Phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng tại khu vực vùng cao tỉnh Bắc Kạn
PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG
CHO HỘ DÂN PHỤ THUỘC VÀO RỪNG
TẠI KHU VỰC VÙNG CAO TỈNH BẮC KẠN
Nguyễn Hải Núi, Nguyễn Quốc Chỉnh, Đỗ Quang Giám
Khoa Kế toán và Quản trị Kinh doanh,
Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Nguyễn Thanh Lâm
Khoa Môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Tóm tắt
Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải
pháp phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng tại
khu vực vùng cao tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh duy trì và phát triển
rừng. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập ở cấp hộ và địa phương qua
phỏng vấn và thảo luận với 265 hộ dân sống gần rừng. Phương pháp
thống kê mô tả, so sánh, mô hình hồi quy, logarit thứ bậc và kiểm định
T-test, χ2-test được sử dụng. Kết quả nghiên cứu cho thấy diện tích
cũng như tài nguyên rừng đã và đang bị đe dọa bởi các hoạt động
sinh kế của người dân vùng cao. Sinh kế của hộ phụ thuộc vào rừng
còn nhiều hạn chế và thiếu bền vững. Thu nhập của hộ còn ở mức
thấp, hoạt động sinh kế của hộ chưa đa dạng. Điều đó tạo ra những
rủi ro trong tiếp cận nguồn tài nguyên rừng như sự mâu thuẫn lợi ích
với các tác nhân khác. Để phát triển sinh kế bền vững cho người dân
địa phương, bài viết đề xuất một số giải pháp về cải tiến cơ chế tổ
chức quản lý và nâng cao nguồn lực sinh kế.
Từ khóa: Phụ thuộc vào rừng; Sinh kế bền vững; Tài nguyên rừng;
Bắc Kạn.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Rừng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sinh kế của người
dân nghèo tại các nước đang phát triển. Sự quan trọng của rừng được
thể hiện ở cả khía cạnh kinh tế và xã hội. Rừng góp phần rất tích cực
cho kinh tế xanh, giúp tạo ra môi trường sống trong lành, an toàn cho
con người và tất cả các sinh vật trên Trái đất, hấp thụ và giảm nhẹ
phát thải khí nhà kính, cung cấp các sản phẩm và dịch vụ môi trường
198
cho phát triển sản xuất và đời sống, cung cấp nơi ở, việc làm, tạo sinh
kế ổn định và là khởi nguồn đời sống văn hóa tâm linh của những
cộng đồng sống trong và gần rừng (Kamanga và cs., 2009; Mutamba
và cs., 2005; Vedeld và cs., 2007). Lâm nghiệp bền vững không chỉ có
vị trí quan trọng đối với đời sống kinh tế - xã hội của từng quốc gia
nói riêng và của toàn cầu nói chung, mà còn góp phần đắc lực trong
việc giảm thiểu tác hại của thiên tai và ứng phó tích cực với biến đổi
khí hậu trên thế giới, đóng góp quan trọng cho quá trình xây dựng một
nền kinh tế xanh, hướng tới phát triển bền vững.
Trong nhiều năm qua, tiếp cận sinh kế được sử dụng nhiều trong
các vấn đề phát triển nông thôn đối với cộng đồng nói chung và
nhóm hộ dân phụ thuộc vào rừng nói riêng. Sinh kế bền vững giúp
hộ có thể đối phó và phục hồi những áp lực và các cú sốc, đồng thời
có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản, cả ở hiện tại lẫn
trong tương lai, mà không gây tổn hại đến các nguồn tài nguyên
thiên nhiên. Khung phát triển sinh kế bền vững chỉ ra các yếu tố
chính ảnh hưởng đến sinh kế của người dân và các mối quan hệ điển
hình giữa chúng. Trong đó, thu nhập được xem xét là chỉ tiêu nghiên
cứu không thể thiếu của kết quả sinh kế. Cải thiện thu nhập cho vùng
cao là một trong những quốc sách hàng đầu của Đảng và Nhà nước.
Bên cạnh đó, xây dựng khung năng lực trên cơ sở các nguồn lực sinh
kế trong bối cảnh xem xét bối cảnh dễ bị tổn thương của hộ góp phần
quan trọng giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2016-2020. Bắc Kạn là
tỉnh miền núi, diện tích đất lâm nghiệp là 432.387 ha, chiếm 89%
(Niên giám thống kê tỉnh Bắc Kạn, 2015). Ngành nông - lâm nghiệp
đóng góp hơn 1/3 GDP toàn tỉnh, hơn 70% lao động của tỉnh là lao
động nông lâm nghiệp, trong đó, lâm nghiệp chiếm khoảng 13%. Do
vậy, phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng ở
Bắc Kạn sẽ góp phần quan trọng vào chương trình xóa đói, giảm
nghèo của quốc gia, cũng như giảm sự tác động tiêu cực tới vấn đề
duy trì và phát triển diện tích rừng.
Trên thế giới và ở Việt Nam, đã có khá nhiều nghiên cứu về phát
triển sinh kế bền vững, như Chambers và Conway (1992), Baumann
và Sinha (2001), Babulo và cs. (2008), Ludi và Slater (2008),
Kamanga và cs. (2009), Scoones (2009), Xu và cs. (2015), Nguyen
Trung Thanh và cs. (2015). Khung phát triển sinh kế bền vững cũng
đã trở thành phương pháp chủ đạo trong việc thực hiện các hoạt động
phát triển của một số tổ chức quốc tế lớn như Oxfam, CARE, UNDP,
DFID. Kết quả nghiên cứu của họ cho mối quan hệ chặt chẽ giữa các
199
hợp phần sinh kế, nhằm tạo ra sinh kế bền vững của hộ. Hộ có thể cải
thiện sinh kế của mình thông qua việc phân bổ sử dụng nguồn lực sinh
kế hợp lý, quyết định theo đuổi chiến lược sinh kế đúng đắn, giảm sự
tác động của bối cảnh. Tuy nhiên, nguồn lực, chiến lược và bối cảnh
sinh kế của các hộ là không đồng nhất, các nghiên cứu cụ thể về phát
triển sinh kế bền vững của hộ dân phụ thuộc vào rừng bị thiếu hụt. Do
vậy, sự hiểu biết thực trạng sinh kế, các yếu tổ ảnh hưởng tới kết quả
sinh kế của hộ, đặc biệt đối với nhóm hộ phụ thuộc vào rừng là cần
thiết cho cả việc bảo tồn và thực hiện các chính sách phát triển rừng.
Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng sinh kế, trong đó tập
trung vào nguồn vốn và kết quả sinh kế. Trên cơ sở đó, đề xuất giải
pháp phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng tại khu
vực vùng cao tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh duy trì và phát triển rừng.
