Đánh giá vai trò của chính phủ đối với sự phát triển của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiểu vùng Tây Bắc

ĐÁNH GIÁ VAI TRÕ CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI SỰ

PHÁT TRIỂN CỦA CÁC DNNVV TIỂU VÙNG TÂY BẮC

ThS. Đặng Công Thức

Đại học Tây Bắc

Tóm tắt

Mục tiêu của bài viết này nhằm khái quát lại sự phát triển của các DNNVV tiểu

vùng Tây Bắc ở khía cạnh số lượng và chất lượng, sau đó phân tích, đánh giá vai trò

của Chính phủ Việt Nam trong việc hỗ trợ sự phát triển DNNVV Việt Nam nói chung và

DNNVV Tây Bắc nói riêng. Sử dụng phương pháp thống kê mô tả các số liệu từ báo cáo

của Tổng cục thống kê và cục thống kê các tỉnh nghiên cứu thấy các DNNVV Tây Bắc

đã không ngừng gia tăng về số lượng trong 15 năm qua. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động

kinh doanh chưa cao nếu so sánh với địa phương cùng điều kiện. Chính phủ Việt Nam

đã có nhiều hoạt động cụ thể để hỗ trợ các DNNVV nhất là hỗ trợ tiếp cận vốn nhưng

phần lớn các chương trình hỗ trợ này đem lại hiệu quả chưa cao. Trong thời gian tới

cần có biện pháp tăng hiệu quả các chương trình của Chính phủ.

Từ khóa: DNNVV, tiếp cận tài chính, vai trò của Chính phủ với DNNVV

1. Sự phát triển của các DNNVV Tây Bắc

1.1. Về số lượng

Tiểu vùng Tây Bắc gồm 4 tỉnh Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu là

khu vực trọng điểm về an ninh - quốc phòng. Trong nhiều năm qua Đảng và Nhà

nước đã có nhiều chính sách đặc thù nhằm khuyến khích phát triển kinh tế, xóa

đói giảm nghèo trong đó trọng tâm là đẩy mạnh về số lượng và nâng cao hiệu

quả hoạt động các doanh nghiệp. Theo báo cáo trong niên giám của Cục thống kê

các tỉnh thì số lượng DNNVV Tây Bắc đã không ngừng tăng lên qua các năm

(Bảng 1). Số liệu trong bảng tổng hợp cho thấy trong vòng 15 năm số lượng

DNNVV Tây Bắc đã tăng lên 15 lần, tốc độ tăng trung bình là 19% qua các năm.

Trong giai đoạn 2008 - 2015 số lượng DNNVV tăng nhanh và đều đặn nguyên nhân

là do các tỉnh đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, niêm yết công khai trình tự

thủ tục đăng ký doanh nghiệp, miễn thuế 4 năm cho doanh nghiệp mới thành lập,

đền bù, giải phóng mặt bằng, tiến độ giao đất, giao rừng, tiếp cận nguồn nguyên liệu

phục vụ sản xuất được quan tâm, hệ thống cơ sở hạ tầng đường Quốc lộ 6 được

nâng cấp sửa chữa, đi lại thuận tiện hơn,…

337

Bảng 1: Số lƣợng các DNNVV vùng Tây Bắc giai đoạn 2000 - 2015

Đvt: Doanh nghiệp

Điện

Biên

Lai

Châu

DNNVV

Tây Bắc

Tỷ lệ

(%)

Năm

Sơn La Hòa Bình

Cả nƣớc

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

114

143

178

130

154

181

219

274

333

341

413

510

602

657

718

832

830

1290

1460

138

196

382

493

36.305

42.288

0,0105

0,0116

0,0117

0,0125

0,0112

0,0119

0,0094

0,0096

0,0087

0,0093

0,0107

0,0094

0,0101

0,0106

0,0128

0,0126

248

607

51.680

203

235

251

262

293

336

417

502

647

710

756

967

1056

72

297

791

62.908

129

163

172

235

297

414

557

577

615

638

820

922

390

1028

1198

1242

1505

1806

2329

2858

3081

3453

3687

4787

5346

91.755

451

100.124

131.318

155.771

205.732

248.842

266.803

324.691

339.841

346.777

373.213

421.194

467

564

681

896

1142

1139

1296

1463

1710

1908

Nguồn: Cục Thống kê các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Lai Châu

Trong bốn tỉnh thuộc vùng Tây Bắc thì Hòa Bình là tỉnh có nhiều

DNNVV hoạt động nhất (chiếm 35%) do tiếp giáp với thủ đô Hà Nội, là cầu

nối thương mại Đông - Tây nên thị trường phong phú, thuận lợi và tỉnh Lai

Châu có ít DNNVV hoạt động nhất (chiếm 17%) do mới được tách khỏi tỉnh

Điện Biên và giao thông không thuận tiện, địa hình chia cắt, thường xuyên

chịu tác động thiên tai.

