Thực hiện pháp luật hình sự và hoạt động áp dụng pháp luật hình sự: Những vấn đề lý luận

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG

PHÁP LUẬT HÌNH SỰ: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

HỒ SỸ SƠN*

Thực hiện pháp luật hình sự và hoạt động áp dụng pháp luật hình sự là những vấn

đề mới mẻ trong khoa học luật hình sự của nước ta. Bài viết nghiên cứu những vấn đề lý

luận về thực hiện và áp dụng pháp luật hình sự để đi tới một số nhận thức thống nhất

trong các nội dung nêu trên.

Từ khóa: Pháp luật hình sự, thực hiện pháp luật hình sự, áp dụng pháp luật hình sự.

Ngày nhận bài: 16/3/2021; Biên tập xong: 24/3/2021; Duyệt đăng: 09/4/2021

Criminal law implementation and application are new issues in our science of

criminal law. This article studies theoretical issues about the implementation and

application of criminal law to make uniꢀed perception in these mentioned maꢁers.

Keywords: Criminal law, criminal law implementation, criminal law application.

ấn đề thực hiện pháp luật đã được pháp luật hình sự của một số cá nhân, cơ

đề cập nhiều trong lý luận chung

về pháp luật, nhưng chưa được

quan nhà nước có thẩm quyền, xét đến

cùng cũng là hệ lụy của nhiều cách hiểu

khác nhau, t thống nhất, thậm chí thiếu

chính xác về thực hiện pháp luật hình sự

cũng như về hoạt động áp dụng pháp

luật hình sự. Chính yêu cầu bảo vệ công

lý, bảo vệ quyền con người, quyền công

dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo

vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích

hợp pháp của tổ chức, cá nhân đã đặt ra

nhu cầu nghiên cứu một cách thấu đáo

tất cả các khía cạnh lý luận của thực hiện

pháp luật hình sự và của hoạt động áp

dụng pháp luật hình sự. Bài viết dưới đây

được thực hiện nhằm góp phần phúc đáp

nhu cầu bức thiết nói trên.

V

nghiên cứu trong các khoa học pháp lý

chuyên ngành, trong đó có khoa học luật

hình sự. Cho mãi đến thời gian gần đây,

trong khoa học luật hình sự nước ta mới

xuất hiện một số công trình nghiên cứu về

áp dụng pháp luật hình sự¹vốn được biết

đến như một hình thức thực hiện pháp

luật hình sự. Bꢀi vậy, một số vấn đề lý

luận về thực hiện pháp luật hình sự cũng

như về hoạt động áp dụng pháp luật hình

sự chưa được nhận thức một cách đầy

đủ và thống nhất đã và đang tác động

không tốt đến chất lượng hoạt động áp

dụng pháp luật hình sự ꢀ nước ta. Tình

trạng không tuân thủ pháp luật, không

thi hành pháp luật, không sử dụng (vận

dụng) pháp luật trong hoạt động áp dụng

1. Khái niệm và đặc điểm của thực

hiện pháp luật hình sự

Để có thể nhận thức một cách thấu

đáo về thực hiện pháp luật hình sự, trước

hết cần làm sáng tỏ khái niệm “thực hiện

pháp luật”. Cho đến nay, trong khoa học

1ꢁ Xem:* Hồ Sỹ Sơn, Áp dụng pháp luật hình sự: Một số

vấn đề lý luận, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số

2/2018, tr. 3-12.

* Võ Khánh Vinh, Áp dụng pháp luật hình sự: Những

vấn đề lý luận và thực tiễn (Kỳ I), Tạp chí Khoa học

Kiểm sát, số 03 (38) 2020, tr. 6-15; (Kỳ II), số 04(40)

2020, tr. 3-14.

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Phó Giám đốc Học viện

Khoa học xã hội

Số 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát

3

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG...

pháp lý trong và ngoài nước, “thực hiện vi nào nguy hiểm cho xã hội là tội phạm;

pháp luật” được hiểu theo nhiều cách quy định ranh giới tội phạm và hình phạt;

quy định các loại hành vi hợp pháp riêng

biệt của công dân, chứ không hướng tới

“xây dựng” những hình thức hoạt động

thực tiễn của con người. Nói cách khác,

pháp luật hình sự không chú trọng đến

việc điều chỉnh và việc thực hiện hành

vi hợp pháp, có ích của con người cho xã

hội vốn được nhấn mạnh trong các quan

điểm trên đây về thực hiện pháp luật. Sự

điều chỉnh của pháp luật hình sự không

hẳn là cho phép chủ thể thực hiện hành

vi hợp pháp, có ích cho xã hội (đó chỉ là

một khía cạnh nhưng không phải là quan

trọng nhất của sự điều chỉnh pháp luật

hình sự) mà chủ yếu là cấm chủ thể thực

hiện hành vi tội phạm chống lại xã hội.

Điều chỉnh hành vi có nghĩa là đưa hành

vi nào đó vào hệ thống và trật tự hóa nó

theo những quy tắc nhất định. Điều chỉnh

hành vi chỉ xảy ra khi mà chủ thể hành vi

nhận thức được rằng hành vi đó bị pháp

luật hình sự cấm thực hiện.

Tất nhiên, chủ thể không thể nhận thức

được điều đó nếu không có các quy phạm

pháp luật hình sự thuộc Phần các tội phạm

cụ thể của Bộ luật hình sự (BLHS). Về vấn

đề này, có thể chia sẻ với quan điểm cho

rằng “pháp luật hình sự điều chỉnh khi bảo

vệ; khi bảo vệ, pháp luật hình sự điều chỉnh”⁶.