1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1.1. Phương pháp tiếp cận
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận theo khung sinh kế bền
vững trên cơ sở của Baumann và Sinha (2001) và Ludi và Slater
(2008), nhằm xem xét tổng hợp từ bối cảnh dễ bị tổn thương, nguồn
vốn sinh kế, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế của đối tượng nghiên
cứu. Phương pháp tiếp cận theo mức độ phụ thuộc vào rừng, trên cơ sở
áp dụng cách tiếp cận của Babulo và cs. (2008), mức độ phụ thuộc vào
rừng được xác định trên cơ sở tỷ trọng thu nhập từ rừng. Theo đó, mức
độ phụ thuộc vào rừng được phân thành ba nhóm: cao, trung bình và
thấp, với lần lượt tỷ trọng thu nhập từ rừng so với thu nhập tương ứng
là hơn 40%, từ hơn 20% tới 40% và nhỏ hơn hoặc bằng 20%. Đồng
thời, nghiên cứu cũng sử dụng phương pháp tiếp cận sinh thái nhân văn
và tiếp cận theo Chương trình REDD+ (giảm phát thải từ mất rừng và
suy thoái rừng) nhằm đưa ra các giải pháp phù hợp. Trong đó, tiếp cận
sinh thái nhân văn xem xét tổng hòa mối quan hệ giữa con người và
môi trường rừng. Theo đó, giải pháp nâng cao sinh kế người dân trong
bối cảnh hướng tới giảm sự phụ thuộc vào rừng của người dân, nhằm
giảm bớt áp lực cho việc rừng bị mất và suy thoái.
1.2. Chọn điểm nghiên cứu và thu thập số liệu
Nghiên cứu được tiến hành tại hai huyện đại diện vùng cao, với
diện tích rừng và độ che phủ rừng lớn của tỉnh là Na Rì và Ba Bể. Tại
200
mỗi huyện, nghiên cứu chọn hai xã điểm thuộc vùng cao. Tại mỗi xã
nghiên cứu được thực hiện ở những thôn/bản vùng cao - nơi hộ dân có
quyền sử dụng đất rừng và cơ hội tiếp cận nguồn tài nguyên từ rừng.
Do số hộ không nhiều, nên nghiên cứu tiến hành điều tra toàn bộ hộ
tại mỗi thôn/bản, khảo sát bằng phương pháp phỏng vấn trực tiếp 265
hộ dân. Nội dung khảo sát tập trung vào các chỉ tiêu của các hợp phần
trong khung sinh kế bền vững.
1.3. Phương pháp phân tích
Phương pháp thống kê mô tả được sử dụng để mô tả thực trạng
sinh kế của hộ. Các số trung bình, độ lệch chuẩn được sử dụng với chỉ
tiêu phân tổ là mức độ phụ thuộc vào rừng, tình trạng nghèo, địa bàn
nghiên cứu, để tổng hợp, phân tích và phản ánh động thái, tính chất
của từng chỉ tiêu sinh kế. Phân tích ANOVA một chiều, kiểm định
T-test và χ2-test được sử dụng để đánh giá sự khác biệt của các chỉ tiêu
nghiên cứu. Chúng tôi sử dụng các mô hình kinh tế lượng để đánh giá
sự ảnh hưởng của hợp phần sinh kế thu nhập của hộ (mô hình hồi quy
đa biến), tình trạng nghèo (mô hình logarit). Các tham số được tính
toán, ước lượng bằng phần mềm Stata 12.0.
2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
2.1. Bối cảnh dễ bị tổn thương
Để xem xét thực trạng sự tổn thương của hộ, nghiên cứu này tìm
hiểu các biến cố mà hộ phải đối mặt. Kết quả nghiên cứu cho thấy, hộ
không phải đối mặt với những biến cố quá lớn. Trong những năm qua,
thiên tai xảy ra rất ít, chỉ có những trận mưa lớn làm ảnh hưởng tới vài
ba hộ dân sống gần suối. Tuy nhiên, có tới 1/3 hộ dân được điều tra
cho rằng họ bị mất mùa, trong đó hơn 10% cảm nhận sự mất mùa là
nghiêm trọng, ảnh hưởng tiêu cực rất lớn tới cuộc sống của hộ. Sự mất
mùa này chủ yếu xảy ra ở khu vực canh tác thiếu nước và đôi khi cũng
là do bị úng nước ở khu vực canh tác trũng. Bên cạnh đó, sự ốm đau
của người dân cũng rất đáng quan tâm. Gần 1/4 hộ được khảo sát cho
rằng họ gặp phải sự ốm đau, trong đó gần 12% ốm đau nghiêm trọng.
Sự mất mát đất, vật nuôi và tài sản là không đáng kể. Những hủ tục,
đám xá... làm hộ phải chi những khoản lớn ngoài mong đợi cũng
không còn nhiều.
201
Bảng 1. Biến cố mà hộ phải đối mặt (%)
Không
97,74
65,41
76,32
99,25
88,72
97,37
78,95
Vừa phải
1,88
Nghiêm trọng
0,38
Thiên tai
Mất mùa
24,06
12,03
0,38
10,53
11,65
0,38
Ốm đau
Mất đất
Mất mát vật nuôi
Mất mát tài sản
8,27
3,01
1,50
1,13
Khoản chi lớn ngoài
mong đợi
16,54
4,51
Khác
96,99
2,26
0,75
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
2.2. Nguồn vốn sinh kế
2.2.1. Nguồn vốn con người
Nhìn chung, nguồn vốn con người tại địa bàn nghiên cứu còn
nhiều yếu kém và không đồng đều giữa các nhóm hộ. Quy mô hộ bình
quân tại khu vực khảo sát là 4,65 thành viên/hộ, trong đó thành viên
trong độ tuổi lao động chiếm 66,24%. Con số này khá tương đồng với
số liệu thống kê của toàn tỉnh năm 2014 (67,38%) và cao hơn khá
nhiều so với bình quân chung của cả nước (58,86%). Điều này cho
thấy, Bắc Kạn có lực lượng lao động khá dồi dào, tiềm năng phát triển
là rất lớn. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, hộ có quy mô lớn, tỷ lệ lao
động cao mang lại nguồn vốn con người mạnh cho hộ. Kết quả nghiên
cứu này cũng chỉ ra điều tương tự khi kết quả kiểm định cho thấy, hộ
nghèo thường là những hộ có quy mô nhỏ, với chỉ là 4,15 thành viên
(thấp hơn con số 4,92 của hộ không nghèo) và 63,37% người trong độ
tuổi lao động - thấp hơn gần 5% so với hộ không nghèo.
