Bài giảng Logic học - Chương 2: Khái niệm - Trường Đại học Thương mại

Chƣơng 2

KHÁI NIỆM

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.1. Quan niệm chung về khái niệm

Khái niệm là một hình thức của tư duy phản ánh gián tiếp và khái quát

đối tượng thông qua những dấu hiệu chung, bản chất, khác biệt.

Bộ phận

Khác biệt

Đơn nhất

Đối

tƣợng

Bản chất

Thuộc tính

Mối liên hệ

Không

khác biệt

Chung

Không

bản chất

7/10/2020

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.1. Quan niệm chung về khái niệm

2.1.3. Hình thức ngôn ngữ biểu đạt khái niệm

Được hình thành trên cơ sở những từ xác định có nghĩa

Khái niệm

Từ

Những từ phản ánh

một đối tượng xác

định thì nó mới trở

thành những khái

niệm logic.

Nghĩa của từ được dùng để chuyển tải nội

dung của khái niệm

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.2. Kết cấu logic của khái niệm

Là tập hợp

gồm tất cả các

đối tượng có

chung những

dấu hiệu bản

chất đặc trưng

được phản ánh

trong nội hàm

Là toàn bộ

Khái niệm

những dấu hiệu

đặc trưng, bản

chất của đối

tượng được

phản ánh trong

khái niệm.

Ngoại diên

Nội hàm

của khái niệm.

Quan hệ nghịch biến: nội hàm càng phong phú, càng

nhiều dấu hiệu bản chất bao nhiêu thì ngoại diên càng

hẹp, càng ít đối tượng được phản ánh bấy nhiêu và

ngược lại.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

Khái niệm

Theo ngoại diên

Theo nội hàm

 Khái niệm cụ thể

và trừu tượng

 Khái niệm tập hợp

và không tập hợp

 Khái niệm khẳng

định và phủ định

 Khái niệm tương

quan và không

 Khái niệm thực và

khái niệm ảo

 Khái niệm chung và

khái niệm đơn nhất

tương quan

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

* Nội hàm

a) Khái niệm cụ thể và trừu tượng

Khái niệm cụ thể là khái niệm phản Khái niệm trừu tượng là khái niệm

ánh đối tượng hay lớp đối tượng phản ánh tính chất, quan hệ của các

hiện thực, tồn tại một cách độc lập đối tượng, mà không tồn tại độc lập

tương đối trong tính chỉnh thể các nếu thiếu các đối tượng ấy: lễ độ,

mặt, các thuộc tính, tính chất của nó khiêm tốn, bằng nhau...

7/10/2020

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

* Nội hàm

b) Khái niệm khẳng định và khái niệm phủ định

Khái niệm khẳng định là khái niệm Khái niệm phủ định nhấn mạnh sự

nhấn mạnh sự hiện diện của các đối không tồn tại của đối tượng, thuộc

tượng, các thuộc tính hay các quan tính hay quan hệ của chúng ở phẩm

hệ của chúng.

chất đang xét.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

* Nội hàm

c) Khái niệm tương quan và không tương quan

Khái niệm tương quan là khái niệm Khái niệm không tương quan là

chỉ mang đầy đủ nội dung khi đứng những khái niệm phản ánh các đối

trong quan hệ với khái niệm khác tượng có thể tồn tại độc lập tương

cùng cặp.

đối, không phụ thuộc vào sự tồn tại

của đối tượng khác, và do vậy có

đầy đủ nội dung khi đứng độc lập.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

* Ngoại diên

a) Khái niệm tập hợp và không tập hợp.

Khái niệm tập hợp là những khái Khái niệm không tập hợp là khái

niệm phản ánh về một lớp đối niệm trong đó mỗi đối tượng riêng

tượng đồng nhất được coi như một rẽ được đề cập tới một cách độc

chỉnh thể thống nhất.

lập. Nó chính là từng phần tử của

khái niệm tập hợp.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.3. Phân loại khái niệm

* Ngoại diên

b) Khái niệm ảo (rỗng) và khái niệm thực.

Khái niệm ảo (rỗng) là những khái

Khái niệm thực là những khái niệm

niệm không xác định được ngoại diên mà ngoại diên có ít nhất một đối tượng.

hoặc là những khái niệm có ngoại diên Đến lượt mình, khái niệm thực lại được

bằng không.

chia ra thành: Khái niệm chung và khái

niệm đơn nhất.

- Khái niệm chung là những khái niệm mà

ngoại diên có từ hai đối tượng trở lên.

