép, kiểm dịch, kiểm định,

giám sát, kiểm tra các lĩnh vực.v.v…)

 Giữ vai trò là ngƣời bảo vệ những nhóm ngƣời yếu thế và dễ bị tổn thƣơng trong xã

hội (ngƣời già, trẻ em, ngƣời tàn tật.v.v…)

 Hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, giao thông; pòng chống thiên tai, bão

lụt.v.v…

17

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.3. Đặc điểm của Nhà nƣớc

• Nhà nƣớc thiết lập một quyền lực công cộng đặc biệt, không còn

hòa nhập hoàn toàn với dân cƣ.

1

2

3

4

5

• Nhà nƣớc phân chia dân cƣ theo lãnh thổ, tổ chức thành các đơn vị

hành chính – lãnh thổ trong phạm vi biên giới quốc gia

• Nhà nƣớc là tổ chức quyền lƣc mang chủ quyền quốc gia

• Nhà nƣớc ban hành pháp luật và bảo đảm thực hiện pháp luật bằng

tất cả sức mạnh của mình, đặc biệt là sức mạnh cƣỡng chế

• Nhà nƣớc quy định và thu các loại thuế dƣới hình thức bắt buộc

18

2.3.1. THIẾT LẬP QUYỀN LỰC CÔNG CỘNG ĐẶC BIỆT

Quyền lực nhà nƣớc – Quyền lực công cộng đặc

Quyền lực

xã hội

(Cộng sản

nguyên

thủy)

biệt

Lớp ngƣời

đặc biệt

chuyên làm

nhiệm vụ

quản lý

Độc quyền sử

dụng sức

mạnh bạo lực

thông qua lực

lƣợng vũ

Mang

tính giai

cấp sâu

sắc

Tách

khỏi xã

hội

trang

Quyền lực xã hội

Quyền lực công cộng đặc biệt

Tách khỏi xã hội, ko hòa nhập hoàn toàn với dân cƣ

Xuất phát từ giai cấp thống trị

Gắn liền với dân cƣ

Xuất phát từ xã hội

Phục vụ cho toàn bộ xã hội

Chủ thể là toàn bộ dân cƣ

Không cần bộ máy cƣỡng chế

Phục vụ cho quyền lợi của giai cấp thống trị

Chủ thể là giai cấp thống trị

19

Đƣợc đảm bảo bằng sức mạnh cƣỡng chế

ThS. Nguyễn Thị Thúy Hằng - Viện KT & QL

2.3.2. Phân chia và quản lý dân cƣ theo lãnh thổ

 Lãnh thổ và dân cƣ là các yếu tố cấu thành quốc gia

 Nhà nƣớc phân chia dân cƣ theo lãnh thổ thành các

đơn vị hành chính

 Không phụ thuộc vào chính kiến, huyết thống, nghề

nghiệp, giới tính,… mà theo địa bàn cƣ trú

 Khác biệt hoàn toàn với các tổ chức khác trong xã hội

 Mối quan hệ giữa ngƣời dân và nhà nƣớc: chế định

quốc tịch

20