Đặc điểm của chủ hộ có sự khác biệt rõ nét giữa các nhóm hộ. Đa
phần (69%) chủ hộ chỉ học xong cấp 1 và cấp 2, chỉ có chưa tới 1/4
chủ hộ có trình độ từ cấp 3 trở lên. Trình độ học vấn của chủ hộ có sự
ảnh hưởng tích cực có ý nghĩa thống kê tới hộ. Chủ hộ có trình độ học
vấn càng cao, có xu hướng giúp hộ thoát nghèo và giảm sự phụ thuộc
vào rừng. Tuổi bình quân chủ hộ là hơn 44 tuổi và có sự khác biệt
giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ có mức phụ thuộc cao vào rừng thường là
những hộ với độ tuổi cao hơn. Điều này có thể được giải thích là do
chủ hộ có độ tuổi cao ít có cơ hội tiếp thu kiến thức, kỹ năng để đa
202
dạng hóa nguồn thu nhập. Họ có xu hướng tiếp cận và khai thác nguồn
tài nguyên rừng nhiều hơn. Tuy nhiên, chủ hộ có tuổi thấp, chưa có
nhiều tích lũy, nên thường có xu hướng nghèo hơn.
Để nâng cao kiến thức, kỹ năng và năng lực lao động, trong thời
gian qua, các cấp chính quyền địa phương cũng đã thường xuyên tổ
chức các lớp tập huấn cho các hộ dân. Trên 70% số hộ tham gia hầu
hết các lớp tập huấn hhi được mời tham gia. Tuy nhiên, vẫn tồn tại
khoảng 16,23% số hộ rất ít khi tham gia các lớp tập huấn. Những hộ
này thường là những hộ trẻ, ngại tham gia, hay những hộ không biết
rõ tiếng phổ thông. Việc tích cực tham gia các lớp tập huấn đã mang
lại những tín hiệu tích cực cho hộ, nhóm hộ thương xuyên tham gia
các lớp tập huấn hơn thường là những hộ không nghèo và mức độ phụ
thuộc vào rừng thấp. Kết quả này ngụ ý rằng các cấp chính quyền địa
phương bên cạnh việc thường xuyên mở các lớp tập huấn, cũng rất
cần vận động các nhóm hộ tham gia một cách chủ động, tích cực.
Bảng 2. Thực trạng nguồn vốn con người của hộ
Mức độ phụ thuộc
Mức kinh tế hộ
vào rừng
Tính
Chỉ tiêu
ĐVT
chung
Tr.
Không
nghèo
Cao
Thấp Nghèo
bình
Khẩu/
hộ
Số
nhân
khẩu
TB
4,63
4,49
4,77
3,22
4,15
2,63
4,92
4,65
(p) T-test
0,405
2,98
0,000
Số
Tr. bình LĐ/hộ 2,99
3,33
3,08
lượng
lao
động
(p) T-test
0,263
8,75
0,000
Chưa
xong cấp
1
%
10,96
2,68
9,57
5,26
6,79
Đã xong
cấp 1
%
%
%
46,58 41,25 20,54
34,25 27,50 41,07
42,55
31,91
15,96
29,24
36,84
28,65
33,96
35,09
24,15
Trình
độ của
chủ hộ
Đã xong
cấp 2
Từ cấp 3
trở lên
8,22
22,50 35,71
0,000
(p) χ2-test
0,026
203
Mức độ phụ thuộc
vào rừng
Mức kinh tế hộ
Tính
chung
Chỉ tiêu
ĐVT
Tr.
Không
nghèo
Cao
Thấp Nghèo
bình
Nam
Nữ
(p) χ2-test
%
%
93,15 93,75 95,54
92,55
7,45
95,32
4,68
94,34
5,66
Giới
tính
của
6,85
6,25
4,46
chủ hộ
0,0761
0,351
Tuổi
của
chủ hộ
Tr. bình
Năm 46,96 43,70 42,53
40,68
23,64
45,98
44,10
27,77
(p) T-test
0,018
0,000
Tuổi
bình
quân
thành
viên
TB
Năm 28,74 27,26 27,52
30,05
(p) T-test
0,604
0,000
Hầu như
không
%
%
%
21,92 13,75 14,29
21,28
18,09
60,64
13,45
10,53
76,02
16,23
13,21
70,57
Mức
độ
tham
gia lớp
tập
Thỉnh
thoảng
8,22
17,50 13,39
Tham gia
hầu hết
69,86 68,75 72,32
0,330
huấn
(p) χ2-test
0,031
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
2.2.2. Nguồn vốn xã hội
Trong những năm qua, địa phương thường xuyên mở các lớp tập
huấn, tuy nhiên vẫn không thể đáp ứng được tất cả nhu cầu của người
dân do kinh phí có hạn. Nguồn vốn xã hội mạnh sẽ giúp hộ tiếp cận
tốt hơn với các lớp tập huấn. Gần 50% hộ trả lời rằng, họ được mời
hầu như tất cả các lớp tập huấn tổ chức tại địa phương, nhưng cũng có
tới hơn 28% số hộ có câu trả lời ngược lại. Tần suất tiếp cận các lớp
tập huấn cũng có sự khác nhau giữa nhóm hộ. Hộ nghèo có xu hướng
ít được mời tham gia các lớp tập huấn do ít tham gia các lớp trước đó.
Vậy nên, đơn vị tổ chức có xu hướng mời những người nhiệt tình
tham gia hơn. Đây là một cách ứng xử bình thường, tuy nhiên sẽ là
hữu ích hơn cho người nghèo nếu họ nhận được tần suất mời tham gia
công bằng với nhóm hộ không nghèo.
204
Tổ tuần tra rừng có nhiệm vụ kiểm tra, rà soát, theo dõi diện tích
rừng của thôn, bản mình quản lý. Tham gia tổ tuần tra rừng cũng mang
lại lợi ích khá lớn cho người dân, đặc biệt là khi Chương trình chi trả
dịch vụ môi trường rừng được triển khai. Sự tham gia tổ tuần tra rừng là
công bằng giữa các nhóm hộ. Điều này ngụ ý sự bình đẳng đối xử của
chính quyền địa phương với các nhóm hộ. Sự tin tưởng của người dân
địa phương vào cộng đồng là rất cao và không có sự khác biệt giữa
nhóm hộ. Tuy nhiên, sự chuyển biến từ việc được tin tưởng đến nhận
được sự giúp đỡ khi cần thiết lại có sự khác biệt. Kết quả điều tra cho
thấy, nhóm hộ phụ thuộc cao vào rừng cũng như hộ nghèo khó khăn
hơn những nhóm hộ còn lại trong việc tìm kiếm sự giúp đỡ của bạn bè
hàng xóm khi gặp khó khăn, đặc biệt là sự giúp đỡ về vật chất. Điều
này có thể được giải thích do sự yếu kém từ nguồn lực khác, họ dễ bị
tổn thương nên bạn bè nhận thấy rủi ro khi giúp đỡ về vật chất.