Như vậy, có cơ sꢀ để nói về cơ chế bảo vệ

của pháp luật hình sự nhiều hơn là nói về

cơ chế điều chỉnh của pháp luật hình sự.

Trong mọi trường hợp, điều quan trọng

trước hết là xác định trước những quan

hệ xã hội nào cần được bảo vệ bằng pháp

luật hình sự, chứ không làm ngược lại là

xác định những quan hệ xã hội nào cần

điều chỉnh bằng pháp luật hình sự. Điều

chỉnh và bảo vệ, xét về thực chất cũng chỉ

là hai bình diện khác nhau của cơ chế tác

khác nhau. Chẳng hạn, có quan điểm cho

rằng, “thực hiện pháp luật” được hiểu

“là hoạt động, hành vi của các chủ thể pháp

luật phù hợp các quy định của pháp luật”².

Thực hiện pháp luật, theo một quan điểm

khác “là việc thực hiện những khả năng pháp

luật mà Nhà nước quy định và bảo đảm để

đưa chúng vào cuộc sống thông qua hành vi

của con người và hoạt động của cơ quan, tổ

chức”³. Cũng có quan điểm khẳng định:

“Thực hiện pháp luật là việc chuyển tải nội

dung của hành vi hợp pháp của các chủ thể

dưới hình thức sử dụng các quyền thuộc về

họ, thi hành các nghĩa vụ và tuân theo các điều

cấm nhằm thỏa mãn nhu cầu và lợi ích của các

chủ thể pháp luật, đạt được mục đích của pháp

luật”⁴. Lại có quan điểm cho rằng “Thực

hiện pháp luật là hành vi xã hội của các chủ thể

pháp luật, vốn hàm chứa trong các quy phạm

pháp luật, là hoạt động thực tiễn nhằm thực

hiện các quyền và thi hành các nghĩa vụ”⁵.

Kết quả phân tích nội dung của các

quan điểm trên đây về thực hiện pháp

luật cho thấy, chúng không thỏa mãn đầy

đủ các yêu cầu của thực hiện pháp luật

hình sự. Vấn đề là ꢀ chỗ, cùng với việc

bảo vệ các quan hệ xã hội nền tảng, pháp

luật hình sự thực hiện nhiệm vụ bảo vệ

quyền con người, quyền công dân, mà xét

đến cùng là bảo vệ quyền pháp lý, bảo

đảm quyền được hành động hợp pháp

của họ bằng cách quy định những hành

²ꢁ Xem: Võ Khánh Vinh, (Chủ biên), Giáo trình Lý

luận chung về Nhà nước và Pháp luật, NXB Công an

nhân dân, Hà Nội, 2008, tr. 334.

³ꢁ Xem: Leushin V. N, Thực hiện và áp dụng pháp

luật, trong sách “Lý luận về Nhà nước và Pháp luật”,

Mátxcova, 2000, tr.392 (Tiếng Nga).

⁴ꢁ Xem: Aphanax’ev V. S, Các khái niệm cơ bản về

pháp luật và các hiện tượng pháp lý, Matxcova, 1997,

tr.40 (Tiếng Nga).

⁵ꢁ Xem:Vengherov A.B, Lý luận về Nhà nước và pháp ⁶ꢁ Xem: Koghan V.M., Cơ chế xã hội của sự tác động của

luật, Matxcova, 2000, tr. 428 (Tiếng Nga)

pháp luật hình sự, Matxcova, 1983, tr. 144 (Tiếng Nga)

4

Khoa học Kiểm sát

Số 02 - 2021

HỒ SỸ SƠN

động thống nhất của pháp luật hình sự. pháp luật hình sự thể hiện sớm hơn so

Hơn thế nữa, sự tác động đó được bắt đầu với thời điểm xuất hiện của tình huống xã

ngay từ thời điểm BLHS có hiệu lực pháp hội cụ thể trong đời sống xã hội. Vai trò

luật vì quy phạm pháp luật hình sự không xã hội của quy phạm pháp luật hình sự

chỉ chứa đựng quy tắc hành vi (cách xử

sự) mà còn chứa đựng cả chế tài được dự

liệu đối với sự vi phạm quy tắc hành vi

đó. Chủ thể vi phạm quy tắc hành vi, vì

vậy không thể không chịu hậu quả pháp

lý bất lợi (tiêu cực) tương thích với chế tài

của quy phạm pháp luật hình sự. Chính

vì vậy, các bình diện trên đây của sự tác

động của pháp luật hình sự không thể

tách rời nhau mà thống nhất với nhau.

thể hiện ꢀ sự định hướng trước cho chủ

thể (cá nhân hoặc pháp nhân thương mại)

“cách” thực hiện quy tắc hành vi đã được

ghi nhận trong quy phạm pháp luật hình

sự khi giải quyết tình huống xã hội tướng

ứng, ngăn chặn chủ thể gây hậu quả nguy

hiểm cho xã hội do không tuân thủ quy

tắc hành vi đã được ghi nhận trong quy

phạm pháp luật hình sự.

