Bàn về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong dự thảo sửa đổi bộ luật hình sự Việt Nam hiện nay

Download

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

BAØN VEÀ TRAÙCH NHIEÄM HÌNH SÖÏ CUÛA PHAÙP NHAÂN

TRONG DÖÏ THAÛO SÖÛA ÑOÅI BOÄ LUAÄT HÌNH SÖÏ VIEÄT NAM HIEÄN NAY

iếu tá, S. Trịnh Minh Đức *

Tóm tắt nội dung: Trong điều kiện toàn cầu hóa, Việt Nam từng bước hội nhập với

quốc tế trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Cùng với sự phát triển về kinh tế xã hội,

xuất hiện tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia như tội phạm khủng bố, tội phạm rửa tiền,

buôn lậu, tội phạm môi trường, tội phạm mua bán người, các tội về công nghệ thông tin…

ảnh hưởng không nhỏ đến sự ổn định để phát triển. Hiện nay, trên thế giới có 119 nước là

thành viên Công ước quốc tế về chống tham nhũng và sáu nước ASEAN quy định trách

nhiệm hình sự của pháp nhân. Do đó, việc quy định trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với

pháp nhân trong Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự (BLHS) Việt Nam có ý nghĩa về lý luận và

thực tiễn trong tình hình hiện nay.

*****

rong quá trình 70 năm thành lập chung và tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia

nước cho đến nay, cùng với sự nói riêng, kết hợp với yêu cầu thực tiễn xử lý các

phát triển của Pháp luật Việt Nam hành vi vi phạm pháp luật trong một số lĩnh vực

nói chung, Luật hình sự Việt Nam nói riêng đã của đời sống xã hội, nhất là lĩnh vực bảo vệ môi

cho thấy: pháp luật hình sự nước ta chỉ ghi nhận trường, quản lý kinh tế... đã thúc đẩy ngày càng

nguyên tắc lỗi và nguyên tắc phân hóa TNHS. mạnh mẽ các nhà làm luật quan tâm nghiên cứu

Nghĩa là trách nhiệm hình sự chỉ có thể là trách vấn đề TNHS của pháp nhân ở Việt Nam.

nhiệm của cá nhân người đã thực hiện hành vi

Hiện nay, nền kinh tế nước ta được vận

mà Luật hình sự coi là tội phạm. Đồng thời, Luật hành theo nền kinh tế thị trường, có sự quản lý

hình sự cũng không ghi nhận nguyên tắc TNHS của Nhà nước. Các thành phần kinh tế đan xen

đối với người khác và TNHS của pháp nhân. hoạt động, cùng cạnh tranh trên cơ sở pháp luật.

Pháp luật hình sự nói chung và quan điểm về Song, mặt trái của nền kinh tế thị trường kết hợp

việc thiết lập TNHS đối với pháp nhân nói riêng với tâm lý hưởng thụ, coi trọng chủ nghĩa thực

ở nước ta trong thời gian qua chịu ảnh hưởng dụng, cá nhân vị kỷ, tìm kiếm lợi nhuận là trên

nhiều bởi hệ thống pháp luật hình sự của các hết đã khiến cho một số chủ thể tiến hành các

nước xã hội chủ nghĩa, nhất là của Liên Xô (cũ) hoạt động sản xuất kinh doanh bất chấp pháp

và các nước Đông Âu, là những nước không thiết luật, vi phạm nghiêm trọng lợi ích của Nhà nước,

lập chế định TNHS đối với pháp nhân. Do đó, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và công

trong lĩnh vực khoa học pháp lý hình sự, Việt dân.Trong đó, nhiều hành vi vi phạm pháp luật

Nam không đặt ra vấn đề nghiên cứu thiết lập có tính chất và mức độ nguy hiểm đáng kể cho

TNHS đối với pháp nhân. Tuy nhiên, trong xu xã hội do các pháp nhân thực hiện, tập trung

thế hội nhập quốc tế hiện nay, nhất là xuất phát

từ yêu cầu của việc hợp tác quốc tế trong công

tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm nói

---------------------------------------------------------------

* P. Trưởng Phòng QLNCKH,

Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II.

