Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 4: Các quy luật cơ bản của logic hình thức

 Nội dung chính:

Nội dung, yêu cầu, ý nghĩa của các quy luật đồng nhất,

quy luật cấm mâu thuẫn, quy luật loại bài trung và quy

luật lý do đầy đủ.

 Mục đích: Giúp sinh viên

- Hiểu và trình bày chính xác nội dung, yêu cầu, ý nghĩa

của từng quy luật.

- Vận dụng kiến thức về từng quy luật trong việc giải bài

tập và trong quá trình tư duy của bản thân.

109

 Quy luật là mối liên hệ bản chất, tất nhiên, ổn định và

lặp lại giữa các sự vật hay giữa các nhân tố tạo thành

sự vật.

 Quy luật của tư duy là mối liên hệ bản chất, tất nhiên,

ổn định và lặp đi lặp lại giữa các tư tưởng hay giữa

các hình thức tạo nên kết cấu bên trong của các tư

tưởng trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan.

 Đặc điểm của quy luật tư duy:

- Mang đặc trưng khách quan tồn tại độc lập với ý thức

của con người

- Mang đặc trưng tiên đề

110

2.1. Quy luật đồng nhất

 Nội dung: Trong quá trình lập luận về đối tượng, thuộc

tính nào đó của đối tượng trong một khoảng không

gian, thời gian, một mối quan hệ xác định, mọi tư

tưởng phải được diễn đạt chính xác, phải có nội dung

xác định và phải đồng nhất với chính nó về giá trị logic.

Kí hiệu A ≡ A (đọc là A là A).

Ví dụ: Tôi bị mất xe đạp

111

 Yêu cầu của quy luật:

+ Không được đánh tráo đối tượng của tư tưởng trong

quá trình tư duy.

+ Không được đánh tráo ngôn ngữ diễn đạt tư tưởng, hay

không được thay thế khái niệm.

+ Ý nghĩa tái tạo, tư duy tái tạo phải đồng nhất với ý

nghĩ, tư duy ban đầu.

 Ý nghĩa: giúp tư duy phản ánh đối tượng chân thực và

chính xác, hiểu chính xác tư tưởng của nhau trong quá

trình giao tiếp, tranh luận, tránh được sự lộn xộn, mơ

hồ trong lập luận, làm cho tư duy mạch lạc, rõ ràng,

nhất quán. Giúp người tranh luận phát hiện lỗi logic

của mình, của người khác nhằm đưa các cuộc tranh

luận tới kết quả.

11

2

2.2. Quy luật cấm mâu thuẫn

 Nội dung: Trong quá trình lập luận về một đối tượng

nào đó trong một khoảng không gian, thời gian và một

mối quan hệ xác định không thể tồn tại hai phán đoán

mâu thuẫn nhau, một khẳng định, một phủ định về cùng

một thuộc tính, một mối quan hệ của đối tượng mà

đồng thời cùng chân thực, nhưng có thể cùng giả dối.

Kí hiệu: A  ~ A.

Ví dụ: Fe dẫn điện và Fe không dẫn điện

11

3

 Yêu cầu của quy luật:

+ Khi đánh giá về đối tượng không thể đồng thời vừa

khẳng định điều gì đó vừa phủ định ngay chính điều ấy.

+ Không được khẳng định cho đối tượng một điều gì đó

rồi lại phủ định chính những hệ quả tất yếu được rút ra

từ điều vừa khẳng định trên.

+ Không được khẳng định cho đối tượng hai thuộc tính

nào đó mà thực tế hai thuộc tính đó lại loại trừ nhau về

giá trị logic.

 Ý nghĩa: Quy luật không mâu thuẫn đảm bảo cho quá

trình tư duy mạch lạc, sắc bén, nhất quán trong tư duy

khi xem xét một sự vật ở cùng một khoảng thời gian,

không gian, tránh tiền hậu bất nhất.

