Nhà nước bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra: Quy định của pháp luật một số nước và gợi mở cho Việt Nam
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
NHÀ NƯỚC BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO TỘI PHẠM GÂY RA: QUY ĐỊNH
CỦA PHÁP LUẬT MỘT SỐ NƯỚC VÀ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM
Nguyễn Tất Thành*
TS. Khoa Luật, Đại học Văn Lang.
Thông tin bài viết:
Tóm tắt:
Bài viết phân tích các quy định của pháp luật một số nước trên thế giới
về cơ chế nhà nước bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra, từ đó đưa ra
các gợi ý, đề xuất để xây dựng cơ chế tương tự trong pháp luật Việt Nam
nhằm đảm bảo hiệu quả bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra.
Từ khóa: Bồi thường thiệt hại,
Nhà nước bồi thường thiệt hại
do tội phạm gây ra, người bị
hại, tố tụng hình sự.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 16/11/2020
: 03/12/2020
: 05/12/2020
Abstract:
Article Infomation:
Keywords: Compensation,
state compensation for damages
caused by crimes, crime victim,
criminal proceedings.
This article provides analysis of the legal provisions of a number of
countries on state compensation for damages caused by crimes and
suggests the a similar mechanism in Vietnamese criminal procedure
law shoulb be built to ensure effective compensation for damages
caused by crimes.
Article History:
Received
Edited
: 16 Nov. 2020
: 03 Dec. 2020
: 05 Dec. 2020
Approved
Bồi thường thiệt hại (BTTH) do tội
phạm gây ra là một vấn đề được quan tâm
nhiều trong pháp luật ở nhiều nước trên thế
giới hiện nay. Mỗi quốc gia có cơ chế riêng
nhằm đảm bảo việc BTTH này. Nhiều biện
pháp khác nhau được áp dụng nhằm đảm bảo
việc BTTH do tội phạm gây ra như: thông
qua đơn yêu cầu BTTH theo thủ tục hình sự
và tố tụng hình sự (TTHS), tự nguyện BTTH
(compensation), bồi hoàn (restitution) hay
các biện pháp khác.
dung các trường hợp này như: người phạm tội
không mong muốn bồi thường hay không đủ
khả năng để bồi thường, người phạm tội chết
hay đơn giản là không xác định được người
phạm tội. Chính điều này đặt ra một thách
thức đối với các cơ chế BTTH do tội phạm
gây ra ngoài trường hợp người phạm tội phải
BTTH cho tội phạm mà họ đã thực hiện.
Một số quốc gia trên thế giới như: Hoa
Kỳ, Vương Quốc Anh, Pháp, Đức… đã thiết
lập nên cơ chế cho phép người bị hại (nạn
nhân) của tội phạm có thể nhận được bồi
thường mà không phụ thuộc vào các yếu tố
xuất phát từ phía người phạm tội. Cơ chế này
chính là việc nhà nước BTTH do tội phạm
gây ra cho nạn nhân.
Đa phần, việc BTTH do tội phạm gây ra
được thực hiện bởi chính người phạm tội đã
gây thiệt hại. Tuy nhiên, việc BTTH do tội
phạm gây ra từ phía người phạm tội không
phải lúc nào cũng thực hiện được. Rất dễ hình
104
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
1. Quy định của pháp luật về việc nhà
nước bồi thường thiệt hại do tội phạm
gây ra ở một số nước trên thế giới
được thực hiện trong phạm vi TTHS và được
lấy từ ngân sách liên bang; Đạo luật về quyền
của nạn nhân của tội phạm năm 2004 (Crime
Victims’RightsAct of 2004 CVRA)6quy định
về sự cần thiết phải đảm bảo quyền được bồi
thường đầy đủ và kịp thời cho nạn nhân.