Bảng 3. Thực trạng nguồn vốn xã hội của hộ (%)
Mức độ phụ thuộc
Mức kinh tế hộ
vào rừng
Tính
Chỉ tiêu
chung
Tr.
bình
Không
nghèo
Cao
Thấp Nghèo
Rất ít khi
Thỉnh
thoảng
Hầu như
tất cả
39,73 26,25
20,55 25,00
23,21
25,00
38,30
26,60
23,39
28,68
23,77
Tần suất
được mời
tham gia
lớp tập
22,22
39,73 48,75
51,79
35,11
54,39
47,55
huấn
(p) χ2-test
0,180
67,12 55,00
32,88 45,00
0,030
0,007
Có
47,32
52,68
59,57
40,43
52,63
47,37
55,09
44,91
Sự tham
gia tổ tuần
tra rừng
Không
(p) χ2-test
Không
Có
0,277
Sự tin
tưởng
người dân
địa
20,55 15,00
79,45 85,00
13,39
86,61
15,96
84,04
15,79
84,21
15,85
84,15
(p) χ2-test
0,415
0,971
phương
Hầu như
không
Có thể
Hầu như
có
(p) χ2-test
12,33
3,75
3,57
9,82
6,38
23,40
70,21
5,85
11,70
81,87
6,04
15,85
77,74
Khả năng
nhận được
sự giúp đỡ
khi cần
24,66 16,25
63,01 80,00
0,003
85,71
0,042
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
205
2.2.3. Nguồn vốn tự nhiên
Tổng diện tích đất sở hữu bình quân của hộ là 4,05 ha/hộ, trong đó
phần lớn là đất lâm nghiệp (3,45 ha/hộ), đất phục vụ trồng trọt, chăn
nuôi và nuôi trồng thủy sản là 0,5 ha/hộ. Đất nhà ở và vườn tạp gắn
với đất ở bình quân khoảng 1.000 m2/hộ. Tổng diện tích đất sở hữu
của hộ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm hộ nghèo
và không nghèo. Điều này là rất khác biệt so với nhiều nghiên cứu
khác khi họ chỉ ra rằng, diện tích đất sở hữu có ảnh hưởng rất lớn và
rõ nét tới thu nhập của hộ. Tuy nhiên, tại địa bàn nghiên cứu, sự tác
động này là không rõ ràng, vì phần lớn đất lâm nghiệp chưa đem lại
nhiều thu nhập do giao thông khó khăn. Cũng như kết quả của các
nghiên cứu khác, diện tích đất nông nghiệp có sự khác biệt có ý nghĩa
thống kê giữa nhóm hộ nghèo và không nghèo. Khả năng tiếp cận khu
rừng gần nhất của hộ là khá dễ dàng, do hộ được khảo sát là những
thôn, bản sống gần rừng. Di chuyển tới bìa rừng, hộ có thể sử dụng xe
đạp, xe máy. Tuy nhiên, khi đi sâu vào trong rừng, cách duy nhất của
hộ là đi bộ hoặc sử dụng ngựa thồ.
Khoảng cách bình quân của hộ tới trung tâm xã và chợ địa
phương lần lượt là 3,71 km và 9,42 km. Sự khác biệt giữa các nhóm
hộ là không rõ ràng. Mặc dù đường đi đã được cải thiện nhiều,
nhưng vẫn còn rất khó khăn, địa hình quanh co, phức tạp. Việc di
chuyển bằng ôtô vào các thôn, bản vào các thôn vùng cao là đặc
biệt khó khăn cho dù đó là ôtô cỡ nhỏ. Vào mùa mưa, sự di chuyển
này là không thể. Đối với việc tiếp cận chợ địa phương để hộ có thể
mua các nhu yếu phẩm cần thiết, hay trao đổi những nông lâm
phẩm thu được là không dễ dàng. Tại địa bàn nghiên cứu, một cụm
xã (thường là 5 xã) mới có một chợ, chợ được họp theo phiên
(khoảng 3-6 phiên/tháng). Nhằm đảm bảo cuộc sống cho người dân
vùng cao, trong những năm qua, tỉnh Bắc Kạn cũng đã hỗ trợ, đầu
tư công trình nước đảm bảo vệ sinh cho người dân. Bình quân, 65%
hộ dân đã có thể tiếp cận với nguồn nước đảm bảo vệ sinh. Nguồn
nước của cộng đồng dân cư sống gần rừng chủ yếu là hệ thống ống
dẫn nước từ thượng nguồn tới thôn, bản được hỗ trợ từ chính quyền
địa phương, hộ dân cần đầu tư đường ống từ bể nước chung của
thôn về.
206
Bảng 4. Thực trạng nguồn vốn tự nhiên của hộ
Mức độ phụ thuộc
Mức kinh tế hộ
vào rừng
Tính
chung
Chỉ tiêu
ĐVT
Không
nghèo
Cao
TB
Thấp Nghèo
Diện tích đất
nông nghiệp
TB
ha
0,50
0,48
0,571
1,60
0,53
5,64
0,15
6,32
1,14
0,37
2,69
0,11
3,16
1,18
0,58
0,51
3,45
0,10
4,05
1,11
20,87
3,71
(p) T-test
TB ha
(p) T-test
TB ha
(p) T-test
0,000
Diện tích đất
rừng
2,11
0,05
2,66
1,13
3,87
0,09
4,54
1,07
21,58
0,000
0,06
0,251
0,769
0,183
0,603
Diện tích đất
khác
0,078
2,15
Tổng diện tích TB
đất
ha
(p) T-test
TB km
(p) T-test
0,000
1,04
Khoảng cách
từ hộ tới rừng
0,867
Khoảng cách
từ hộ tới rừng
TB phút 19,66 20,06 22,23 19,57
(p) T-test
TB km
(p) T-test
0,808
3,70
0,574
Khoảng cách
từ hộ tới
trung tâm xã
3,92
7,92
0,75
3,57
3,50
9,69
0,57
3,82
9,27
0,70
0,208
0,064
0,598
0,053
Khoảng cách
từ hộ tới chợ
địa phương
TB
km
10,73 9,46
0,018
9,42
0,65
(p) T-test
Tỷ lệ hộ tiếp
cận nước đảm
bảo vệ sinh
TB
%
0,61
0,62
(p) T-test
0,106
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
2.2.4. Nguồn vốn vật chất
Nguồn lực vật chất được đo lường bằng chỉ tiêu tình trạng nhà ở và
tài sản của hộ. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng cách tiếp cận
theo quy trình điều tra, rà soát hộ nghèo theo Thông tư số 21/2012/TT-
BLĐTBXH của Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Sự
khác biệt về tình trạng và chất lượng nhà ở của hộ nghèo và không
nghèo là rất rõ ràng. Tương tự, chất lượng nhà ở của hộ không nghèo
207
cũng tốt hơn hẳn. Thời gian xây dựng chưa lâu và vật liệu chắc chắn,
21,05% hộ không nghèo đánh giá nhà của họ đang có chất lượng tốt.