11

4

 2.3. Quy luật bài trung hay quy luật loại trừ cái thứ

ba

 Nội dung: Trong quá trình lập luận về một đối tượng,

một thuộc tính, một quan hệ nhất định của đối tượng

trong một khoảng không gian, thời gian nhất định,

không thể có hai phán đoán mâu thuẫn nhau mà cùng

chân thực và cũng không thể cùng giả dối. Một trong

hai phán đoán đó nhất thiết phải có một phán đoán là

chân thực và một phán đoán là giả dối. Kí hiệu A v Ā =

1, tức là A hoặc không A luôn luôn đúng.

11

5

 Yêu cầu của quy luật:

+ Trong hai tư tưởng mâu thuẫn nhau cùng phản ánh một

đối tượng ở phẩm chất xác định phải khẳng định một

trong hai tư tưởng đó là chân thực hoặc giả dối.

+ Phải xác định được nội dung các danh từ logic chứa

trong các tư tưởng ấy là đồng nhất.

 Ý nghĩa của quy luật: Giúp cho tư tưởng luôn rõ ràng,

minh bạch, có lựa chọn dứt khoát trước những cách giải

quyết khác nhau, đặc biệt là các ý kiến trái ngược nhau,

giúp rèn luyện tính quyết đoán của tư duy.

11

6

2.4. Quy luật lý do đầy đủ

 Nội dung: Mỗi tư tưởng phản ánh về đối tượng ở phẩm

chất xác định chỉ được thừa nhận và sử dụng là chân

thực nếu có đầy đủ lý do hay căn cứ để chứng minh.

 Yêu cầu của quy luật:

+ Những tư tưởng tiền đề (cơ sở) cho phép suy luận phải

đảm bảo chắc chắn chân thực.

+ Các tiền đề phải đầy đủ và có mối liên hệ bản chất với

nhau trong chứng minh luận đề.

 Ý nghĩa: Giúp lập luận của con người trở nên thuyết

phục hơn, giúp người nghe tin vài lời nói và lý lẽ của

người phát ngôn.

11

7

 Nội dung chính: Định nghĩa, cấu trúc, yêu cầu của suy

luận đúng đắn. Các phép suy luận diễn dịch trực tiếp.

Suy luận diễn dịch gián tiếp như luận ba đoạn, luận ba

đoạn rút gọn, luận ba đoạn phức, luận ba đoạn phức rút

gọn, suy luận có điều kiện, suy luận phân liệt. Suy luận

quy nạp, quy nạp phổ thông, quy nạp khoa học, tương

tự.

11

8

 Mục đích: Giúp sinh viên

- Hiểu và phân tích được định nghĩa, cấu trúc của suy

luận. Trình bày được hai yêu cầu của một suy luận

đúng đắn.

- Trình bày nội dung các định nghĩa về luận ba đoạn, luận

ba đoạn rút gọn, luận ba đoạn phức, luận ba đoạn phức

rút gọn, suy luận có điều kiện, suy luận phân liệt, suy

luận quy nạp, quy nạp phổ thông, quy nạp khoa học.

- Phân tích được cấu trúc của một luận ba đoạn và luận

ba đoạn rút gọn, suy luận quy nạp.

11

9

- Trình bày được các quy tắc liên quan đến luận ba đoạn

như quy tắc về thuật ngữ, quy tắc về tiền đề, quy tắc về

loại hình.

- Biết cách kiểm tra một luận ba đoạn theo 8 bước và biết

cách khôi phục một luận hai đoạn bất kỳ.

- Biết cách thực hiện các phương thức suy luận của suy

luận có điều kiện và suy luận phân liệt.

- Phân biệt được giữa quy nạp phổ thông và quy nạp

khoa học. Trình bày được suy luận tương tự.

- Phân tích được các phương pháp thiết lập mối liên hệ

nhân quả trong suy luận quy nạp.

12

0

1.1. Định nghĩa

Suy luận là một hình thức của tư duy nhờ đó người

ta rút ra những phán đoán mới từ một hay một số phán

đoán theo những quy tắc logic xác định.

- Để quá trình suy luận đúng:

+ Các phán đoán dùng để suy luận là những tri thức đã

biết chắc chắn hay đã được chứng minh là chân thực.