1.1. Hoa Kỳ
Ở Hoa Kỳ hiện nay, hệ thống BTTH do
tội phạm gây ra vận hành dựa trên Luật về
nạn nhân của tội phạm năm 1984 (Victims
of Crime Act of 1984, VOCA)1. Luật này
quy định, việc BTTH do tội phạm gây ra
không chỉ được thực hiện bởi người bị kết
tội mà còn có thể thông qua việc Nhà nước
bồi thường nếu như, vì lý do khách quan,
người bị kết tội không thể bồi thường. Từ
quy định này, một chương trình liên bang đã
được xây dựng liên quan đến BTTH. Đó là
Quỹ nạn nhân của tội phạm (Crime Victims
Fund, CVF)2; theo đó, cơ quan tư pháp Hoa
Kỳ được giao trách nhiệm tổ chức thực hiện
và kiểm soát hoạt động của Quỹ này.
Theo đó, việc BTTH do tội phạm gây
ra, bao gồm cả thiệt hại về tinh thần, trong
trường hợp không xác định được người phạm
tội hoặc khi người bị kết án không có khả
năng bồi thường, được thực hiện từ nguồn
chương trình liên bang được thiết lập trong
Quỹ nạn nhân của tội phạm và các chương
trình khác thuộc nhiều bang của Hoa Kỳ.
Việc ra quyết định và chi trả tiền bồi
thường được thực hiện căn cứ thiệt hại gây
ra bởi từng tội phạm cụ thể, các tình tiết cụ
thể đã được các cơ quan bảo vệ pháp luật
hoặc toà án xác định thông qua trình tự thủ
tục tố tụng.
Do tính chất liên bang, nên luật này đã
được ghi nhận vào Phần 32, Chương 201 (từ
điều 20101-20144)3 và Phần 18 (3013) Bộ
Tổng luật Hoa Kỳ4.
1.2. Vương quốc Anh
Tại Vương quốc Anh, việc Nhà nước
BTTH do tội phạm gây ra cũng được ghi
nhận trong luật hiện hành - Luật BTTH do
tội phạm gây ra năm 1995 (Criminal Injuries
Compensation Act 1995); theo đó:
Ngoài ra, các quy định về việc Nhà
nước BTTH do tội phạm gây ra còn được ghi
nhận tại các văn bản khác như: Phần II Luật
về hình phạt hữu hiệu trong chống khủng
bố năm 1996 (Antiterrorism and Effective
Death penalty Act of 1996)5 quy định rằng,
việc BTTH do tội phạm khủng bố gây ra phải
- Người bị gây thiệt hại bởi một hoặc
nhiều tội phạm nghiêm trọng có quyền yêu
cầu Nhà nước bồi thường7;
1. P.L. 98-473, Title II, Chapter XIV, Victims of Crime Act of 1984, October 12, 1984, 98 Stat. 2170.
2. Crime Victims Fund, https://ovc.ojp.gov/about/crime-victims-fund. Quỹ này được hình thành từ ngân sách
Liên bang Hoa Kỳ, chẳng hạn từ năm 2005-2009, mỗi một năm nhận từ ngân sách 5 000 000 đô la Mỹ. Tính
đến năm 2020, số dư của Quỹ là hơn 6 tỷ đô la và bao gồm các khoản tiền ký gửi (còn được gọi là tiền biên lai)
từ số tiền phạt hình sự liên bang, trái phiếu bảo lãnh bị mất, hình phạt và các đánh giá đặc biệt do Văn phòng
luật sư Hoa Kỳ, Tòa án liên bang và Cục trại giam liên bang thu thập.
3. U.S. Code, https://www.law.cornell.edu/uscode/text/34/subtitle-II/chapter-201, truy cập ngày 25/10/2020.
5. Antiterrorism and effective Death penalty Act of 1996, https://www.congress.gov/104/plaws/publ132/
PLAW-104publ132.pdf, truy cập ngày 25/10/2020.