Tuy số lượng DNNVV Tây Bắc có tăng lên theo thời gian nhưng còn chưa

tưng xứng với tiềm năng, với tổng diện tích của vùng. Tổng số DNNVV Tây Bắc

chỉ chiếm khoảng hơn 1% số lượng DNNVV cả nước, chỉ bằng ½ số DNNVV

của Tây Nguyên (cũng có 4 tỉnh), chiếm 8% số DNNVV của Hà Nội và chiếm

6,7% số DNNVV của Thành phố Hồ Chí Minh.

338

1.2. Về cơ cấu

* Theo hình thức sở hữu: Tính đến năm 2015 toàn vùng có 99,7%

DNNVV thuộc khu vực kinh tế ngoài Nhà nước còn lại 0,3% thuộc kinh tế Nhà

nước (Bảng 2). Số lượng DNNVV thuộc sở hữu Nhà nước chiếm tỷ trọng thấp là

do thực hiện chủ trương sắp xếp, đổi mới các DNNN và có đến 95% các doanh

nghiệp Nhà nước tại Tây Bắc được xếp vào doanh nghiệp lớn theo tiêu chí của

Nghị định 56/2009.

Bảng 2. Số DNNVV Tây Bắc theo hình thức sở hữu năm 2015

Hình thức pháp lý

Doanh nghiệp ngoài Nhà nước

Doanh nghiệp Nhà nước

Tổng

Số lƣợng (DN)

Tỷ lệ (%)

99,7

5335

11

0,3

5.346

100

Nguồn: Cục Thống kê Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình (2015)

* Theo hình thức pháp lý: Các DNNVV Tây Bắc chủ yếu được đăng ký

thành lập dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân (chiếm 67,2%), tiếp đó là đến

công ty trách nhiệm hữu hạn (chiếm 24,6%) và một phần nhỏ là công ty cổ phần

(chiếm 8.2%). Tại Tây Bắc phần lớn các DNNVV được phát triển từ các hộ kinh

doanh cá thể, quy mô vốn nhỏ, trình độ quản lý kém, thị trường nhỏ hẹp, kinh

doanh tự phát nên số lượng doanh nghiệp tư nhân chiếm ưu thế cao (Bảng 3).

Bảng 3. Số DNNVV Tây Bắc theo hình thức pháp lý năm 2015

Hình thức pháp lý

Doanh nghiệp tư nhân

Số lƣợng (DN)

3.592

Tỷ lệ (%)

67,2

Công ty cổ phần

Công ty trách nhiệm hữu hạn

Tổng

439

8.2

1.315

24,6

5.346

100

Nguồn: Cục Thống kê Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình (2015)

Tại Tây Bắc, tuy là vùng đồi núi với nhiều tiềm năng về khí hậu, đất đai,

rừng nhưng các DNNVV kinh doanh trong lĩnh vực nông - lâm - thủy sản chiếm

339

tỷ lệ rất ít khoảng hơn 3%, lĩnh vực được kinh doanh chủ yếu là Công nghiệp,

xây dựng và khai khoáng, tiếp đó đến thương mại và dịch vụ (Bảng 4). Thực

trạng trên là do các lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ có tỷ suất lợi nhuận cao, ít

chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố thời tiết và trên khu vực này được sự quan tâm

của Trung ương, các tổ chức phi chính phủ nên hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng

phục vụ phát triển kinh tế diễn ra mạnh mẽ. Ngoài ra, ở đây có nhiều nguồn tài

nguyên với trữ lượng lớn và phong phú cũng thúc đẩy các doanh nghiệp thành

lập. Lĩnh vực kinh doanh nông, lâm - thủy sản tồn tại nhiều dưới hình thức hợp

tác xã hoặc hộ kinh doanh cá thể.

