Áp dụng án lệ để giải quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật pháp và kinh nghiệm đối với Việt Nam
ÁP DỤNG ÁN LỆ ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP VỀ
HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT PHÁP VÀ
KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM
Nguyễn Thị Hoài Thƣơng
Người phản biện: TS. Lê Thị Nga
Tóm tắt:
Hiện nay, trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, khi mà các tranh chấp về hợp
đồng mua bán hàng hóa ngày càng nhiều và phức tạp, việc áp dụng án lệ để giải quyết
các tranh chấp đó đƣợc xem là một trong các giải pháp hữu hiệu. Vấn đề đặt ra cần
giải quyết chính là việc lựa chọn mô hình án lệ nào phù hợp nhất với hệ thống pháp
luật Việt Nam hiện tại. Bài viết đƣợc thực hiện nhằm phân tích bản chất, vai trò và
hiệu lực của án lệ trong mô hình dân luật Pháp và kinh nghiệm của Việt Nam hiện nay
trong quá trình giải quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa. Từ đó, chỉ ra
những thiếu sót, bất cập và đề xuất những giải pháp nền tảng nhằm xây dựng hệ thống
án lệ phù hợp.
Từ khóa: Án lệ trong dân luật Pháp, hợp đồng, kinh nghiệm.
Résumé:
Aujourd‟hui, au cours de la tendance de l‟intégration économique international,
quand les litiges sur les contrats de vente augmentent de plus en plus nombreux et
compliqués, l‟application de la jurisprudence pour les résoudre est considérée comme
l‟une des solutions efficaces. Le problème posé, est le choix du modèle de
jurisprudence qui peut etre convient le mieux au système juridique vietnmien actuel.
L‟article vise à analyser la nature, le rôle et la validité des jurisprudences dans le
modèle de droit civil francais et celui du Vietnam dans le processus de résolution des
litiges concernant les contrats de vente. À partir de là, l‟auteur souligne les lacunes, les
insuffisances et proposer des solutions fondamentales pour construire un système de
jurisprudence approprié.
Mots-clés : jurisprudence en droit civil français, contrat, expérience..
1. Đặt vấn đề
ThS., NCS Trƣờng Đại học Luật, Đại học Huế
339
Hiện nay ở Việt Nam, án lệ đƣợc xem là một nguồn luật để giải quyết các tranh
chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa. Tuy nhiên, khi lựa chọn mô hình án lệ để áp
dụng, một điều rất quan trọng cần lƣu ý là việc xác định mô hình án lệ đƣợc lựa chọn
và hệ thống pháp luật hiện tại phải có sự tƣơng đồng với nhau. Hệ thống pháp luật
Việt Nam hiện nay là sự pha trộn của nhiều học thuyết pháp luật của các truyền thống
pháp luật lớn trên thế giới mà chủ yếu là truyền thống châu Âu lục địa và truyền thống
xã hội chủ nghĩa. Quá trình hình thành và phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam chịu
nhiều ảnh hƣởng của hệ thống pháp luật của nƣớc Pháp. Trong hệ thống pháp luật của
Pháp, sƣ tồn tại của án lệ là một hiện tƣợng khách quan, các nhà làm luật của Cộng
hòa pháp đã tìm cách chuyển hóa để du nhập nó vào hệ thống luật thành văn.
Vì vậy, việc nghiên cứu mô hình án lệ trong pháp luật Pháp trong quá trình giải
quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa và rút ra những học hỏi để soi
chiếu, đánh giá mô hình án lệ còn non trẻ ở Việt Nam là điều vô cũng cần thiết.
2. Mô hình án lệ để giải quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng
hóa theo pháp luật Pháp
2.1. Án lệ không có giá trị bắt buộc trong việc áp dụng để giải quyết các tranh
chấp hợp đồng mua bán hàng hóa
Điểm khác biệt lớn nhất về án lệ của hệ thống Civil Law so với Common Law là
nếu nhƣ Common Law xem án lệ là nguồn luật chủ yếu, có giá trị bắt buộc tuân theo
thì hệ thống Civil Law lại xem án lệ là nguồn luật thứ yếu và không có giá trị bắt
buộc.