Tình trạng nhà ở của nhóm hộ phân theo mức độ phụ thuộc vào rừng
cũng có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Kết quả chỉ ra rằng, hộ có
mức phụ thuộc càng cao vào rừng thì tình trạng nhà ở thấp hơn.
Bảng 5. Thực trạng nguồn vốn vật chất của hộ
Mức độ phụ thuộc
Mức kinh tế hộ
vào rừng
Tính
Chỉ tiêu
chung
ĐVT
Không
nghèo
Cao
TB
Thấp Nghèo
Kiên cố
%
%
%
30,14 37,50 53,57 29,79
68,49 55,00 42,86 60,64
49,12
49,71
1,17
42,26
53,58
4,15
Bán kiên
cố
Tình
trạng
nhà ở
Nhà tạm
1,37
7,50
3,57
9,57
(p) χ2-test
0,004
0,000
Tốt
%
%
%
13,70 12,50 19,64
6,38
21,05
77,78
1,17
15,85
74,34
9,81
Chấp
nhận
được
Chất
lượng
nhà ở
76,71 78,75 69,64 68,09
Kém
9,59
8,75 10,71 25,53
0,630 0,000
Tr. bình Điểm 22,97 26,64 38,30 17,86
(p) χ2-test
Điểm
tài sản
sinh
37,54
30,56
16,98
(p) T-test
0,000
0,000
19,84
hoạt
Điểm
tài sản
sản
Tr. bình Điểm 14,49 16,20 19,16 11,79
xuất
kinh
(p) T-test
0,010
0,000
doanh
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
Tính chung, điểm tài sản sinh hoạt của hộ đạt 30,56 điểm và có
sự dao động khá lớn cho thấy sự phân tán của dữ liệu và sự khác
biệt có ý nghĩa thống kê tại mức 1% giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ
208
không nghèo có điểm tài sản sinh hoạt cao gấp hơn 2 lần so với hộ
nghèo. Hộ nghèo đã nghèo về các tài sản phục vụ sinh hoạt, họ
cũng không có điều kiện nguồn lực để trang bị tải sản đầu tư vào
sản xuất kinh doanh. Điều này nói lên rằng, nguồn vốn vật chất của
hộ nghèo yếu hơn rất nhiều so với nhóm hộ không nghèo. Tương
tự, điểm tài sản sinh hoạt và sản xuất kinh doanh của nhóm hộ phụ
thuộc thấp vào rừng cao hơn khoảng 1,5 lần so với nhóm hộ có mức
phụ thuộc vào rừng cao hơn.
2.2.5. Nguồn vốn tài chính
Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguồn vốn tài chính của hộ rất yếu,
có lẽ là yếu nhất trong 6 nhóm nguồn vốn. Tính chung cho toàn bộ
mẫu điều tra, 28% số hộ có ít nhất một thành viên có thu nhập ổn
định. Thành viên này thường là những người tham gia làm cán bộ
chính quyền địa phương, công nhân của các xưởng sản xuất, nhà
máy tại địa phương. Họ là thành viên đóng vai trò quan trọng trong
kinh tế hộ gia đình cả về số lượng và sự bền vững. Do đó, hộ có lao
động với thu nhập ổn định có xu hướng ít phụ thuộc vào rừng hơn và
thường là hộ không nghèo. Sự khác biệt này là rất rõ nét với kết quả
điều tra có ý nghĩa thống kê tại mức 1%. Nghiên cứu này xem xét
năm nhóm thu nhập của hộ, bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, rừng, phi
nông - lâm nghiệp và khác. Tính chung cho toàn mẫu điều tra,
46,79% số hộ có không quá 3 nguồn thu nhập cơ bản là trồng trọt,
chăn nuôi và rừng. Sự đa dạng nguồn thu nhập của hộ có sự khác
biệt lớn giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ không nghèo có sự đa dạng
nguồn thu nhập hơn so với nhóm hộ nghèo, trong khi đó, nhóm hộ
phụ thuộc cao vào rừng có các hoạt động sinh kế ít hơn.
Mẫu điều tra tập trung vào hộ sống gần rừng, khu vực vùng cao,
chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, với tỷ lệ hộ nghèo còn lớn. Do
đó, bình quân toàn bộ mẫu điều tra chỉ có 38% số hộ có thu nhập đáp
ứng được nhu cầu thiết yếu của mình. Mức độ tiết kiệm là rất thấp
(11,32%), trong đó chủ yếu là tiếp kiệm trên cơ sở mua sắm công cụ
sản xuất, tiết kiệm bằng tiền mặt hay gửi các tổ chức tín dụng hầu
như là không có. Tình trạng mắc nợ của người dân là rất cao (76,6%)
với việc họ phải nợ các cửa hàng vật tư nông nghiệp trong hoạt động
sinh kế của mình. Sự khác biệt về nguồn vốn tài chính giữa các
nhóm hộ là rất rõ nét, với độ tin cậy cao (99%). Có thể kết luận rằng,
hộ không nghèo, có mức phụ thuộc và rừng thấp, có nguồn vốn tài
chính mạnh hơn.
209
Bảng 6. Thực trạng nguồn vốn tài chính của hộ (%)
Mức độ phụ thuộc vào
Mức kinh tế hộ
rừng
Tính
chung
Chỉ tiêu
Không
Cao
TB
Thấp Nghèo
nghèo
Mức độ
đáp ứng
nhu cầu
tối thiểu
của hộ
Thiếu nhiều
35,62 26,25 19,64
42,47 42,50 27,68
42,55
34,04
23,40
16,96
26,04
36,23
37,74
Thiếu không
đáng kể
37,43
45,61
Đủ
21,92 31,25 52,68
0,000
(p) χ2-test
0,000
Số nguồn Ít hơn 4
thu nhập nguồn
72,60 50,00 27,68
58,51
40,35
46,79
của hộ
4 nguồn
20,55 38,75 44,64
6,85 11,25 27,68
0,000
32,98
8,51
38,01
21,64
36,23
16,98
5 nguồn
(p) χ2-test
0,004
Tỷ lệ hộ có
lao động
với thu
nhập ổn
định
Tr. bình
5,48 18,75 48,21
9,57
37,43
27,55
(p) T-test
0,000
0,000
Tỷ lệ hộ có Tr. bình
2,74
8,75
18,75
2,13
16,37
75,44
11,32
76,60
tiết kiệm
(p) T-test
0,002
0,000
Tỷ lệ hộ
mắc nợ
Tr. bình
68,49 81,25 78,57
0,145
78,72
0,542
(p) T-test
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
2.2.6. Nguồn vốn chính trị
Đa phần các nghiên cứu về sinh kế tiếp cận theo năm nhóm
nguồn vốn. Nghiên cứu này bổ sung thêm nguồn vốn chính trị
nhằm xem xét vị thế chính trị của hộ. Kết quả nghiên cứu chỉ ra sự
không đồng đều về nguồn vốn chính trị giữa các nhóm hộ. Tỷ lệ
tham gia thường xuyên các hoạt động của các tổ chức địa phương là
khá cao (80,38%) và sự khác biệt giữa các nhóm là không rõ ràng.