Việc tăng cường vai trò xã hội của pháp

luật hình sự chủ yếu gắn với việc “đưa”

đến đâu các tình huống xã hội vào quy

phạm pháp luật hình sự và thông tin đến

đâu nội dung của quy phạm pháp luật đó

cho chủ thể. Việc giải quyết những tình

huống xã hội đó cuối cùng lại tùy thuộc

vào việc chủ thể có tuân thủ hay không

tuân thủ hoặc vi phạm trật tự mà quy

phạm pháp luật hình sự đã quy định. Tuy

nhiên, chủ thể giải quyết các tình huống

xã hội đó trên cơ sꢀ ý thức pháp luật vốn

được hình thành (thường là khá lâu trước

khi xuất hiện các tình huống xã hội tương

ứng) dưới sự tác động pháp lý - đạo đức

của pháp luật hình sự. Khꢀi điểm của sự

tác động đó, xét về mặt thời gian, trùng

khớp với khꢀi điểm có hiệu lực của BLHS.

Các quan hệ điều chỉnh và các quan

hệ bảo vệ cố nhiên xuất hiện từ thời điểm

BLHS có hiệu lực pháp luật. Những quan

hệ này hướng về tương lai vì định hướng

chính của chúng là chủ thể thực hiện hành

vi có ích cho xã hội hoặc kiềm chế, không

thực hiện hành vi tội phạm. Việc thực hiện

bất kỳ hành vi tội phạm cụ thể nào đó đều

chứng tỏ có sự vi phạm quy tắc hành vi (tức

quan hệ điều chỉnh của luật hình sự) đã

được ghi nhận trong quy phạm pháp luật

hình sự tương ứng. Đối với chủ thể có lỗi

trong việc thực hiện hành vi tội phạm, hình

Tương tự, các quan hệ điều chỉnh và

các quan hệ bảo vệ của pháp luật hình

sự cũng thống nhất với nhau. Tuy nhiên,

trong các mối quan hệ điều chỉnh - bảo vệ

của pháp luật hình sự, quan hệ điều chỉnh

của pháp luật hình sự có trước quan hệ

bảo vệ của nó. Về vấn đề này, không thể

không chia sẻ với quan điểm cho rằng,

“các quan hệ điều chỉnh bắt đầu xuất hiện từ

khi xuất hiện các tình huống cụ thể có tính

điển hình và có ý nghĩa về mặt pháp luật được

quy định trong bộ phận giả định của quy phạm

pháp luật hình sự. Những tình huống đó hình

thành trong các lĩnh vực khác nhau của đời

sống xã hội. Cùng với sự xuất hiện của các

tình huống xã hội cụ thể, quy phạm pháp luật

hình sự bắt đầu thực hiện vai trò xã hội của

mình: đối với đa số hành vi của con người,

quy phạm pháp luật hình sự xác lập trật tự

đã được nhà làm luật mô hình hóa trong quy

phạm pháp luật hình sự”⁷. Trong khi đó, mô

hình của tất cả những tình huống xã hội

có tính điển hình và có ý nghĩa về mặt

pháp luật cần phải được nhà làm luật quy

định trong quy phạm pháp luật hình sự

trước khi chúng xuất hiện trên thực tế.

Chính vì vậy, vai trò xã hội của quy phạm

^7ꢁXem: Prokhorov V.S., Cơ chế điều chỉnh của luật

hình sự: Quy phạm, quan hệ pháp luật, trách nhiệm;

Krasnodar, 1989, tr.75 (Tiếng Nga)

Số 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát

5

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG...

phạt được quy định trước trong quy phạm sự mang tính chất phục vụ và trực thuộc.

pháp luật hình sự cụ thể dường như không Bꢀi lẽ, pháp luật hình sự được định hướng

có hiệu quả, không kiềm chế được chủ thể bảo vệ các quan hệ xã hội có tính nền tảng,

đó thực hiện tội phạm, nghĩa là không bảo việc thực hiện pháp luật hình sự đi trước

đảm được các điều kiện an toàn của khách hành vi hợp pháp khi tạo ra các điều kiện

thể bảo vệ của pháp luật hình sự.

thuận lợi cho công dân thực hiện những

khả năng được ghi nhận trong những

ngành pháp luật nói trên. Vì vậy, đối với

hành vi hợp pháp, nếu việc thực hiện các

khả năng được ghi nhận trong pháp luật

Hiến pháp, pháp luật Dân sự, pháp luật

Lao động… thường đòi hỏi hành vi tích

cực từ phía chủ thể (như khả năng được

bầu cử vào các cơ quan quyền lực, sử

dụng tài sản của mình, ký kết hợp đồng

lao động…), thì trong phần lớn trường

hợp, thực hiện pháp luật hình sự đòi hỏi

chủ thể dưới sự tác động của pháp luật

hình sự, chỉ kiềm chế không thực hiện

hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS

quy định là tội phạm. Việc công bố BLHS

có hiệu lực pháp luật, vì vậy là thời điểm

bắt đầu xác định hành vi hợp pháp trong

quá trình thực hiện pháp luật hình sự.

Còn mức độ thuyết phục được mọi người

kiềm chế, không thực hiện tội phạm đến

đâu lại là chuyện khác, tùy thuộc vào cơ

sꢀ xã hội và tính công bằng của BLHS.

Tuy nhiên, đây là vấn đề về tính hiệu quả

của pháp luật hình sự chứ không phải về

cơ chế thực hiện nó.