Bảng 4. Cơ cấu ngành kinh doanh của DNNVV Tây Bắc 2015

Ngành kinh doanh

Nông - Lâm - Thủy sản

Số lƣợng (DN)

173

Tỷ lệ (%)

3,21

Công nghiệp, xây dựng và khai khoáng

Thương mại và dịch vụ

Tổng

2.920

54,63

42,15

100

2.253

5.346

Nguồn: Cục Thống kê Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình (2015)

1.3. Hoạt động kinh doanh của DNNVV Tây Bắc

Các chỉ tiêu kinh doanh là thước đo quan trọng để đánh giá sự phát triển

của doanh nghiệp. Trong năm 2014 các DNNVV Tây Bắc đã đóng góp cho ngân

sách Nhà nước 798 tỷ đồng, giải quyết việc làm cho 118.682 lao động (Bảng 5).

Tuy nhiên, lợi nhuận sau thuế TNDN của doanh nghiệp toàn vùng đang ở mức

âm (đánh giá tổng thể là làm ăn không hiệu quả).

Bảng 5. Một số chỉ tiêu kinh doanh của DNNVV Tây Bắc năm 2014

Chỉ tiêu

Doanh

thu thuần trƣớc thuế

Lợi nhuận Nộp ngân

Nguồn

vốn (tỷ

đồng)

Số

DN

Lao động

(ngƣời)

sách

(tỷ đồng)

Khu vực

Tây Nguyên 9.488

244.625

118.682

48,5

202.570

81.703

40,3

197.898

46.396

23,4

4.989

-314

0

2.427

798

Tây Bắc

Tỷ lệ %

4.787

50,4

32,8

Nguồn: Tổng cục Thống kê và Cục Thống kê các tỉnh Tây Bắc 2014

340

Bảng 5 còn cho thấy nếu so sánh các chỉ tiêu kinh doanh của DNNVV Tây

Bắc với các DNVV Tây Nguyên (có một số điểm chung về điều kiện địa hình,

diện tích, cùng có 4 tỉnh) thì các DNNVV Tây Bắc có số lượng ít hơn, đóng góp

cho kinh tế - xã hội và hiệu quả hoạt động cũng kém hơn. Cụ thể như sau:

+ Số lượng DNNVV Tây Bắc chỉ bằng 50,4% số lượng DNNVV Tây Nguyên.

+ Kết quả giải quyết việc làm của DNVV Tây Bắc chỉ bằng 48,5% kết quả

giải quyết việc làm DNNVV Tây Nguyên.

+ Tổng nguồn vốn cho hoạt động kinh doanh của DNNVV Tây Bắc chỉ

bằng 40,3% tổng nguồn vốn của DNNVV Tây Nguyên.

+ Doanh thu thuần của DNNVV Tây Bắc chỉ bằng 23,4% doanh thu thuần

của DNNVV Tây Nguyên.

+ Lợi nhuận trước thuế của DNNVV Tây Bắc bị âm, trong khi các

DNNVV Tây Nguyên là 4.989 tỷ đồng.

+ Đóng góp cho ngân sách Nhà nước của DNNVV Tây Bắc chỉ bằng

32,8% so với DNNVV Tây Nguyên.

Kết quả trên cho thấy các DNNVV Tây Bắc tuy đã có những đóng góp nhất

định cho các địa phương trong vùng nhưng so với các vùng kinh tế khác có nhiều

nét tương đồng về điều kiện thì những đóng góp này chưa đạt được kỳ vọng,

thực trạng này có thể do tỷ lệ thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước vào Tây

Bắc chưa cao, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp thấp, điều kiện địa

hình hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn ảnh hưởng đến phát triển kinh tế,

phần lớn nguồn lực để phát triển kinh tế xã hội của tỉnh phụ thuộc vào ngân

sách Trung ương, trình độ lao động chưa cao, chưa phát triển được thị trường

và thương hiệu của các mặt hàng nông sản địa phương, hiệu quả từ các chính

sách hỗ trợ của Nhà nước còn chưa cao, khả năng tiếp cận vốn của các tổ chức

tài chính còn hạn chế,… vì vậy cần phải có các biện pháp để tăng cường phát

triển, nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện khả năng tiếp cận các nguồn vốn

của DNNVV toàn vùng để phát huy hết ưu thế, thế mạnh đóng góp nhiều hơn

cho kinh tế - xã hội các địa phương trong vùng.

Ngoài các chỉ tiêu kinh tế cơ bản trên thì chỉ tiêu thu nhập bình quân/lao

động và tỷ suất lợi nhuận sau thuế/doanh thu là chỉ tiêu quan trọng được nhiều

chủ thể quan tâm (Bảng 6).