Chỉ tiêu tỷ lệ hộ tham gia họp thôn để nắm bắt tinh thần, chủ
trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và các quy định của địa
210
phương cũng là gần như tuyệt đối (96,23%). Tuy nhiên, sự tham gia
quân dân chính đảng các cấp có sự khác biệt tại mức ý nghĩa thống
kê cao (1%) giữa các nhóm hộ. Tổng điểm tham gia quân dân chính
đảng được đóng góp bởi hơn 50% từ cấp thôn, hơn 33% từ việc
tham gia Đảng, còn lại gần 17% đến từ cấp xã. Sự biến động dữ
liệu của các điểm thành phần này cũng tương đồng với tổng điểm
khi giá trị độ lệch chuẩn cao hơn nhiều so với giá trị trung bình cho
thấy sự khác biệt rất lớn giữa các hộ.
Nguồn vốn chính trị mạnh giúp hộ có sinh kế tốt hơn. Kết quả
kiểm định cho thấy, hộ không nghèo, hộ có mức phụ thuộc vào
rừng thấp, có nguồn lực chính trị mạnh hơn với các nhóm hộ còn
lại. Sự khác biệt này do hộ có nguồn vốn chính trị mạnh giúp họ có
vị thế chính trị, địa vị xã hội và từ đó cải thiện các nguồn vốn khác
và tăng thu nhập. Bên cạnh đó, nguồn vốn chính trị mạnh giúp họ
có cơ hội tiếp cận tốt với đường lối của Đảng, chính sách của Nhà
nước, từ đó họ phát hiện cơ hội sản xuất kinh doanh, tiếp cận đầu
vào tốt hơn. Đặc biệt, khi nắm giữ những vị trí chủ chốt tại địa
phương, họ cũng có một nguồn thu nhập, tuy không nhiều những
rất ổn định. Thứ hai, một luồng ý kiến khác cho rằng, để được tham
gia vào hàng ngũ quân dân chính đảng tại địa phương, bản thân hộ
cũng phải có nền tảng tốt, được sự tín nhiệm của bà con. Do đó,
bản thân hộ cũng đã mạnh từ trước đó rồi, do vậy, tỷ lệ hộ không
nghèo tham gia quân dân chính đàng nhiều hơn hộ nghèo cũng là
điều dễ hiểu. Đồng thời, khi đã gia nhập hàng ngũ này rồi, hộ sẽ có
ý thức vươn lên tốt hơn để làm hình mẫu cho các hộ còn lại - đó là
động lực rất tốt để hộ phát triển.
2.3. Chiến lược sinh kế và mức độ phụ thuộc và rừng
Trong tổng số 265 hộ được khảo sát, có tới hơn 1/4 số hộ lựa chọn
chiến lược sinh kế với mức phụ thuộc cao vào rừng. Trong khi đó, số
hộ theo đuổi chiến lược có mức độ phụ thuộc thấp vào rừng chiếm
42,26%. Tỷ trọng thu nhập từ rừng là 28,9% thể hiện rằng, hộ xác
định chiến lược sinh kế có mức độ phụ thuộc khá cao vào rừng. Tuy
nhiên, sự phụ thuộc này là khác nhau giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ có
chiến lược phụ thuộc cao vào rừng thường tiếp cận rừng nhằm thu
hoạch các lâm sản ngoài gỗ như măng, rau..., đồng thời họ sử dụng
chất đốt chủ yếu là củi lấy từ rừng.
211
Bảng 7. Thực trạng nguồn vốn chính trị của hộ
Mức độ phụ thuộc
Mức kinh tế hộ
vào rừng
Tính
chung
Chỉ tiêu
ĐVT
Không
nghèo
Cao
TB
Thấp Nghèo
Tỷ lệ hộ
TB
%
72,60 81,25 84,82 79,79 80,70
80,38
thường xuyên
tham gia các
hoạt động
của tổ chức
địa phương
(p) T-test
0,121
0,859
Tỷ lệ hộ
TB
%
93,15 97,50 97,32 93,62 97,66
96,23
thường xuyên
tham gia họp
thôn
(p) T-test
0,271
0,149
0,06 0,15
0,107
0,18 0,53
0,000
Điểm tham
gia quân dân
chính cấp xã
TB Điểm
(p) T-test
0,08
0,29
0,03
0,018
0,28
0,21
0,58
0,12
0,41
Điểm tham
gia quân dân
chính cấp
thôn
TB Điểm
(p) T-test
0,003
Điểm tham
gia Đảng
TB Điểm
(p) T-test
0,16
0,53
0,21
0,015
0,51
0,38
1,17
0,11
0,000
0,35 1,04
0,36
0,27
0,80
Tổng điểm
tham gia
quân dân
chính đảng
các cấp
TB Điểm
(p) T-test
0,000
0,000
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
Thêm vào đó, nguồn thu nhập khác như từ hoạt động phi nông
nghiệp của nhóm hộ này thường rất hạn chế. Có thể thấy rằng, số
lượng hộ theo đuổi chiến lược phụ thuộc nhiều vào rừng còn cao và nó
sẽ tạo ra những trở ngại nhất định cho chương trình hạn chế tiếp cận
rừng, nhằm bảo vệ và duy trì diện tích rừng của Nhà nước.
212
Sự lựa chọn chiến lược sinh kế theo mức độ phụ thuộc vào rừng
có sự khác biệt rõ nét giữa các nhóm hộ. Nhóm hộ ở huyện Na Rì, với
điều kiện kinh tế tốt hơn, có sự phụ thuộc vào rừng thấp hơn. Bên
cạnh việc huyện Na Rì có điều kiện kinh tế tốt hơn, những hộ được
khảo sát cũng sở hữu rừng sản xuất chủ yếu là rừng chưa được thu
hoạch, đồng thời một diện tích nhỏ được thu hoạch, nhưng do điều
kiện giao thông khó khăn, nên hộ cũng chưa thể khai thác được. Theo
đó, số lượng hộ theo đuổi chiến lược phụ thuộc cao vào rừng ở huyện
Ba Bể (38,17%) cao hơn gấp hai lần so với huyện Na Rì (17,16%).