BILLS-108hr5107enr.pdf; Charles Doyle, Crime Victims’ Rights Act: A Summary and Legal Analysis of 18
7. Criminal Injuries Compensation Act 1995, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/53/section/1, truy
cập ngày 1/11/2020.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
105
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
1.3. Cộng hoà Liên bang Đức
- Việc bồi thường được thực hiện đối với
những thiệt hại gây ra bởi tội phạm nghiêm
trọng mà dẫn tới việc bắt giữ người bị tình
nghi trước khi xét xử8;
Ở Cộng hoà Liên bang Đức, chế định
nhà nước BTTH do tội phạm gây ra được điều
chỉnh bởi Luật Bồi thường cho nạn nhân của
tội phạm bạo lực năm 1985 (sửa đổi, bổ sung
theo đạo luật ngày 15 tháng 4 năm 2020)10.
Theo quy định của Luật, “bất kỳ người nào,
trong phạm vi lãnh thổ có hiệu lực của Luật
này hoặc trên tàu hoặc máy bay của Đức,
đã bị thương tích do cố ý, bất hợp pháp tấn
công bản thân hoặc bất kỳ người nào khác
hoặc do sự phòng vệ hợp pháp chống lại một
cuộc tấn công như vậy, sẽ được quyền, theo
đơn, được bồi thường do hậu quả gây ra thiệt
hại về sức khỏe và thiệt hại về kinh tế, theo
quy định của Luật Bồi thường cho nạn nhân
chiến tranh Liên bang”11.
- Việc bồi thường cho bị hại (nạn nhân
của tội phạm) được thực hiện trong các trường
hợp khi thiệt hại gây ra: a) không thể được bồi
thường bởi người phạm tội hoặc b) không thể
bồi thường theo trình tự thủ tục tố tụng dân
sự hoặc TTHS do bị đơn dân sự hoặc người
bị kết án không có đủ tài chính hoặc c) theo
tính chất và mức độ nguy hiểm, đe doạ đến
tính mạng hoặc đến việc thực hiện các quyền
không thể tách rời khác của con người;
- Bộ Nội vụ Vương quốc Anh là cơ
quan quản lý nhà nước về BTTH. Giúp việc
cho Bộ Nội vụ trong quản lý nhà nước về
BTTH là Uỷ ban về BTTH do tội phạm gây
ra (The Criminal Injuries Compensation
Authority) và Uỷ ban kháng cáo các vấn
đề về BTTH do tội phạm gây ra (Criminal
Injuries Compensation Appeal Panel)9;
Quy định của pháp luật Cộng hoà Liên
bang Đức về BTTH do tội phạm gây ra có
một số đặc điểm sau:
- Việc bồi thường được thực hiện nếu
liên quan đến tội phạm bạo lực cố ý thực
hiện trong phạm vi lãnh thổ Liên bang Đức;
việc BTTH được thực hiện đối với cả thiệt
hại về thể chất và tinh thần;
- Người mà sức khoẻ bị gây thiệt hại thì
được bồi thường và nhận được khoản tiền
đủ để khôi phục sức khoẻ; loại và mức bồi
thường phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng
của thiệt hại về kinh tế và chi phí y tế;
- Cho phép việc bồi thường do mất đi kỹ
năng nghề nghiệp nếu bị do tội phạm gây ra
thông qua việc xác định mức độ mất đi khả
năng thực hiện nghề nghiệp;
Điều 2 Luật về BTTH do tội phạm gây
năm 1995 quy định khoản BTTH do tội phạm
gây ra bao gồm: 1) Mức bồi thường tiêu chuẩn
được xác định tuỳ theo bản chất của thiệt hại;
2) Khoản bồi thường bổ sung do bị mất thu
nhập; 3) Trong các trường hợp khác, có thể
tính đến khoản bồi thường bổ sung liên quan
đến những chi phí đặc biệt; 4) trong trường
hợp tổn hại sức khoẻ trầm trọng – thì những
khoản bồi thường bổ sung khác có thể được
tính đến. Tuy nhiên, tổng số tiền bồi thường tối
đa không được vượt quá 500.000 bảng Anh.