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

trong các lĩnh vực môi trường, sản xuất kinh vi phạm nói trên.

doanh và các hoạt động quản lý kinh tế, xã hội

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân

khác như lĩnh vực quản lý thuế, thị trường tài không phải là vấn đề mới mà đây là vấn đề đã

chính, chứng khoán, đầu tư, bảo hiểm, đấu thầu được ghi nhận trong pháp luật hình sự của một

xây dựng...

số quốc gia cũng như các văn bản pháp luật

Thực tiễn phòng ngừa và đấu tranh quốc tế. Xét ở góc độ pháp luật hình sự của một

chống tội phạm về môi trường trong thời gian số quốc gia như Anh, Mỹ, Canada, Australia, Hà

gần đây đã đặt ra yêu cầu bức thiết đối với việc Lan, Bồ Đào Nha, Phần Lan…Ở khu vực Châu

quy định TNHS đối với pháp nhân. Tình trạng Á, một số quốc gia như Nhật Bản, Singapore,

nhiều khu công nghiệp, cơ sở sản xuất sử dụng Malaysia, Trung Quốc… vấn đề TNHS của

hệ thống ngầm dẫn nước thải chưa qua xử lý pháp nhân đã được quy định trong pháp luật

ra môi trường, gây ô nhiễm nghiêm trọng như hình sự. Dưới góc độ pháp luật quốc tế, trách

Nhà máy sản xuất bột ngọt Vedan, Nhà máy nhiệm hình sự pháp nhân đã được khẳng định

sản xuất khung nhôm định hình thuộc Công ty và nhấn mạnh trong nhiều Công ước của Liên

cổ phần công nghiệp Tung Kuang (Đài Loan) Hợp Quốc như Công ước về trừng trị việc tài trợ

tại Cẩm Giàng, Hải Dương; Nhà máy cồn rượu cho khủng bố, Công ước về chống tham nhũng,

thuộc Công ty cổ phần Đường Quảng Ngãi... Công ước về chống tội phạm có tổ chức xuyên

đang có xu hướng gia tăng. Mặt khác, tình trạng quốc gia…

doanh nghiệp nhập phế liệu nhựa về nước ta

dưới hình thức nhập nguyên liệu sản xuất hoặc TNHS của pháp nhân được quy định như sau:

tạm nhập, tái xuất vẫn tiếp tục xảy ra, phổ Để làm cơ sở truy cứu TNHS đối với pháp

Dự thảo BLHS sửa đổi lần này, vấn đề

biến tại Hải Phòng, Quảng Ninh và TP. Hồ Chí nhân, tại Điều 8, khái niệm tội phạm được quy

Minh… Tuy nhiên, các vụ việc trên đều không bị định: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho

xử lý hình sự mà chỉ bị áp dụng các biện pháp xã hội được quy định trong Bộ luật này, do

hành chính và dân sự, từ đó dẫn đến các trường người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc

hợp phạm tội đã bị bỏ lọt làm ảnh hưởng không do pháp nhân là các tổ chức kinh tế thực hiện

nhỏ đến hiệu lực của công tác quản lý nhà nước một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm các quan

nói chung và quản lý nhà nước trong lĩnh vực an hệ xã hội được Bộ luật này bảo vệ”.

ninh trật tự nói riêng.

Tại Chương XI: “Những quy định đối

Gần đây, xảy ra vụ việc mất nguồn với pháp nhân là các tổ chức kinh tế phạm

phóng xạ ở nhà máy thép Pomina 3 (KCN Phú tội”. Dự thảo đã đưa ra 15 tội danh có thể áp

Mỹ I, huyện Tân Thành, Bà Rịa - Vũng Tàu), Cơ dụng cho pháp nhân, gồm: Tội gây ô nhiễm môi

quan điều tra xác định có dấu hiệu vi phạm hình trường; Tội vi phạm quy định về quản lý chất

sự. Đó là hành vi của một số nhân viên và lãnh thải nguy hại; Tội hủy hoại rừng; Tội buôn lậu;

đạo nhà máy đã thiếu trách nhiệm dẫn đến việc Tội trốn thuế; Tội cố ý công bố thông tin sai lệch

mất thiết bị này. Tuy nhiên, tại điều 236, 237 hoặc che giấu sự thật trong hoạt động chứng

BLHS hiện hành chỉ quy định các hình phạt đối khoán; Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua

với cá nhân vi phạm tội “Sản xuất, tàng trữ, chứng khoán; Tội thao túng giá chứng khoán;

vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép chất Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế

phóng xạ” mà không hề đề cập đến trách nhiệm cho người lao động; Tội tài trợ khủng bố; Tội rửa

hình sự của pháp nhân.