Điều này cho thấy, sự phụ thuộc vào rừng của hộ dân huyện Ba Bể
cao hơn nhiều so với hộ dân huyện Na Rì. Xét ở khía cạnh mức kinh
tế hộ, hộ nghèo có xu hướng theo đuổi chiến lược phụ thuộc cao vào
rừng. Ngược lại, với nhiều lựa chọn và đa dạng hóa hoạt động sinh kế,
hộ không nghèo có sự phụ thuộc vào rừng thấp hơn.
Bảng 8. Chiến lược sinh kế và mức độ phụ thuộc vào rừng của hộ
Huyện
Mức kinh tế hộ
Tính
chung
Chỉ tiêu
ĐVT
Không
Nghèo
Ba Bể
Na Rì
nghèo
Tổng số hộ
Hộ
Hộ
%
131
50
134
23
94
29
171
44
265
73
SL
Tỷ lệ
SL
LS1: Phụ
thuộc cao
38,17
43
17,16
37
30,85
33
25,73
47
27,55
80
LS2: Phụ
thuộc trung
bình
Hộ
Tỷ lệ
%
32,82
27,61
35,11
27,49
30,19
SL
Hộ
%
38
74
32
80
112
LS3: Phụ
thuộc thấp
Tỷ lệ
29,01
55,22
34,04
46,78
42,26
(p) χ2-test
0,000
0,100
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
2.4. Kết quả sinh kế
2.4.1. Thu nhập của hộ
Tổng thu nhập bình quân của hộ khảo sát là 34,38 triệu
đồng/hộ/năm, thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 616,13 nghìn
đồng/người/tháng. Con số này chỉ cao hơn rất ít so với thu nhập của
213
hộ cận nghèo ở nông thôn theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg của
Thủ tướng Chỉnh phủ. Trong đó, thu nhập của các hộ có sự khác
biệt rất lớn cho thấy, sự chênh lệch thu nhập tạo ra hộ rất nghèo với
thu nhập rất thấp. Thu nhập bình quân của nhóm hộ phụ thuộc cao
vào rừng có xu hướng thấp hơn nhóm hộ phụ thuộc thấp vào rừng,
với mức ý nghĩa thống kê là 1%. Thu nhập của hộ nghèo chỉ bằng
hơn 50% hộ không nghèo và hộ tại huyện Na Rì - nơi có điều kiện
kinh tế - xã hội phát triển hơn - cũng có thu nhập cao hơn so với hộ
tại huyện Ba Bể. Nếu coi tổng thu nhập là một chỉ tiêu quan trọng
đánh giá phúc lợi của hộ, kết quả này khuyến cáo rằng, hộ có mức
độ phụ thuộc cao vào rừng, hộ nghèo, hộ tại vùng có điều kiện kinh
tế - xã hội kém phát triển hơn sẽ dễ bị tổn thương hơn so với nhóm
hộ còn lại, cũng như họ sẽ chịu nhiều tác động tiêu cực từ những
hạn chế tiếp cận tài nguyên rừng khi thực thi chính sách bảo vệ
rừng của Chính phủ.
Nhìn chung, thu nhập của hộ tại vùng nghiên cứu chủ yếu từ
nông nghiệp như lúa, ngô và các sản phẩm nông nghiệp khác,
chiếm hơn 60%. Trong đó, cây lương thực như lúa, ngô, sắn vẫn là
cây trồng chủ lực của địa phương. Tuy nhiên, sản lượng lương thực
của người dân cũng chỉ đủ phục vụ nhu cầu gia đình, một phần nhỏ
để lại cho chăn nuôi. Chăn nuôi của địa phương chỉ là các vật nuôi
truyền thống là lợn, gà và một số ít là trâu, bò phục vụ sản xuất
nông nghiệp. Vùng nghiên cứu tại vùng cao, sản xuất nông nghiệp
của hộ dân vẫn chủ yếu là tự cung tự cấp - phục vụ nhu cầu bản
thân hộ là ưu tiên - việc sản xuất hàng hóa gần như không có. Thu
nhập bằng tiền của hộ chủ yếu đến từ việc làm thuê và khi cần tiền,
họ bán các sản phẩm nông nghiệp đơn lẻ như thóc, gà... Thu nhập
từ rừng của hộ cũng chủ yếu là các lâm sản ngoài gỗ như củi,
măng, rau để phục vụ sinh hoạt của hộ. Kết quả điều tra cho thấy,
tất cả các nguồn thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, rừng, phi nông -
lâm nghiệp và nguồn thu nhập khác của nhóm hộ phụ thuộc vào
rừng thấp, hộ tại huyện có điều kiện kinh tế phát triển hơn (Na Rì)
và hộ không nghèo đều cao hơn nhóm hộ còn lại, với độ tin cậy
cao. Kết quả này dẫn tới tổng thu nhập của họ cao hơn. Để xem xét
cụ thể các yếu tổ ảnh hưởng tới thu nhập của hộ, nghiên cứu sử
dụng hàm hồi quy đa biến.
214
Bảng 9. Thu nhập và nguồn thu nhập của hộ (triệu đồng)
Mức độ phụ thuộc
Huyện
Mức kinh tế hộ
Tính
vào rừng
Cao TB Thấp Ba Bể Na Rì Nghèo Không nghèo
6,26 9,09 12,38 8,33 11,05 6,99 11,19
0,000 0,001 0,000
0,12 6,39 9,49 5,33 6,60 4,25 6,92
0,000 0,460 0,103
11,32 7,62 3,81 7,79 6,29 5,60 7,82
0,000 0,055 0,004
0,77 4,78 21,19 5,11 16,00 4,29 14,09
0,000 0,000 0,000
0,20 0,35 2,14 0,86 1,26 0,19 1,54
0,017 0,541 0,008
18,68 28,23 49,01 27,42 41,20 21,32 41,57
0,000 0,003 0,000
Nguồn thu nhập
chung
TB
9,70
5,97
Trồng
trọt
(p) T-test
TB
Chăn
nuôi
(p) T-test
TB
Rừng
7,03
(p) T-test
Phi nông
lâm
nghiệp
TB
10,61
(p) T-test
TB
(p) T-test
TB
1,06
Khác
Tổng
thu
nhập
34,38
(p) T-test
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
Kết quả ước lượng mô hình hồi quy đa biến sử dụng phần mềm
Stata 12.0 được trình bày ở bảng trên cho thấy, giá trị kiểm định
F = 30,187 và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đã chứng tỏ sự phù hợp
của mô hình. Các chỉ tiêu nguồn vốn sinh kế giải thích được 65,6%
(R2 = 0,6560) sự thay đổi của giá trị thu nhập của hộ. Giá trị VIF bình
quân (1,63) cũng như của các biến thấp (từ 1,29-2,34) cho thấy,
không có hiện tượng tự tương quan (multicolinearity) của các biến
độc lập. Thêm vào đó, giá trị kiểm định z và sai số chuẩn mạnh
(Robust Std. Err) được sử dụng để tránh hiện tượng phương sai thay
đổi (heteroscedasticity). Kết quả cho thấy, có mười sáu tham số ước
lượng có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến thu nhập của hộ.