8. Theo Luật về nạn nhân của bạo lực gia đình và tội phạm năm 2004, hiệu lực của Luật về BTTH do tội phạm
gây ra năm 1995 và Mô hình BTTH do tội phạm gây ra có hiệu lực đối với người bị thiệt hại bởi tội phạm mà
người phạm tội đó bị bắt trước khi xét xử.
9. Criminal Injuries Compensation Authority (1995), The criminal injuries compensation scheme, https://
injuries-compensation-scheme-1996-eng.pdf, truy cập ngày 1/11/2020.
10. Crime victims Compensation Act as promulgated on 7 January 1985 (Federal Law Gazette I S. 1), last
amended by Article 2a of the Act of 15 April 2020 (Federal Law Gazette I p. 811), https://www.gesetze-im-
internet.de/englisch_oeg/index.html#gl_p0013, truy cập ngày 1/11/2020.
11. Xem Điều 1 Luật về bồi thường cho nạn nhân của tội phạm bạo lực năm 1985, https://www.gesetze-im-
106
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
- Việc bồi thường được thực hiện đối
với phần thu nhập bị mất;
chi phí BTTH do tội phạm gây ra cho bị hại.
Năm 1981, Pháp ban hành Luật số 81-82
Tăng cường an toàn và bảo vệ quyền tự do
của cá nhân13. Chương 3 “về bảo vệ bị hại”
(từ Điều 81- Điều 100) quy định về việc đảm
bảo cho người bị hại khỏi các tác động của tội
phạm được quy định tại Điều 706-14 và Điều
706-15 trong Bộ luật TTHS Pháp. Theo đó,
người là nạn nhân của các tội như trộm cắp
hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì có thể nhận
bồi thường cho các hoạt động hỗ trợ pháp lý.
Cụ thể, Điều 706-14 quy định: “Người nào là
nạn nhân của tội trộm cắp, lừa đảo, bội ước,
cưỡng đoạt tiền, hoặc phá huỷ hoặc gây thiệt
hại cho tài sản của người này, và không thể
có được sự sửa chữa hoặc đền bù đầy đủ và
hiệu quả các thiệt hại của người này dựa trên
bất kỳ cơ sở nào, và kết quả là thấy mình ở
trong tình trạng nghiêm trọng về tâm lý hoặc
tài chính, có thể được hưởng bồi thường theo
điều kiện được quy định tại các điều từ Điều
706-3 đến Điều 706-12, nếu thu nhập của
người này là thấp hơn mức tối đa được hưởng
trợ giúp pháp lý một phần theo quy định của
Điều 4 Luật số 91-647 ngày 10/7/1991 điều
chỉnh việc trợ giúp pháp lý14, có tính đến, nếu
phù hợp các chi phí của gia đình người này.
- Trong trường hợp người chết vì tội
phạm sẽ được Nhà nước bồi thường: a) Chi
phí chôn chất, b) Chi phí liên quan đến việc
mất nguồn thu nhập chính hoặc mất người
cấp dưỡng – như trẻ mồ côi, người không có
khả năng lao động.
- Việc bồi thường do ngân sách liên
bang chi 40% và ngân sách bang chi 60%
nếu như bị hại nộp đơn phù hợp;
- Trách nhiệm giải quyết đơn thuộc về
cơ quan có thẩm quyền ở các bang;
- Việc khôi phục lại các nguồn lực để bồi
thường được tiến hành thông qua: 1) Việc thu
ngân sách liên bang và ngân sách các bang; 2)
Việc truy thu đối với người bị kết án (nếu có
thể); 3) Các nguồn hỗ trợ tự nguyện cũng như
từ việc thực hiện các chương trình xã hội khác.