341

Bảng 6: Chỉ tiêu kinh doanh quan trọng của DNNVV Tây Bắc năm 2014

Chỉ tiêu

2008

2.670

1,59

2011

3.550

0,32

2014

4.274

0

Thu nhập bình quân/ lao động ( nghìn đồng)

Tỷ suất lợi nhuận sau thuế/doanh thu (%)

Nguồn: Tổng Cục Thống kê và cục Thống kê các tỉnh Tây Bắc 2016

Số liệu trong Bảng 6 cho thấy thu nhập của người lao động đã tăng dần qua

các năm (từ 2008 đến 2014 thu nhập trung bình đã tăng hơn 60%) chứng tỏ các

DN rất chú trọng tới các chính sách cho người lao động nhằm ổn định cuộc sống

để họ yên tâm lao động sản xuất, sáng tạo chủ động trong công việc và khuyến

khích, thu hút lao động có chuyên môn cao. Tuy nhiên, chỉ tiêu quan trọng là tỷ lệ

lợi nhuận/doanh thu (một đồng doanh thu tạo ra bao nhiêu đồng lợi nhuận sau

thuế) lại giảm nhanh. Đây là tín hiệu cảnh báo chung về hiệu quả cho các DNNVV

toàn vùng, hiệu quả kinh doanh chung rất thấp, hiệu quả sử dụng vốn cũng rất thấp

so với mặt bằng chung cả nước.

2. Vai trò của Chính phủ đối với sự phát triển của các DNNVV Tây Bắc

Sự phát triển về số lượng và chất lượng của DNNVV Tây Bắc trong 15

năm qua là kết quả của quá trình lỗ lực vươn lên của bản thân các doanh nghiệp

và sự tạo điều kiện về môi trường pháp lý, thể chế của Chính phủ. Đại hội Đảng

toàn quốc lần thứ 6 năm 1986 với chủ trương cải cách “đổi mới” toàn diện nền

kinh tế được coi là dấu mốc quan trọng trong sự phát triển của DNNVV Việt

Nam nói chung và các DNVNV Tây Bắc nói riêng. Sau chủ trương cải cách,

hàng loạt cách chính sách và các quy định được ban hành để thúc đẩy sự phát

triển của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh như Luật Doanh nghiệp năm 1990,

Luật Doanh nghiệp mới năm 2000. Hơn nữa, Chính phủ đã ban hành nhiều chính

sách cụ thể đối với các DNNVV như Kế hoạch phát triển DNNVV giai đoạn

2006 - 2010, Kế hoạch phát triển DNNVV từ năm 2011 - 2015 (Quyết định số

1231/QĐ-TTg). Một nội dung quan trọng trong các chính sách trên là hỗ trợ tài

chính cho các DNNVV, hỗ trợ cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng và nâng cao

hiệu quả sử dụng vốn. Ngoài ra, Chính phủ còn thành lập Cục Phát triển

DNNVV (ASMED) trực thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư chuyên phục vụ việc xây

dựng và thực hiện chính sách cho DNNVV.

342

Trong hơn 15 năm từ năm 2001 Chính phủ đã thực hiện rất nhiều các

chương trình đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ phát triển tài sản tri thức cho các

DNNVV. Ví dụ: trong giai đoạn 2004 - 2008, Cục Phát triển DNNVV đã thực

hiện 3.704 khóa đào tạo cho các DNVVN gồm “1.372 khóa học về khởi sự kinh

doanh, 2.304 khóa học về quản lý kinh doanh và 28 khóa đào tạo cho các giảng

viên, với 182.870 người tham gia".

Về hỗ trợ các DNNVV tiếp cận tài chính: Chính phủ đã triển khai nhiều

chương trình hỗ trợ DNNVV. Đó là những quy định tài chính khuyến khích mở

rộng cho vay đối với các DNNVV, thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng cho

DNNVV, cung cấp các chương trình đào tạo cho các doanh nghiệp nhỏ để giúp

họ nâng cao năng lực của mình trong kỹ năng quản lý và lập kế hoạch kinh

doanh, thành lập Quỹ Phát triển DNNVV, các Quỹ Hỗ trợ xuất khẩu, Quỹ Hỗ trợ

phát triển tại địa phương. Để hỗ trợ tài chính cho khu vực này, hầu hết các quốc

gia đều có Quỹ Phát triển DNNVV. Đây là một nguồn vốn quan trọng giúp các

doanh nghiệp khởi nghiệp. Tại Việt Nam, việc thành lập Quỹ Hỗ trợ phát triển

DNNVV đã được đặt ra từ 14 năm trước. Chính phủ đã ban hành Nghị định

56/2009/NĐ-CP ngày 30/6/2009 về trợ giúp phát triển DNNVV cùng một số các

quy định khác về thành lập Quỹ Phát triển DNNVV nhưng đến thời điểm này

quỹ vẫn chưa đi vào hoạt động.