Như vậy, không nên đồng nhất các

quan hệ xã hội hợp thành khách thể bảo

vệ của pháp luật hình sự (mà trước đây

thường được hiểu là những quan hệ nền

tảng) với các quan hệ điều chỉnh và bảo

vệ của pháp luật hình sự. Các quan hệ xã

hội hợp thành khách thể bảo vệ của pháp

luật hình sự bị quyết định bꢀi các nguyên

nhân kinh tế - xã hội và xét về thực chất

không lệ thuộc vào pháp luật hình sự,

còn các quan hệ điều chỉnh và bảo vệ của

pháp luật hình sự hình thành trên cơ sꢀ

pháp luật hình sự để bảo vệ một cách có

hiệu quả hơn các quan hệ nền tảng. Một

loại khách thể (đối tượng) bảo vệ của

pháp luật hình sự là những giá trị xã hội

quan trọng hơn như tính mạng, sức khỏe,

nhân phẩm, danh dự, sꢀ hữu, trật tự an

toàn xã hội, lợi ích của Nhà nước… Loại

khách thể (đối tượng) bảo vệ khác của

pháp luật hình sự là cách xử sự (hành vi)

của con người đối với các giá trị xã hội

nêu trên. Trên phương diện này, các quan

hệ điều chỉnh và bảo vệ rõ ràng có ý nghĩa

trực thuộc và phục vụ. Tuy nhiên, khi

“phác họa” phạm vi hành vi tội phạm và

Khi luận về “hiệu lực của pháp luật”,

xác định phạm vi hành vi hợp pháp, luật có quan điểm cho rằng “Nhìn từ góc độ khoa

hình sự không ảnh hưꢀng đến nội dung học, hiệu lực của pháp luật được lý giải bằng

của hành vi hợp pháp. Nội dung của hệ vấn đề rộng lớn hơn thực hiện pháp luật.

hành vi hợp pháp cũng như những khả Để nghiên cứu hiệu lực của pháp luật, một

năng, hình thức hoạt động thực tiễn của mặt, phải có tầm nhìn rộng lớn về pháp luật

con người, nhìn chung bị quyết định bꢀi đang hoạt động trong xã hội tương ứng, mặt

nội dung của các quan hệ xã hội nền tảng, khác không chỉ chú ý đến phương diện pháp

được điều chỉnh trên cơ sꢀ các quy phạm lý của vấn đề mà còn phải chú ý đến sự thay

của luật Hiến pháp, luật Dân sự và các đổi mà pháp luật mang đến hoặc có thể mang

quy phạm của các ngành luật khác vốn đến cho đời sống xã hội của xã hội. Sự thay đổi

được bảo vệ bằng luật hình sự. Từ đó có mà nội dung của nó thường được người ta thể

thể thấy rằng, trong mối quan hệ với các hiện một cách khuôn mẫu trong khái niệm về

ngành luật đó, thực hiện pháp luật hình cơ chế tác động của pháp luật trong xã hội xã

6

Khoa học Kiểm sát

Số 02 - 2021

HỒ SỸ SƠN

hội chủ nghĩa. Khái niệm thực hiện pháp luật dụng pháp luật, một số nhà luật học cho

gắn nhiều hơn với nhóm vấn đề riêng (đặc

thù) của pháp luật. Hệ vấn đề của thực hiện

pháp luật đòi hỏi trước hết sự chuyển động

nội tại của vấn đề pháp luật, bản thân pháp

luật, các khuynh hướng và tính quy luật của

pháp luật, sự thể hiện (thi hành) những gì mà

đạo luật đã quy định vào hoạt động của mọi

người”⁸. Nhìn từ góc độ “ảnh hưꢀng” hay

“tác động” của pháp luật hình sự đến ý

thức pháp luật xã hội nói chung và ý thức

pháp luật của các công dân nói riêng, hiệu

lực của pháp luật hình sự bắt đầu từ thời

điểm đạo luật hình sự có hiệu lực pháp

luật, mang lại những thay đổi nhất định

trong đời sống xã hội, trong đó có sự xuất

hiện của các quan hệ điều chỉnh và các

quan hệ bảo vệ của pháp luật hình sự như

là những thực tiễn mới của xã hội. Đồng

thời, tuy mang tính chất bộ phận nhưng

những thay đổi như vậy trong xã hội là

thực hiện pháp luật hình sự, là thi hành,

là đưa pháp luật hình sự vào cuộc sống.

rằng, đặc trưng chung của ba hình thức

này là pháp luật do chính các chủ thể -

các bên tham gia quan hệ tương ứng (có

quyền và nghĩa vụ pháp lý) thực hiện. Thế

nhưng, trong một loạt trường hợp, xuất

hiện cơ quan, cá nhân có thẩm quyền - chủ

thể “xen vào” quá trình thực hiện pháp

luật, bảo đảm cho quá trình đó được thực

hiện một cách trọn vẹn, đưa các quy phạm

pháp luật đã ban hành vào cuộc sống một

cách đầy đủ và đúng đắn. Đây là trường

hợp đặc biệt của hoạt động pháp luật - áp

dụng pháp luật (hoặc về nguyên tắc là áp

dụng đạo luật). Như vậy, “Áp dụng pháp

luật là hoạt động có tổ chức - quyền lực của

cơ quan, cá nhân có thẩm quyền bảo đảm thực

hiện các quy phạm pháp luật trong những

trường hợp cụ thể của cuộc sống”¹⁰.