1.4. Cộng hoà Pháp
Việc bồi thường do Nhà nước tiến hành
cho người bị thiệt hại do tội phạm gây ra
trong pháp luật Cộng hoà Pháp được điều
chỉnh bởi các luật sau:
Luật số 77-5 năm 1977 về BTTH thân
thể do tội phạm gây ra, bổ sung quy định
về Nhà nước BTTH cho người bị hại do tội
phạm gây ra trong Bộ luật TTHS Pháp12 (từ
Điều 706-3 đến Điều 706-13). Theo Luật
này, người bị hại có quyền yêu cầu Nhà nước
BTTH do tội phạm gây ra trước thời điểm
người phạm tội ra trước toà. Toà án, ngoài
việc ra bản án kết tội, phải ra quyết định về
việc BTTH. Nhà nước theo trình tự, thủ tục
quy hồi sẽ truy thu từ người bị kết án khoản
Mức bồi thường tối đa bằng ba lần số
tiền thu nhập giới hạn hàng tháng”15.
Tương tự, việc bồi thường có thể được
thực hiện đối với người bị hại (nạn nhân) của
các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ con
người. Tuy nhiên, thiệt hại của nạn nhân phải
thể hiện ở việc giảm thu nhập, tăng chi phí
hay mất khả năng lao động nghề nghiệp.
12. Loi n° 77-5 du 3 janvier 1977 garantissant l’indemnisation de certaines victimes de dommages corporels
résultant d’une infraction, https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000704552/2020-11-16/,
truy cập ngày 10/11/2020.
13. Loi n° 81-82 du 2 février 1981 renforçant la sécurité et protégeant la liberté des personnes, https://www.
legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000516044/2020-11-16/, truy cập ngày 10/11/2020.
14. Người ở trong tình trạng tài chính nghiêm trọng là trường hợp có thu nhập hàng tháng dưới 900 Euro.
Xem thêm: Loi n° 91-647 du 10 juillet 1991 relative à l’aide juridique, https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/
JORFTEXT000000537611/2020-11-16/, truy cập ngày 10/11/2020.
15. Criminal Procedure Code of the French Republic (amended January 2020), https://www.legislationline.
org/download/id/8539/file/France_CPC_am022020_fr.pdf, truy cập ngày 10/11/2020.
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
107
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
Từ những phân tích quy định của pháp
luật TTHS một số quốc gia về nhà nước
BTTH cho người bị hại do hành vi phạm tội
gây ra có thể rút ra những nhận xét sau:
cho nạn nhân. Ở đây, sự hỗ trợ của Nhà nước
được hiểu là theo trình tự thủ tục hành chính,
còn phần thiệt hại của nạn nhân do tội phạm
gây ra sẽ được bồi thường theo trình tự thủ tục
TTHS đối với vụ án hình sự về tội mua bán
người (nếu có). Một nghiên cứu được công
bố cho thấy, bị hại được bồi thường khoảng
10,5% tổng giá trị thiệt hại được định giá17.
Con số này cho thấy, ở nước ta, tỷ lệ BTTH do
tội phạm gây ra còn thấp, không đảm bảo đầy
đủ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại.