Tại Pháp, thực tiễn xét xử cho thấy trƣớc khi Bộ luật Dân sự đƣợc ban hành thì
cho phép thẩm phán Pháp đƣa ra những phán quyết mang tính hƣớng dẫn chung. Tuy
nhiên sau đó, với sự ra đời của Bộ luật Dân sự Pháp thì thực tế đó đã bị bãi bỏ. Ngay
cả tòa phá án về mặt lý thuyết cũng không đƣợc cho phép giải thích pháp luật.
Nguyên tắc hiến định ở Pháp là những phán quyết của tòa án đã có hiệu lực pháp luật
đƣợc coi là “án lệ” (le jurisprudence) không phải là nguồn luật [2]. Các án lệ này chỉ
có giá trị tham khảo, biểu hiện là: Khi áp dụng “tinh thần” của những phán quyết
trƣớc đây để xét xử vụ án cụ thể có tính chất tƣơng tự thì tòa án không trích dẫn
những phán quyết đó. Nếu tòa án nào trích dẫn vụ án cụ thể nào đó làm cơ sở đƣa ra
phán quyết đối với vụ án đang thụ lý giải quyết thì phán quyết đó bị hủy bỏ vì bị coi
340
là không có cơ sở pháp lý. Ngay cả Tòa phá án của Pháp “Cour de casation”, nếu
muốn hủy các bản án của tòa án cấp dƣới có mâu thuẫn với “le jurisprudence” của
mình thì “Cour de casation” cũng không thể dẫn chiếu đến bản án trƣớc đây của mình
(mặc dù ai cũng có thể nhìn thấy điều đó) mà vẫn phải trích dẫn điều luật cụ thể hoặc
những nguyên tắc pháp lý nhất định [1].
2.2. Những Tòa án có thẩm quyền tạo ra án lệ để giải quyết các tranh chấp
hợp đồng mua bán hàng hóa
Ở Pháp, hệ thống tòa án đƣợc chia thành hai ngạch là Tòa án Tƣ pháp và Tòa án
Hành chính, trong đó chỉ có những tòa án cấp cao nhất của hai hệ thống tòa án này
mới có thẩm quyền tạo ra án lệ. Tòa phá án là tòa án cấp cao nhất của ngạch tòa án Tƣ
pháp, có vai trò quan trọng trong việc tạo ra án lệ thông qua chức năng giám đốc thẩm
(chức năng phá án) của nó. Những án lệ của Tòa Phá án tạo ra có giá trị rất quan trọng
trong việc bổ sung những khoảng trống, giải thích những điểm chƣa thực sự rõ ràng
của các vấn đề dân sự, thƣơng mại trong pháp luật nƣớc Pháp đặc biệt là những án lệ
liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa [1].
Với tƣ cách là toà án cấp cao nhất trong ngạch toà hành chính, Tham chính
viện (Conseil d‟Etat)đã đƣa ra rất nhiều quyết định đƣợc coi là những án lệ của luật
hành chính. Những án lệ của tòa án này đã đóng góp vai trò rất quan trọng trong sự
phát triển luật hành chính ở Pháp. Khi không có văn bản pháp luật điều chỉnh những
vấn đề cụ thể, các tòa hành chính ở Pháp đã tự đặt ra những quy tắc, giải pháp đối với
các tranh chấp hành chính trƣớc tòa. Các cơ quan hành chinh nhà nƣớc luôn tôn trọng
các quyết định của Tham chính viện và coi đó nhƣ là nguồn của luật hành chính. Tuy
nhiên cần lƣu ý rằng, mặc dù án lệ đƣợc thừa nhận và một nguồn của luật hành chính,
nhƣng nó không có giá trị bắt buộc. Trong mối quan hệ giữa các văn bản quy phạm
pháp luật hành chính và án lệ, thì văn bản luật bao giờ cũng có hiệu lực cao hơn.