+ Kết luận rút ra phải tuân theo những quy tắc logic xác

định.

12

1

 Tiền đề của suy luận là cơ sở của suy luận gồm các

phán đoán xuất phát đã có trong tư duy để từ đó có thể

tìm ra tri thức mới, phán đoán mới.

 Lập luận là cách thức logic rút ra kết luận từ tiền đề,

bao gồm tổng hợp những quy luật, quy tắc logic, kết

cấu của phán đoán phản ánh cách thức liên kết tiền đề

để rút ra kết luận mới này chứ không thể suy ra kết luận

mới khác.

 Kết luận là phán đoán mới thu được trên cơ sở của

phán đoán tiền đề thông qua lập luận logic.

12

2

 Ví dụ:

Nguyễn Trãi là một nhà thơ

Nguyễn Trãi là một anh hùng dân tộc

Nguyễn Trãi bị chu di tam tộc

12

3

 Suy luận diễn dịch là hình thức suy luận đi từ tri thức

về cái chung đến tri thức về cái riêng vì thế phạm vi đối

tượng đề cập đến ở kết luận không vượt quá phạm vi

đối tượng đề cập ở tiền đề, chỉ có thể ít hơn hoặc bằng.

 Suy luận quy nạp là hình thức suy luận đi từ tri thức

riêng, tri thức bộ phận đến tri thức chung, tri thức khái

quát, “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”.

12

4

2.1. Suy luận diễn dịch trực tiếp

* Định nghĩa: Suy luận diễn dịch trực tiếp là hình thức

suy luận mà kết luận được rút ra từ một phán đoán tiền

đề trên cơ sở biến đổi phán đoán bằng những thao tác

logic xác định.

* Các phép suy luận trực tiếp: phép chuyển hóa, phép

đảo ngược, phép đối lập vị từ, suy luận theo hình vuông

logic.

12

5

 Phép chuyển hoá là dạng suy luận diễn dịch trực tiếp

trong đó từ một phán đoán tiền đề ta thu được phán

đoán mới có giá trị logic không thay đổi, lượng của

phán đoán không thay đổi, chất của phán đoán chuyển

sang chất đối lập, vị trí của S và P không thay đổi nhờ

phép chuyển hoá hai lần dấu phủ định, một ở liên hệ từ

và một ở vị từ, hoặc chuyển hoá nghĩa phủ định từ liên

hệ từ sang vị từ hoặc từ vị từ sang liên hệ từ (nếu có).

 Ví dụ: Có sinh viên là sinh viên nghèo  Có sinh viên

không phải là sinh viên không nghèo.

12

6

 Các loại phán đơn cơ bản được chuyển hoá như

sau:

+ A =  S là P = S không là ~ P = E

+ E =  S không là P =  S là ~ P = A

+ I =  S là P =  S không là ~ P = O

+ O =  S không là P =  S là ~ P = I

12

7

 Phép đảo ngược là dạng suy luận diễn dịch trực tiếp mà từ

một phán đoán ban đầu ta thu được phán đoán mới có giá trị

logic không thay đổi, chất của phán đoán không thay đổi, vị

trí của S và P thay đổi cho nhau, lượng của phán đoán xảy ra

hai trường hợp:

+ hoặc không thay đổi - gọi là đảo ngược thuần tuý chỉ thực

hiện được với các phán đoán mà quan hệ giữa chủ từ và vị

từ (S và P) là quan hệ hoặc đồng nhất, hoặc giao nhau, hoặc

tách rời.

+ hoặc lượng của phán đoán thay đổi -gọi là đảo ngược biến

đổi, chỉ thực hiện với các phán đoán mà quan hệ giữa chủ từ

và vị từ (S và P) là quan hệ bào hàm. Cụ thể, lượng của phán

đoán mới ở dạng phủ định lượng của phán đoán ban đầu .

128

Bài giảng Logoc học đại cương - Chương 4: Các quy luật cơ bản của logic hình thức - Trần Thị Hà Nghĩa