Đối với áp dụng pháp luật hình sự,

quan điểm thứ hai đã nêu trên đây, thiết

nghĩ có tính thuyết phục cao hơn vì “sự

xen vào” quá trình thực hiện pháp luật

hình sự của cơ quan, cá nhân có thẩm

quyền là hiện tượng bình thường; mỗi

một lần “xen vào” quá trình thực hiện

pháp luật, cơ quan, cá nhân có thẩm quyền

không chỉ xác định những gì xảy ra trong

quá trình thực hiện tội phạm cụ thể mà

còn xác định cả những gì nằm ngoài quá

trình thực hiện tội phạm cụ thể đó. Trong

một tổng thể, cách sắp xếp theo thứ hạng

các hình thức thực hiện pháp luật và áp

dụng pháp luật với tính cách là “trường

hợp hoạt động đặc biệt của pháp luật”, là

“trường hợp đặc biệt của thực hiện pháp

luật” như trên là hữu ích, bꢀi nó cho phép

phân biệt hành vi hợp pháp và hành vi bất

hợp pháp (tội phạm) của công dân, hoạt

động áp dụng pháp luật và hành vi có ý

nghĩa về mặt pháp luật hình sự.

2. Các hình thức thực hiện pháp luật

hình sự

Đối với thực hiện pháp luật hình sự,

các vấn đề pháp lý chuyên ngành cũng

có ý nghĩa quan trọng, vì vậy không thể

không phân tích các hình thức thực hiện

pháp luật hình sự.

Hiện nay, trong khoa học pháp lý đang

tồn tại hai (nhóm) quan điểm không hoàn

toàn giống nhau về phân loại hình thức

thực hiện pháp luật. Một số nhà luật học

phân biệt “bốn hình thức của hoạt động thực

hiện pháp luật là tuân thủ pháp luật, thi hành

pháp luật, sử dụng pháp luật, áp dụng pháp

luật”⁹. Trong khi đó, khi khẳng định ba

hình thức của thực hiện pháp luật là tuân

thủ pháp luật, thi hành pháp luật và sử

^8ꢁXem: Grevxov Ju.I., Các quan hệ pháp luật và thực

hiện pháp luật, Leningrad, 1987, tr.60-61 (Tiếng Nga). ¹⁰ꢁ Xem: Alekseev S.S., Pháp luật: Điều sơ đẳng - Lý

⁹ꢁ Xem: Vengherov A.B., Lý luận về Nhà nước và pháp luận - Triết học. Kinh nghiệm nghiên cứu tổng thể,

luật, tr. 428 (Tiếng Nga).

tr.115 (Tiếng Nga).

Số 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát

7

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG...

Liên quan đến vấn đề này, có quan và các yêu cầu của pháp luật quốc tế, mà xét

điểm cho rằng “chỉ có cơ quan, người có về thực chất, còn là lập trường (quan điểm)

pháp lý có cơ sở và đáng tin cậy của chúng

ta”¹³. Sự chống trả một cách tích cực đối

với hành vi trái pháp luật của người khác

trong trường hợp phòng vệ chính đáng,

thiết nghĩ không phải là cái gì khác ngoài

việc công dân sử dụng quyền cơ bản của

mình trên cơ sꢀ quy định của Hiến pháp

và được quy định (cụ thể hóa) tại Điều 22

BLHS năm 2015 về phòng vệ chính đáng.

Ở hình thức thứ nhất - tuân thủ pháp

luật hình sự (hay còn gọi tuân thủ các điều

cấm hình sự), các quy phạm cấm thực hiện

của pháp luật hình sự được hiện thực hóa.

Tuân thủ pháp luật hình sự là việc chủ thể

(cá nhân hoặc pháp nhân thương mại) tự

kiềm chế, không thực hiện điều cấm hình

sự (tội phạm). Tuân thủ pháp luật hình sự,

vì vậy là hành vi mang tính chất thụ động,

chức vụ có thẩm quyền mới áp dụng pháp

luật. Các công dân không áp dụng pháp luật

mặc dù trong một số trường hợp họ được

trao quyền chống trả một cách tích cực hành

vi trái pháp luật của người khác, chẳng hạn

như trong trường hợp phòng vệ chính đáng

khi tính mạng, sức khỏe của họ hay của những

người thân thích bị xâm phạm hoặc đe dọa trực

tiếp xâm phạm”¹¹. Vậy mà, khi phân tích

nội dung của luận điểm trên đây, có quan

điểm đã nhận xét: “Từ lời văn của luận điểm

trên đây hoàn toàn có thể kết luận rằng, dường

như Nhà nước đôi khi trao cho công dân thẩm

quyền áp dụng pháp luật giống như trao cho

người có chức vụ có thẩm quyền, vì cho phép

công dân “chống trả một cách tích cực hành vi

trái pháp luật của người khác”¹². Tuy nhiên,

kết luận mang tính chất võ đoán về công

dân được trao thẩm quyền áp dụng pháp nhưng đúng pháp luật (hợp pháp), vì chủ

luật hình sự trong trường hợp phòng vệ thể thực hiện đầy đủ các đòi hỏi của pháp

luật hình sự, không thực hiện hành vi tội

phạm - hành vi bị nghiêm cấm thực hiện.

Hầu hết các quy phạm pháp luật hình sự

là quy phạm cấm thực hiện hành vi mà

BLHS coi là tội phạm cụ thể. Bꢀi vậy, tuân

thủ pháp luật hình sự là hình thức chủ

yếu của thực hiện pháp luật hình sự.