Nhƣng trong một số rất ít trƣờng hợp, các án lệ hành chính lại có hiệu lực cao hơn văn
bản quy phạm. Ví dụ, Tham chính viện đã tạo ra án lệ nổi tiếng trong bản án Koné
ngày 03/07/1996 về vấn đề “Nhà nƣớc phải từ chối dẫn độ ngƣời nƣớc ngoài trong
trƣờng hợp việc dẫn độ đƣợc yêu cầu vì mục đích chính trị”
341
Nhƣ vậy, khác với các nƣớc thuộc Common Law giao thẩm quyền xây dựng án
lệ cho tất cả các Tòa án nào có thẩm quyền phúc thẩm thì ở Pháp, chỉ những Tòa cấp
cao nhất trong hệ thống Tòa án mới có quyền xây dựng án lệ.
2.3. Cách thức xây dựng án lệ giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán
hàng hóa
Các án lệ của Pháp đƣợc ngƣời quan tâm biết đến chủ yếu về nội dung. Ít ai biết
cách thức Tòa án tối cao Pháp thể hiện án lệ của mình trong quyết định giám đốc thẩm
nhƣ thế nào. Đối với việc giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa, quyết
định giám đốc thẩm của Tòa án tối cao đƣợc coi là án lệ thƣờng trải qua quy trình sau
[4]:
Thứ nhất, Tòa án tối cao Pháp đƣa vào quyết định giám đốc thẩm một nội dung
giống nhƣ một quy định trong văn bản pháp luật, nội dung này có đối tƣợng điều chỉnh
rất chung, không giới hạn ở vụ việc mà Tòa án tối cao đang giải quyết.
Thứ hai, Tòa án tối cao Pháp nêu lại những gì tòa án địa phƣơng đã làm. Việc
nêu lai này hoàn toàn là sự tƣờng thuật khách quan, không có bất kỳ ý kiến, quan điểm
hay bình luận nào về vụ án.
Thứ ba, Tòa án tối cao Pháp đối chiếu những gì Tòa Thƣợng thẩm làm với nội
dung nêu trong bƣớc thứ nhất và cuối cùng đƣa ra kết luận của mình về giải pháp của
Tòa thƣợng thẩm.
Kết quả của quá trình này sẽ cho ra đời một án lệ và giá trị của nó chỉ có tính
tham khảo đối với Tòa án cấp dƣới. Nhƣ vậy, so với các nƣớc Thông luật thì quy trình
xây dựng án lệ ở Pháp đơn giản hơn rất nhiều, nó không phải trải qua giai đoạn tranh
luận, bác bỏ hay ủng hộ án lệ. Chỉ cần có sự kết luận của Tòa án tối cao Pháp thì các
kết luận đó sẽ có giá trị án lệ. Và đƣơng nhiên, giá trị áp dụng của các án lệ ở Pháp
không mang tính bắt buộc nhƣ ở các nƣớc theo hệ thống Common Law.
3. Kinh nghiệm áp dụng án lệ ở Việt Nam khi giải quyết các tranh chấp
hợp đồng mua bán hàng hóa
3.1. Hiệu lực của án lệ trong việc áp dụng để giải quyết các tranh chấp hợp
đồng mua bán hàng hóa
Theo những quy định hiện hành, án lệ là một nguồn trong hệ thống pháp luật [3],
áp dụng khi không có luật quy định, không có tập quán, không thể áp dụng tƣơng tự
342
pháp luật [5]. Điều 2 Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP ấn định một cách gián tiếp
vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của Tòa án ở Việt Nam [6]. Dựa vào điều
khoản này, có thể nhận định rằng án lệ ở Việt Nam có các vai trò chính: giải thích
pháp luật khi không rõ ràng hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau, hƣớng dẫn áp dụng
pháp luật trong trƣờng hợp cụ thể. Cùng với đó, án lệ có hiệu lực bắt buộc, đặt ra yêu
cầu bắt buộc đối với thẩm phán cấp dƣới tuân thủ và áp dụng các án lệ đã đƣợc công
bố bởi tòa án tối cao. Đặc điểm này của án lệ ở Việt Nam là sự khác biệt lớn so với
Pháp cũng nhƣ các quốc gia Châu Âu lục địa, bởi trên nền tảng những quan điểm của
Karl Marx về pháp luật, học thuyết pháp lý chiếm ƣu thế nhất, khoa học pháp lý Việt
Nam ngày nay không có khái niệm “nguồn bổ sung” mà chỉ thừa nhận nguồn chính
thức.