- Khái niệm đơn nhất là khái niệm mà ngoại

diên chỉ có một đối tượng.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.1. Quan hệ điều hòa

2.4.1.1. Quan hệ đồng nhất

A = B

Là quan hệ giữa những khái niệm mà ngoại

diên của chúng hoàn toàn trùng nhau, nhưng

nội hàm của chúng vẫn phân biệt

A: Hà Nội

B: Thủ đô nước Việt Nam

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.1. Quan hệ điều hòa

2.4.1.2. Quan hệ bao hàm

A

B

Là quan hệ giữa những khái niệm mà

ngoại diên của khái niệm này là toàn bộ

ngoại diên của những khái niệm kia,

nhưng không ngược lại. Khái niệm thứ

nhất gọi là khái niệm bị bao hàm, còn khái

niệm thứ hai gọi là khái niệm bao hàm

A: Giảng viên

B: Giảng viên trẻ

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.1. Quan hệ điều hòa

2.4.1.3. Quan hệ giao nhau

A

B

Là quan hệ giữa các khái

niệm mà một phần ngoại

diên của khái niệm này là

một phần ngoại diên của

khái niệm khác

A: Ca sĩ

B: Diễn viên

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.2. Quan hệ không điều hòa

C

2.4.2.1. Quan hệ ngang hàng

A

B

Là quan hệ giữa các khái niệm

chủng mà ngoại diên của chúng

tách rời nhau và cùng lệ thuộc

ngoại diên của khái niệm loại

A: Ô tô

B: Xe máy

C: Phương tiện giao thông

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.2. Quan hệ không điều hòa

2.4.2.1. Quan hệ đối lập

A

B

C

Là quan hệ giữa những khái niệm mà nội

hàm của chúng có những dấu hiệu trái

ngược nhau, nhưng tổng ngoại diên của

chúng bao giờ cũng nhỏ hơn ngoại diên

của khái niệm loại chung của chúng

A: Màu đen

B: Màu trắng

C: Màu sắc

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.4. Quan hệ giữa các khái niệm

2.4.2. Quan hệ không điều hòa

2.4.2.1. Quan hệ mâu thuẫn

A

Là quan hệ giữa những khái niệm có nội

hàm không chỉ trái ngược mà còn loại

trừ và tổng ngoại diên của chúng bao

giờ cũng đúng bằng ngoại diên của một

khái niệm loại chung

A: Màu trắng

A: Màu không trắng

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.5. Các thao tác Logic đối với khái niệm

2.5.1. Mở rộng và thu hẹp khái niệm

Là thao tác logic của tư duy dựa trên sự tác động của quan

hệ nghịch biến giữa nội hàm và ngoại diên của các khái niệm

a) Mở rộng khái niệm

Là thao tác logic trong đó từ khái niệm có ngoại diên nhỏ hơn

(chủng) chuyển sang khái niệm có ngoại diên lớn hơn (loại)

b) Thu hẹp khái niệm

Là thao tác logic trong đó từ khái niệm có ngoại diên lớn hơn

(loại) ta chuyển đến khái niệm có ngoại diên nhỏ hơn (chủng)

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.5. Các thao tác Logic đối với khái niệm

2.5.2. Phép định nghĩa khái niệm

a, Bản chất của định nghĩa khái niệm là thao tác logic nhằm

vạch ra những dấu hiệu cơ bản nhất của nội hàm khái niệm

b, Cấu tạo và các chức năng của phép định nghĩa

Là khái niệm mà ta phải vạch rõ nội hàm cơ bản của nó ra

Dfd

Định nghĩa cái gì?

Là khái niệm có những dấu hiệu chung và cơ bản cấu

thành nội hàm của khái niệm được định nghĩa

Dfn

Định nghĩa bằng cái gì?

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.5. Các thao tác Logic đối với khái niệm

2.5.2. Phép định nghĩa khái niệm

a, Bản chất của định nghĩa khái niệm

Là thao tác logic nhằm vạch ra những dấu hiệu cơ bản nhất của

nội hàm khái niệm

b, Cấu tạo và các chức năng của phép định nghĩa

- Chức năng của định nghĩa khái niệm là vạch rõ nội hàm của khái

niệm được định nghĩa; phân biệt đối tượng cần định nghĩa với những đối

tượng khác.

Chƣơng 2. KHÁI NIỆM

2.5. Các thao tác Logic đối với khái niệm

2.5.2. Phép định nghĩa khái niệm

c, Các kiểu định nghĩa

Đối tượng được định nghĩa

Định nghĩa thực

Định nghĩa duy danh

Là định nghĩa về chính đối tượng đó

Là thao tác đặt tên cho đối tượng