Ở hình thức thứ hai - thi hành (chấp

hành) pháp luật hình sự, chủ thể thi hành

(chấp hành) nghĩa vụ phải thực hiện đã

được ghi nhận trong phần quy định của

quy phạm pháp luật hình sự. Bꢀi vậy,

thi hành (chấp hành) pháp luật hình sự

là hành vi mang tính chủ động của chủ

thể thực hiện pháp luật. Trong luật hình

sự, các quy phạm bắt buộc thực hiện ít

hơn nhiều so với các quy phạm cấm thực

hiện; vì vậy, hình thức thi hành hay chấp

chính đáng, thiết nghĩ là sai lầm, bꢀi lẽ

quyền được phòng vệ chính đáng là hợp

phần của quyền được sống (Điều 19 Hiến

pháp năm 2013), của quyền bất khả xâm

phạm về thân thể, được pháp luật bảo

hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm

(Điều 20 Hiến pháp năm 2013), quyền bất

khả xâm phạm tự do cá nhân (các điều 21,

23, 24, 25 Hiến pháp năm 2013). Với vấn

đề này, có quan điểm cho rằng “Chính việc

kết hợp hai yếu tố: pháp luật - xã hội (pháp

luật và tự do của con người là giá trị cao nhất)

và pháp luật - tự nhiên (các quyền và tự do

của con người mang tính tự nhiên không

thể bị tước đoạt), trong tư duy về pháp luật

Hiến pháp cho phép khẳng định những định

hướng (nguyên tắc) pháp lý mang tính nền

tảng được ghi nhận trong Hiến pháp về quyền

và tự do của con người, không đơn thuần là hành pháp luật hình sự ít bắt gặp hơn so

sự cân nhắc bài học quá khứ của đất nước với hình thức tuân thủ pháp luật hình sự.

¹¹ꢁ Xem: chú thích 8, tr.431.

¹³ꢁ Xem: Nhersesjanx V.S., Triết học của pháp luật,

¹²ꢁXem: Từ điển Bách khoa thư pháp lý , tr.277 (Tiếng Nga). Matxcova, 1997, tr.375 (Tiếng Nga).

8

Khoa học Kiểm sát

Số 02 - 2021

HỒ SỸ SƠN

Nghĩa vụ thực hiện thường được quy định quy phạm về miễn trách nhiệm hình sự

đối với những người có chức vụ, quyền đối với những chủ thể đã thực hiện những

hạn, chẳng hạn người có chức vụ, quyền hành vi nhất định nhưng do hội đủ những

hạn trong Tội thiếu trách nhiệm gây thiệt điều kiện được quy định trong pháp luật

hại đến tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổ hình sự nên được miễn truy cứu trách

chức, doanh nghiệp (Điều 179 BLHS năm nhiệm hình sự. Ví dụ: Hành vi của người

2015), hay trong Tội thiếu trách nhiệm gây đã nhận làm gián điệp nhưng không thực

hậu quả nghiêm trọng (Điều 360 BLHS hiện nhiệm vụ được giao và tự thú, thành

năm 2015). Nghĩa vụ thực hiện có thể xuất khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có

phát từ chính hoạt động nghề nghiệp của thẩm quyền trong Tội gián điệp (Điều 110

chủ thể như hành vi không cấp cứu bệnh BLHS năm 2015). Trong những trường

nhân gây tổn hại cho sức khỏe của họ của hợp đó, các quyền chủ thể được được ghi

bác sĩ trực cấp cứu, trong Tội vô ý gây nhận trong các quy phạm này được hiện

thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe thực hóa không bꢀi hành vi hợp pháp của

của người khác do vi phạm quy tắc nghề chủ thể mà bꢀi hành vi đáng được khoan

nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 139 hồng của họ sau khi đã thực hiện tội phạm.

BLHS năm 2015); từ trách nhiệm của công Chính vì vậy, việc sử dụng (vận dụng) các

dân phải cứu giúp người khác trong Tội quyền đó cũng chỉ là một dạng của miễn

không cứu giúp người khác trong tình trách nhiệm hình sự, chứ hoàn toàn không

trạng nguy hiểm đến tính mạng (Điều phải là hình thức thực hiện các quyền chủ

132 BLHS năm 2015); hoặc từ những mối thể của công dân trong quan hệ pháp luật

quan hệ thân thuộc như nghĩa vụ của hình sự - thực hiện hành vi hợp pháp.

người mẹ với con mới đẻ trong Tội giết

hoặc vứt con mới đẻ (Điều 124 BLHS năm

2015). Không ít trường hợp, ngoài việc đòi

hỏi chủ thể phải kiềm chế, quy phạm cấm

cũng đòi hỏi chủ thể phải thực hiện hành

vi nhất định, song chủ thể đã không thực

hiện, ví dụ hành vi của con cái không cho

cha (mẹ) ăn, uống làm cha (mẹ) chết trong

Tội giết người (Điều 123 BLHS năm 2015).

Trong trường hợp này, hành vi giết người

được thực hiện bằng không hành động.

Áp dụng pháp luật, như đã nhấn

mạnh, là hoạt động của các cơ quan có

thẩm quyền (điều tra, truy tố, xét xử) bảo

đảm cho các quy phạm pháp luật hình sự

và các quy phạm pháp luật tố tụng hình

sự được thực hiện trong những trường

hợp cụ thể của cuộc sống. Trong những

tình huống phức tạp của việc tuân thủ

điều cấm hình sự và thi hành (chấp hành)

nghĩa vụ chủ thể đã được ghi nhận trong

các quy phạm pháp luật hình sự, các cơ

Ở hình thức thứ ba - sử dụng (vận dụng) quan có thẩm quyền xác định (phân biệt

pháp luật hình sự, chủ thể sử dụng (vận rõ) hành vi của chủ thể là hợp pháp hay là