Có những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này
như: Trong quá trình điều tra, Cơ quan điều tra
ít quan tâm xác định vấn đề dân sự trong vụ án
hình sự; khi thụ lý hồ sơ vụ án để chuẩn bị xét
xử, thẩm phán được phân công chủ tọa phiên
tòa chỉ tập trung nghiên cứu giải quyết vấn đề
hình sự mà xem nhẹ vấn đề dân sự trong vụ
án hình sự18; người phạm tội không đủ khả
năng về tài chính…. Tuy nhiên, chúng tôi cho
rằng, nguyên nhân chủ yếu là do quy định
của pháp luật nước ta về BTTH do tội phạm
gây ra còn thiếu đầy đủ và cụ thể. Việc một
số nước trên thế giới xây dựng chế định nhà
nước BTTH do tội phạm gây ra và vận hành
một cách có hiệu quả là một gợi mở để chúng
ta nghiên cứu và học hỏi. Chúng tôi cho rằng,
cần bổ sung chế định nhà nước BTTH trong
pháp luật Việt Nam theo hướng xác lập quyền
của người bị hại được Nhà nước BTTH do tội
phạm gây ra trong trường hợp người phạm tội
không thể/hoặc không có thiện chí BTTH mà
hành vi phạm tội của họ gây ra cho bị hại hoặc
trong trường hợp bị hại chưa nhận được bồi
thường thông qua các hình thức khác (chẳng
hạn như bồi thường do bảo hiểm chi trả); xây
dựng Quỹ BTTH cho nạn nhân từ nguồn ngân
sách nhà nước và từ các nguồn xã hội hoá;
quy định mức tối đa Nhà nước BTTH gây ra
1) Nhà nước bồi thường cho người bị thiệt
hại do hành vi phạm tội gây ra được xem như
là một chế định độc lập trong TTHS các nước.
2) Mặc dù ở mỗi quốc gia, nội dung của
chế định này có sự khác nhau, nhưng điểm
chung là pháp luật TTHS các nước đều quy
định về các vấn đề sau : a) Nguyên tắc cơ
bản liên quan đến việc Nhà nước BTTH cho
người bị hại do tội phạm gây ra; b) Các quỹ
bồi thường có nguồn gốc từ hoặc là nguồn
ngân sách hoặc là các nguồn quỹ vận động,
hỗ trợ từ xã hội; c) Trình tự thủ tục mà người
bị hại cần tiến hành để nhận được sự bồi
thường của Nhà nước đối với thiệt hại do
hành vi phạm tội gây ra.
3) Pháp luật TTHS các nước đều quy
định mức tối đa mà bị hại có thể nhận được
bồi thường từ Nhà nước cho thiệt hại do tội
phạm gây ra.
2. Quy định về việc Nhà nước bồi thường
thiệt hại trong pháp luật Việt Nam và
kiến nghị
Theo quy định của pháp luật nước ta,
trong một số trường hợp nạn nhân (người bị
hại) của tội phạm có thể nhận được sự hỗ trợ16
từ Nhà nước. Tuy nhiên, phạm vi áp dụng còn
hẹp, cụ thể, hiện nay, chỉ có nạn nhân của tội
phạm mua bán người được Nhà nước hỗ trợ.
Theo quy định của Luật Phòng, chống mua
bán người năm 2012, nạn nhân được hưởng
các chế độ hỗ trợ và được bảo vệ và được
BTTH theo quy định của pháp luật.
Như vậy, pháp luật hiện hành của Việt
Nam không quy định về việc Nhà nước BTTH
do tội phạm gây ra, mà chỉ quy định việc hỗ trợ
bởi từng loại tội phạm cụ thể
16. Về bản chất đây là sự hỗ trợ của Nhà nước đối với nạn nhân về tâm lý, y tế, pháp lý, một số chi phí liên quan
đến nhu cầu thiết yếu, chi phí đi lại, hỗ trợ học văn hoá, học nghề hoặc hỗ trợ để vay vốn, trợ cấp khó khăn.
17. Đinh Thị Mai (2014), Quyền của người bị hại trong TTHS Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 213.
18. Tòa hình sự Tòa án nhân dân tối cao (2008), “Tham luận công tác xét xử các vụ án hình sự năm 2007 và
một số kiến nghị”, Hội nghị triển khai công tác ngành Tòa án, Hà Nội.
108
Số 03 + 04 (427 + 428) - T2/2021
5 trang
10080
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhà nước bồi thường thiệt hại do tội phạm gây ra: Quy định của pháp luật một số nước và gợi mở cho Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nha_nuoc_boi_thuong_thiet_hai_do_toi_pham_gay_ra_quy_dinh_cu.pdf