Hệ số ước lượng của biến mức độ phụ thuộc vào rừng mang dấu
dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% và 5%. Điều này cho thấy,
hộ càng có mức phụ thuộc cao, thu nhập của họ càng thấp. Điều này
ngụ ý rằng, đối với khu vực vùng cao, rừng chủ yếu là rừng phòng hộ,
rừng đặc dụng được giao cho cộng đồng quản lý, rừng của hộ chủ yếu
215
là rừng khoanh nuôi tái sinh, do đó, Nhà nước cần có chính sách nhằm
giảm bớt sự phụ thuộc vào rừng của hộ, cần có giải pháp hỗ trợ phát
triển ngành nghề phi lâm nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi hơn là khai
thác nguồn tài nguyên rừng.
Bảng 10. Kết quả ước lượng các yếu tố ảnh hưởng
tới thu nhập của hộ
Robust
Hệ số ước
lượng
Giá trị kiểm Xác suất
Tên biến
định (z)
(P)
Std. Err.
Chiến lược sinh kế b
2
3
0,315***
0,269**
0,323***
0,093
0,106
0,084
3,380
0.001
0.012
0,000
2,550
Thu nhập đáp ứng nhu cầu
tối thiểu a
3,850
Họ có tiết kiệm a
Hộ có mắc nợa
Đa dạng nguồn thu nhập a
0,226*
- 0,229***
0,152*
0,134
0,082
0,088
0,106
1,690
- 2,800
1,730
0,940
0,093
0,006
0,084
0,350
Hộ có lao động với thu
nhập ổn địnha
0,099NS
Trình độ chủ hộb
2
3
4
- 0,336*
- 0,339*
- 0,226NS
0,297**
0,153NS
0,108NS
0,171
0,188
0,195
0,133
0,103
0,073
- 1,970
- 1,800
- 1,160
2,240
0,051
0,074
0,248
0,026
0,139
0,141
Log(Số nhân khẩu)
Log(Tuổi chủ hộ)
1,490
Log(Diện tích đất nông
nghiệp)
1,480
Log(Diện tích đát rừng)
Tiếp cận rừnga
Tiếp cận nước hợp vệ sinha
Tình trạng nhà ở d
Chất lượng nhà ở c
0,062**
- 0,056NS
0,093NS
0,439NS
0,454*
0,263***
- 0,338*
0,198***
0,077NS
0,113NS
0,030
0,070
0,078
0,271
0,258
0,099
0,183
0,070
0,069
0,097
2,070
- 0,790
1,190
1,620
1,760
2,660
- 1,840
2,840
1,120
1,160
0,040
0,429
0,234
0,107
0,080
0,008
0,067
0,005
0,266
0,246
1
2
1
3
Log(Tài sản sinh hoạt)
Log(Tài sản sản xuất)
Hộ có tham gia tổ tuần tra
rừnga
216
Robust
Hệ số ước
lượng
Giá trị kiểm Xác suất
Tên biến
định (z)
(P)
Std. Err.
Hộ nhận được giúp đỡ khi
cần a
0,071NS
0,112
0,630
0,529
Hộ tin tưởng người dân địa
phương a
0,302**
0,131
2,310
0,022
Mức độ tham gia Quân
Dân Chínha
1
2
1
2
3
0,056NS
0,205*
0,039NS
0,294*
0,447*
7,413***
0,084
0,112
0,093
0,172
0,250
0,615
0,670
1,840
0,420
1,710
1,780
12,050
0,502
0,068
0,673
0,088
0,076
0,000
Tham gia Đảng a
Hằng số
Ghi chú: Number of obs = 218; F(30,187) = 16,10; Prob > F = 0,0000;
R - quared = 0,6560; *** ** và * lần lượt với mức YNTK 1%, 5% và 10%;
,
NS: Không có YNTK; a, b, c, d Biến giả, biến cơ sở, lần lượt là 0, 1, 2, 3.
Nguồn: Phân tích từ số liệu phỏng vấn hộ, 2015.
Trong các nhóm nguồn vốn, nguồn vốn con người và tài chính có
ảnh hưởng mạnh hơn tới thu nhập của hộ so với bốn nhóm nguồn vốn
còn lại. Nguồn vốn con người của hộ như trình độ học vấn, quy mô
hộ, tuổi bình quân thành viên của hộ có sự ảnh hưởng cùng chiều với
thu nhập của hộ và có độ tin cậy ở mức 90 đến 99%. Đối với nhóm
nguồn vốn tài chính, bốn trong năm chỉ tiêu nghiên cứu có ý nghĩa
thống kê, ngụ ý sự ảnh hưởng rõ nét của nguồn vốn này tới thu nhập
của hộ. Kết quả hệ số ước lượng chỉ ra rằng, nguồn vốn tài chính
mạnh sẽ giúp hộ cải thiện thu nhập đáng kể. Điều này cho thấy, nếu
cải thiện nguồn vốn tài chính, thu nhập của hộ sẽ được tăng thêm.
Đối với nhóm chỉ tiêu nguồn vốn tự nhiên, chỉ có chỉ tiêu diện tích
rừng của hộ có ảnh hưởng rõ nét cùng chiều tới thu nhập của hộ, nếu
các yếu tố khác không đổi, diện tích rừng của hộ tăng 1% sẽ giúp thu
nhập của hộ tăng 0,062%. Các chỉ tiêu khác, bao gồm diện tích đất
nông nghiệp, tiếp cận nguồn nước đảm bảo vệ sinh hay sự dễ dàng tiếp
cận tài nguyên rừng không có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kế tới thu
nhập của hộ. Đối với nhóm chỉ tiêu nguồn vốn xã hội, chỉ có chỉ tiêu về
sự tin tưởng có sự ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê tới thu nhập của hộ.
Điều này thể hiện sự lạc quan của nhóm người có thu nhập cao vào
cộng đồng địa phương, do đó, họ dễ dàng hơn trong việc phát triển các
hoạt động nâng cao thu nhập. Ba chỉ tiêu còn lại có ảnh hưởng không rõ
ràng tới thu nhập của hộ. Nguồn vốn chính trị cũng thể hiện sự ảnh
217
Tải về để xem bản đầy đủ
24 trang
15560
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân phụ thuộc vào rừng tại khu vực vùng cao tỉnh Bắc Kạn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_sinh_ke_ben_vung_cho_ho_dan_phu_thuoc_vao_rung_ta.pdf