dụng) quyền chủ thể đã được ghi nhận tội phạm và khẳng định trong văn bản áp

trong phần quy định của quy phạm pháp dụng pháp luật có hay không có cấu thành

luật hình sự. Trong BLHS, các quy phạm tội phạm. Bꢀi lẽ, việc sử dụng các quyền

cho phép chủ thể sử dụng (vận dụng) chủ thể thuộc sự điều chỉnh của pháp luật

quyền chủ thể của mình chiếm tỷ lệ không hình sự chỉ diễn ra trong những trường

lớn. Các quy phạm cho phép (giao quyền), hợp có gây ra thiệt hại cho khách thể bảo

vì vậy được giới hạn ꢀ những trường hợp vệ của pháp luật (nói cách khác, việc sử

loại trừ trách nhiệm hình sự (các điều từ dụng các quyền đó được thực hiện ngoài

Điều 22 đến Điều 26 BLHS năm 2015). Mặc phạm vi của pháp luật hình sự), nên phải

dù về nội dung, chúng rất gần với những ban hành văn bản quy phạm phân biệt

Số 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát

9

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG...

hành vi gây thiệt hại cho khách thể bảo vệ sự”¹⁴. Chính nhu cầu giải quyết đến tận

cùng vấn đề về thiếu cơ sꢀ để hình thành

quan hệ trách nhiệm hình sự đòi hỏi

trong hoạt động áp dụng pháp luật phải

xác định (phân biệt) hành vi hợp pháp và

hành vi tội phạm trong những tình huống

phức tạp của việc tuân thủ các điều cấm

và thi hành (chấp hành) các nghĩa vụ, đòi

hỏi phải áp dụng các quy phạm về sử

dụng (vận dụng) các quyền chủ thể (như

trong các trường hợp loại trừ trách nhiệm

hình sự ghi nhận tại các điều từ Điều 22

đến Điều 26 BLHS năm 2015), hoặc liên

quan đến việc gây thiệt hại khách quan

như gây thiệt hại trong sự kiện bất ngờ

(Điều 20 BLHS năm 2015).

Như vậy, hoạt động áp dụng pháp luật

hình sự không chỉ bao hàm những văn bản

có các quy phạm pháp luật hình sự được áp

dụng trực tiếp, mà còn bao hàm cả những

văn bản có quy phạm liên quan đến sự

đánh giá chung của pháp luật hình sự đối

với các hành vi của con người cũng như

đối với hoạt động của tổ chức (pháp nhân

thương mại) là hợp pháp hoặc là tội phạm.

Sự đánh giá sơ bộ vấn đề trách nhiệm hình

sự hoặc hình phạt đối với chủ thể làm cho

nó trꢀ thành “bước” (công đoạn) đầu tiên

của thực hiện quy phạm pháp luật hình sự

trong hoạt động áp dụng pháp luật hình sự.

Nếu từ góc độ đánh giá chung của pháp luật

hình sự, các cơ quan bảo vệ pháp luật kết

luận trong hành vi của chủ thể có các dấu

hiệu của cấu thành tội phạm (có cơ sꢀ hình

thành quan hệ trách nhiệm pháp lý hình

sự), hoạt động áp dụng pháp luật hình sự

chuyển sang bước (công đoạn) thứ hai. Tại

bước (công đoạn) này, vấn đề có hoặc không

có cơ sꢀ miễn trách nhiệm hình sự, áp dụng

hay không áp dụng thời hiệu truy cứu trách

nhiệm hình sự (Điều 27 BLHS năm 2015)

được giải quyết. Khi giải quyết vấn đề theo

là hợp pháp hay tội phạm. Việc tiến hành

điều tra, xác minh thiệt hại đó theo trình

tự, thủ tục của quá trình áp dụng pháp

luật, vì vậy cũng là hiển nhiên và dễ hiểu.

Khi xác nhận sự kiện của hành vi hợp

pháp (tức xác nhận không có mối quan

hệ trách nhiệm giữa chủ thể có hành vi và

Nhà nước) trong quá trình áp dụng pháp

luật, các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền

đưa ra sự đánh giá của mình đối với sự

kiện đã xảy ra làm sao để hoạt động hợp

pháp của chủ thể không bị cản trꢀ, đồng

thời để các quyền của họ không bị tiêu tan

bꢀi các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền.

Liên quan đến pháp luật hình sự,

ngoài hành vi hợp pháp và hành vi tội

phạm, còn có những trường hợp không

thuộc phạm vi của hai dạng hành vi nói

trên. Xét theo bản chất, những trường hợp

này không thể điều chỉnh bằng các quy

phạm pháp luật hình sự (như gây thiệt

hại trong trường hợp không có lỗi, hành

vi của những người không có năng lực

trách nhiệm pháp lý, trong đó có hành vi

của những người không đạt độ tuổi chịu

trách nhiệm hình sự) và tất nhiên không

thể đánh giá từ góc độ hành vi hợp pháp

và hành vi tội phạm. Những trường hợp

này có thể được gọi một cách có quy ước

là “phạm vi” gây thiệt hại khách quan, mà

mỗi một trường hợp cụ thể, theo quy định

của pháp luật, do các cơ quan áp dụng

pháp luật xác định.

Khi phân tích tính đặc thù của quy

phạm pháp luật hình sự, có quan điểm

cho rằng “việc áp dụng quy phạm pháp luật

hình sự chỉ gắn với quyết định cuối cùng

(khẳng định và phủ nhận) đối với vấn đề về

trách nhiệm hình sự hoặc hình phạt đối với

chủ thể. Vì vậy, không phải mỗi văn bản tố

tụng hình sự gắn với định tội danh, đồng thời

^14ꢁXem: Naumov A.B., Áp dụng quy phạm pháp luật

là văn bản áp dụng quy phạm pháp luật hình hình sự, Volgograd, 1973, tr. 69 (Tiếng Nga).