3.2. Những Tòa án có thẩm quyền tạo ra án lệ để giải quyết các tranh chấp
hợp đồng mua bán hàng hóa
Với tƣ cách là một nguồn luật thực tế, án lệ của Cộng hoà Pháp đƣợc phân biệt
thành hai loại có giá trị khác nhau: Án lệ của Toà án tối cao và án lệ của các Toà phúc
thẩm và sơ thẩm. Án lệ của Toà án tối cao đƣợc công nhận chính thức, nó có hiệu lực
áp dụng bắt buộc đối với các Toà án cấp dƣới dƣới tác động của cơ chế phá án (giám
đốc thẩm, tái thẩm). Trái lại, án lệ của các Toà phúc thẩm và sơ thẩm không đƣợc
công nhận chính thức, nhƣng nó lại có giá trị tham khảo, mỗi Toà phúc thẩm có thể có
một án lệ khác nhau.
Để đảm bảo tính thực tiễn trong quy định pháp luật hiện hành về rà soát, phát
hiện bản án, quyết định để đề xuất phát triển án lệ, Việt Nam nên thực thi quy định này
theo hƣớng mở rộng xem xét lựa chọn các bản án của Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo
quy định tại Điều 3 Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP ngày 28/10/2015 của Hội đồng
Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ,
trong đó, phán quyết của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện cũng có thể đƣợc đề
xuất phát triển án lệ, tuy nhiên, thực tiễn các án lệ Việt Nam hiện hành đều từ phán
quyết của Tòa án nhân dân tối cao.
Mặt khác, pháp luật quy định thẩm quyền ban hành án lệ của Tòa án nhân dân tối
cao nhƣ hiện nay chỉ có thể kiểm soát đƣợc chất lƣợng “đầu ra” của án lệ chứ không
thể kiểm soát đƣợc chất lƣợng “đầu vào” vào của án lệ. Bởi lẽ TANDTC thực hiện
343
thẩm quyền ban hành án lệ của TANDTC nhằm hai mục đích: (i) lựa chọn những lập
luận, phán quyết trong bản án, quyết định xứng đáng để công bố làm án lệ; (ii) xác
định hiệu lực pháp lý của án lệ. Do đó, cần nâng cao chất lƣợng “đầu vào” của án lệ
hay tính thuyết phục của các giải pháp pháp lý của tòa án đƣa ra. Để có thể thực hiện
đƣợc mục tiêu này, phần lập luận của tòa án không những phải chiều sâu mà còn phải
đa dạng về lý lẽ và quan điểm
3.3. Cách thức xây dựng án lệ giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán
hàng hóa
Ở Pháp, quy trình xây dựng án lệ nói chung và án lệ liên quan đến tranh chấp
hợp đồng mua bán hàng hóa nói riêng tƣơng đối đơn giản. Chỉ cần có sự kết luận của
Tòa án tối cao Pháp thì các kết luận đó sẽ có giá trị án lệ. Điều này cũng xuất phát từ
tính không có giá trị bắt buộc của án lệ hay từ vị trí ƣu thế của luật thành văn so với án
lệ.