Ngoài ra, tính đến hết năm 2015 đã có 171 chứng thư còn hiệu lực với giá

trị vốn cam kết bảo lãnh 2.641 tỷ đồng, dư nợ vay ngân hàng thương mại

(NHTM) 1.729 tỷ đồng. Lũy kế số tiền đã trả cho NHTM 168 tỷ đồng và dư nợ

bắt buộc 162 tỷ đồng. Hơn nữa, hầu hết chính quyền các địa phương đều nhận

thấy việc thành lập Quỹ Bảo lãnh tín dụng cho DNNVV là cần thiết, nhưng gặp

khó khăn trong việc cân đối ngân sách. Nguyên nhân là do, vốn rất nhỏ và ngân

sách địa phương phải đóng góp tối thiểu 30% vốn điều lệ là rất khó, nhất là địa

phương nghèo có nhiều DNNVV cần bảo lãnh, khó có đủ điều kiện thực hiện; tổ

chức bộ máy và nhân sự làm nghiệp vụ bảo lãnh hạn chế, nhất là vùng sâu, vùng

xa, vùng khó khăn và đặc biệt khó khăn.

Đặc biệt, để hỗ trợ doanh nghiệp DNNVV, trong việc tiếp cận tín dụng

trong bối cảnh suy thoái kinh tế từ năm 2008, Chính phủ đã áp dụng một chính

sách tiền tệ linh hoạt, các biện pháp thực hiện để kiểm soát lạm phát để duy trì sự

ổn định của nền kinh tế, giảm bớt tỷ lệ dự trữ bắt buộc của các tổ chức tín dụng,

giảm lãi suất cơ bản,…

343

Tóm lại, các DNNVV Việt Nam đã nhận được nhiều sự quan tâm từ Chính

phủ trên nhiều lĩnh vực trong đó có hỗ trợ tiếp cận tín dụng. Tuy nhiên, cho đến

hiện nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của các chương trình và

chính sách hỗ trợ của Chính phủ. Cho dù Chính phủ đã nỗ lực hỗ trợ khu vực

DNNVV nhưng qua nhiều báo cáo điều tra các DNNVV vẫn than phiền về khó

khăn trong việc tiếp cận các khoản vay chính thức và các ngân hàng thương mại

vẫn phàn nàn về những trở ngại và rủi ro trong cho vay DNNVV.

Nhƣ vậy, doanh nghiệp nhỏ và vừa tiểu vùng Tây Bắc đã không ngừng

tăng lên về số lượng trong những năm qua. Trong đó Hòa Bình và Sơn La là 2

tỉnh có số lượng DNNVV lớn. Tuy các DNNVV có những đóng góp nhất định

cho các địa phương nhưng hiệu quả hoạt động chưa cao. Nhận thức được vai trò

của DNNVV Chính phủ đã có nhiều chính sách đặc thù hỗ trợ sự phát triển của

DNNVV. Tuy nhiên hiệu quả của các chương trình và các chính sách chưa cao.

Tài liệu tham khảo

1. Cục Thống kê Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình (2010, 2011,

2012, 2013, 2014. 2015), Niêm giám thống kê năm các năm 2003, 2004,

2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, NXB

Thống kê, Hà Nội.

2. Nghị định 56 của Chính phủ số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/6/2009 về trợ

giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.

3. Tổng Cục Thống kê (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012,

2013, 2014), Niên giám thống kê các năm 2005,2006,2007, 2008, 2009,

2010, 2011, 2012, 2013, 2014, NXB Thống kê, Hà Nội.

4. UBND Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình (2012), Kế hoạch phát

triển doanh nghiệp nhỏ và vừa 5 năm giai đoạn 2011 - 2015

5. Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI (2012), Báo cáo

tình hình doanh nghiệp và kiến nghị tại cuộc họp Chính phủ tháng

5/2012.

344