10 Khoa học Kiểm sát

Số 02 - 2021

HỒ SỸ SƠN

hướng bất lợi đối với chủ thể, hoạt động áp thực hiện pháp luật hình sự diễn ra trong

dụng pháp luật hình sự chuyển sang bước

(công đoạn) thứ ba: Quyết định hình phạt.

Trong bước (công đoạn) này, xuất phát từ

nội dung của trách nhiệm đã hình thành,

trên cơ sꢀ các quy phạm pháp luật hình sự

về quyết định hình phạt (Điều 50, 51, 52, 53,

56, 102, 103… BLHS năm 2015), Tòa án xác

định loại và mức hình phạt đối với chủ thể

thực hiện tội phạm.

giới hạn của những quan hệ đó bằng hoạt

động áp dụng các quy phạm pháp luật

hình sự. Các hình thức của hoạt động này

là miễn trách nhiệm hình sự, quyết định

hình phạt và miễn hình phạt vốn được

quyết định bꢀi nội dung quan hệ trách

nhiệm, hay nói cách khác là xuất phát từ

nội dung thực tế của các quan hệ điều

chỉnh và các quan hệ bảo vệ của pháp luật

Việc quy định và tách ra ngay trong hình sự bị hành vi nguy hiểm cho xã hội

BLHS các cơ sꢀ, điều kiện, trình tự miễn

hình phạt (Điều 27 BLHS năm 2015) chứng

minh có bước (công đoạn) thứ tư của thực

hiện pháp luật hình sự trong hoạt động áp

dụng pháp luật hình sự: miễn hình phạt.

xâm hại. Tính liên tục trong sự chuyển

tiếp từ một loại hình thức này sang một

loại hình thức khác của hoạt động áp

dụng pháp luật hình sự nhìn chung là

tương ứng với các bước (công đoạn) xác

nhận nội dung quan hệ trách nhiệm hình

sự vốn được là cơ sꢀ để chấm dứt quan hệ

tương ứng và hoạt động phù hợp với nó./.

Như vậy, thực hiện pháp luật hình sự

diễn ra trong hai phạm vi: Phạm vi hành

vi hợp pháp và phạm vi hành vi tội phạm.

Trong phạm vi thứ nhất, thực hiện pháp

luật diễn ra thông qua các quan hệ điều

chỉnh và các quan hệ bảo vệ của pháp luật

hình sự và thường không đi đôi với hoạt

động áp dụng pháp luật hình sự. Hoạt

động áp dụng pháp luật hình sự chỉ xảy

ra trong những tình huống phức tạp đòi

hỏi phải xác định (phân biệt) hành vi hợp

pháp và hành vi tội phạm, khi gây thiệt

hại khách quan (hành vi không phải là

tội phạm). Nếu kết quả của hoạt động đó

(liên quan đến hành vi hợp pháp) là xác

nhận không có (không hình thành) quan

hệ trách nhiệm hoặc phát hiện tính nguyên

vẹn (không bị phá hủy, không bị tổn hại)

của các quan hệ điều chỉnh của pháp luật

và của các quan hệ điều chỉnh của pháp

luật hình sự, các cơ quan áp dụng pháp

luật hình sự đưa ra kết luận cuối cùng về

tính hợp pháp của hành vi này hay hành

vi khác của con người. Trong phần lớn các

trường hợp, ngoại trừ áp dụng biện pháp

chữa bệnh bắt buộc, hoạt động áp dụng

pháp luật hình sự chấm dứt tại đây.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Grevxov Ju.I., (1987), Các quan hệ pháp luật

và thực hiện pháp luật, Leningrad (Tiếng Nga).

2. Hồ Sỹ Sơn, Áp dụng pháp luật hình sự: Một

số vấn đề lý luận, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội,

số 2/2018.

3. Koghan V.M., (1983), Cơ chế xã hội của sự tác

động của pháp luật hình sự, Mátxcova, (Tiếng Nga).

4. Leushin V. N, (2000), Thực hiện và áp dụng

pháp luật, trong sách “Lý luận về Nhà nước và Pháp

luật”, Mátxcova (Tiếng Nga).

5. Naumov A.B., (1973), Áp dụng quy phạm

pháp luật hình sự, Volgograd, (Tiếng Nga).

6. Nhersesjanx V.S., (1997), Triết học của pháp

luật, Mátxcova, (Tiếng Nga).

7. Prokhorov V.S., (1989), Cơ chế điều chỉnh

của pháp luật hình sự: Quy phạm, quan hệ pháp luật,

trách nhiệm (1997), Krasnodar, (Tiếng Nga).

8. Vengherov A.B, (2000), Lý luận về Nhà

nước và pháp luật, Mátxcova, (Tiếng Nga).

9. Võ Khánh Vinh, Áp dụng pháp luật hình

sự: Những vấn đề lý luận và thực tiễn (Kỳ I), Tạp

chí Khoa học Kiểm sát, số 03 (38)/2020; (Kỳ II), số

04(40)/2020.

10. Võ Khánh Vinh, (Chủ biên), (2008), Giáo

trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Nhà

Ở phạm vi thứ hai, những trường hợp

được xác nhận có quan hệ trách nhiệm, xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội.

Số 02 - 2021

Khoa học Kiểm sát 11