Ở Việt Nam, pháp luật quy định quy trình lựa chọn, công bố án lệ lại quá chặt
chẽ. Theo quy định Nghị quyết 03/2015/ NQ – HĐTP của Hội đồng thẩm phán
TANDTC năm 2015 thì quy trình lựa chọn, công bố án lệ phải trải qua các bƣớc
sau: Bước 1: Rà soát, phát hiện các bản án, quyết định để đề xuất phát triển thành án lệ
(Điều 3); Bước 2: Lấy ý kiến đối với bản án, quyết định đƣợc đề xuất lựa chọn, phát
triển thành án lệ (Điều 4); Bước 3: Thành lập Hội đồng tƣ vấn (Điều 5); Bước 4:
Thông qua án lệ (Điều 6); Bước 5: Công bố án lệ (Điều 6). Với thời gian quá dài nhƣ
vậy chắc chắn sẽ làm hạn chế vai trò của án lệ là khắc phục các lỗ hổng của văn bản
pháp luật nhanh chóng và kịp thời. Hệ quả là tính cập nhật của án lệ không theo kịp
tốc độ thay đổi của văn bản pháp luật. Chính vì vậy, về trình tự và thủ tục công bố bản
án, quyết định làm án lệ, pháp luật nên thay đổi theo hƣớng đơn giản hóa nhằm tạo
điều kiện thuận lợi cho án lệ đƣợc hình thành nhanh chóng và kịp thời khắc phục lỗ
hổng của văn bản pháp luật.
4. Kết luận
Trong mối tƣơng quan khi so sánh hệ thống pháp luật và tổ chức tƣ pháp giữa
Việt Nam và Pháp trong việc giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa,
có thể thấy đƣợc hai điểm chung quan trọng : thứ nhất là thừa nhận vị trí ƣu thế của
luật thành văn trong thứ tự các nguồn của pháp luật. Thứ hai là vai trò trung tâm của
344
Tòa án tối cao trong việc hình thành án lệ. Hai đặc điểm này là cơ sở quan trọng để
xây dựng và phát triển án lệ mang nhiều đặc trƣng của Pháp tại Việt Nam.
Để thực hiện đƣợc mục đích đó, yêu cầu cần thiết là phải phát triển một học
thuyết pháp lý phù hợp song song vói quá trình cấy ghép pháp luật nhằm đảm bảo tính
ổn định của cả hệ thống pháp luật, không làm xáo trộn hay gây ra những khó khăn và
trở ngại trong việc áp dụng. Đồng thời, chỉ nên đặt ra hiệu lực thuyết phục với các
Thẩm phán thay vì có tính cách bắt buộc, bởi ảnh hƣởng mạnh mẽ của Tòa án nhân
dân tối cao tới xu hƣớng giải quyết của thẩm phán cấp dƣới trong hoạt động xét xử và
nhằm khắc phục mâu thuẫn về thứ tự ƣu tiên trong hệ thống nguồn pháp luật khi áp
dụng án lệ trong quá trình giải quyết các tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đỗ Văn Đại (2011), Án lệ của Tòa án tối cao – kinh nghiệm của Pháp đối
với sự phát triển án lệ tại Việt Nam, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 13, tr.31-44.
2. Nguyễn Văn Nam (2011), Án lệ trong hệ thống pháp luật dân sự các nước
Pháp, Đức và việc sử dụng án lệ ở Việt Nam, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, số 1,
tr.191.
3. Quốc hội nƣớc Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2015), Bộ luật Dân
sự, Hà Nội.
4. Nguyễn Thị Minh Tâm (2016), Xây dựng và áp dụng án lệ giải quyết tranh
chấp dân sự ở Việt Nam hiện nay, Luận văn Thạc sĩ, Khoa Luật – Đại học Quốc gia
Hà Nội.
5. Châu Hoảng Thân (2016), Cấu trúc và áp dụng án lệ ở Việt Nam hiện nay,
Tạp chí Kiểm sát, số 23, tr. 22.
6. Tòa án nhân dân tối cao (2015), Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP về quy
trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ, Hà Nội.
345
7 trang
14100
Free
Bạn đang xem tài liệu "Áp dụng án lệ để giải quyết các tranh chấp về hợp đồng mua bán hàng hóa theo pháp luật pháp và kinh nghiệm đối với Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ap_dung_an_le_de_giai_quyet_cac_tranh_chap_ve_hop_dong_mua_b.pdf