Chính vì thế, trong Dự thảo BLHS sửa đổi

tiền; Tội nhận hối lộ và Tội đưa hối lộ...

Nghiên cứu những quy định này, chúng

lần này, Nhà nước ta có quy định TNHS đối với ta có thể thấy:

pháp nhân để xử lý nghiêm đối với các hành vi

Về chủ thể

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

Trong pháp luật Việt Nam, khái niệm về

pháp nhân được hiểu như sau:

Về yếu tố lỗi

Các quốc gia áp dụng TNHS của pháp

Theo Bộ luật dân sự 2005: “Pháp nhân nhân đều sử dụng thuyết “đồng nhất hóa trách

là tổ chức được thành lập hợp pháp; có cơ nhiệm”. Tư tưởng chính của “học thuyết đồng

cấu tổ chức chặt chẽ; có tài sản độc lập với nhất hóa” thể hiện cơ bản ở chỗ học thuyết này

cá nhân, tổ chức khác và phải tự chịu trách coi hành vi và lỗi của những người quản lý (chỉ

nhiệm bằng số tài sản đó; nhân danh mình đạo, điều hành) pháp nhân như chính là hành

tham gia vào các quan hệ pháp luật một cách vi, lỗi của pháp nhân. Nói cách khác, hành vi, lỗi

độc lập”.

của pháp nhân được đánh giá thông qua hành

Pháp nhân có các loại: “Cơ quan nhà vi, lỗi của cá nhân những người chỉ huy, quản lý,

nước, đơn vị vũ trang nhân dân; tổ chức điều hành pháp nhân đó. Do đó, khi nhân viên

chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; tổ chức quản lý của công ty thực hiện hành vi phạm tội

kinh tế; tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, thì đồng thời hành vi đó cũng được coi là hành vi

tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp; phạm tội củacông ty. Pháp nhân được hưởng lợi

quỹ xã hội, quỹ từ thiện; tổ chức khác có đủ từ những quyết định, hành động của người lãnh

các điều kiện quy định tại Điều 84 của Bộ đạo, chỉ huythì nó cũng phải chịu trách nhiệm từ

luật này”.

quyết định, hành vi của những người đó.

Như vậy, hành vi và lỗi của người lãnh

Một đặc điểm nổi bật trong hệ thống

chính trị nước ta là ngoài các cơ quan nhà nước đạo, chỉ huy, người đại diện cũng được coi là

thì các tổ chức chính trị, chính trị xã hội, các tổ hành vi và lỗi của pháp nhân. Từ góc độ áp dụng

chức quần chúng, các hội nghề nghiệp… đều có pháp luật để truy cứu TNHS pháp nhân thì chỉ

sử dụng ngân sách nhà nước cho hoạt động của cần chứng minh hành vi phạm tội, lỗi của người

mình. Trong khi đó, hình phạt chính đối với pháp lãnh đạo, chỉ huy, người đại diện pháp nhân và

nhân là phạt tiền, giải thể, đình chỉ hoạt động…; các điều kiện khác của pháp nhân như vai trò

các hình phạt bổ sung như tịch thu tài sản, cấm lãnh đạo, chỉ huy, đại diện của cá nhân trong

hoặc hạn chế hoạt động… lại không thể áp dụng pháp nhân… Do đó, về nguyên tắc nếu người

đối với các chủ thể này.Vì thế, khó có thể coi các lãnh đạo, người đại diện của pháp nhân đã thực

pháp nhân công, các tổ chức chính trị, chính trị hiện một tội phạm (dù cố ý hoặc vô ý) vì lợi ích

xã hội, các tổ chức quần chúng, các hội nghề hoặc trong khuôn khổ hoạt động của pháp nhân

nghiệp là chủ thể của TNHS được.

thì cả pháp nhân và người lãnh đạo, người đại

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp vì diện đó phải chịu TNHS về cùng tội phạm đó.

chạy theo lợi ích cục bộ đã có sự thông đồng từ

người phụ trách đến nhân viên, thực hiện nhiều

Về hành vi khách quan

Dự thảo BLHS quy định trách nhiệm

hành vi trái pháp luật mang tính chất tội phạm, hình sự đối với pháp nhân là các tổ chức kinh

đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế như đầu cơ, tế. Nguyên tắc xử lý đối với pháp nhân là các

trốn thuế, kinh doanh trái phép, buôn lậu hoặc tổ chức kinh tế phạm tội khi có đủ các điều kiện

vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường, về sau đây: hành vi phạm tội được thực hiện nhân

bảo hộ lao động gây hậu quả rất nghiêm trọng. danh pháp nhân; hành vi phạm tội được thực

Trong điều kiện hiện nay, chỉ nên coi chủ thể hiện vì lợi ích của pháp nhân; hành vi phạm tội

TNHS là pháp nhân kinh tế (thương mại) để bảo được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc

đảm tính khả thi cũng như thi hành hình phạt và chấp nhận của pháp nhân.

biện pháp tư pháp.

Trong nền kinh tế thị trường, giám đốc

Trên cơ sở phân tích trên, chủ thể là pháp điều hành có thể chỉ là người làm thuê. Họ chỉ

nhân chịu TNHS là các tổ chức kinh tế phạm tội. là người thực hiện một quyết định, chính sách

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

của tập thể là Hội đồng quản trị hoặc của những đổi) cũng là một bước chuẩn bị tiền đề cần thiết

ông chủ thực sự của công ty. Vì vậy, hành vi của cho quá trình hội nhập với cộng đồng kinh tế các

giám độc điều hành (người làm thuê) tuy đã thực quốc gia thuộc hiệp hội các nước ASEAN vào

hiện hành vi phạm tội nhưng họ sẽ không phải cuối năm 2015.

chịu TNHS.

Về hình phạt

Qua các phân tích ở trên, có thể thấy

rằng, việc đề xuất hình sự hóa trách nhiệm hình

Khi pháp nhân phạm các tội danh quy sự của pháp nhân là tổ chức kinh tế là rất cần

định trong Dự thảo BLHS, pháp nhân có thể bị thiết, phù hợp với xu thế chung của thế giới

áp dụng một trong hai hình phạt: Phạt tiền và nhằm khắc phục những bất cập của hệ thống

tước giấy phép tạm thời hoặc vĩnh viễn.

pháp luật hiện hành khi xử lý hành vi vi phạm

Cụ thể: Dự thảo BLHS quy định các hình của pháp nhân; đồng thời tạo cơ sở pháp lý

phạt áp dụng đối với pháp nhân phạm tội như trong hợp tác giữa các quốc gia nhằm đấu tranh

sau: Các hình phạt chính gồm phạt tiền; tước có hiệu quả hơn đối với tội phạm do pháp nhân

quyền sử dụng giấy phép có thời hạn hoặc đình gây ra, mà trước hết là hợp tác giữa các quốc

chỉ hoạt động có thời hạn; tước quyền sử dụng gia ASEAN.

giấy phép vĩnh viễn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh

Tuy nhiên, việc quy định trách nhiệm hình

viễn (chỉ áp dụng đối với pháp nhân được thành sự của pháp nhân trong BLHS (sửa đổi) là vấn

lập nhằm mục đích phạm tội hoặc phạm tội có đề mới trong chính sách hình sự của Nhà nước

tính chất chuyên nghiệp mà Tòa án thấy không ta, động chạm trực tiếp đến lợi ích các doanh

thể áp dụng các hình phạt khác). Các hình phạt nghiệp, đến cuộc sống của người lao động, đến

bổ sung gồm công khai bản án, quyết định của những vấn đề lý luận đã tồn tại rất lâu trong đời

Tòa án; cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong sống chính trị, pháp lý ở Việt Nam nên còn có

một số lĩnh vực nhất định; cấm huy động vốn; nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí là trái chiều.

phạt tiền (khi không áp dụng là hình phạt chính). Bên cạnh đó, việc quy định trách nhiệm hình

Như vậy, các hình phạt tử hình, giam giữ sự của pháp nhân đặt ra yêu cầu cần phải sửa

hoặc các hình phạt tước hoặc hạn chế quyền tự đổi một số văn bản pháp luật quan trọng như:

do thân thể như quy định đối với cá nhân phạm Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật

tội không được áp dụng cho pháp nhân.

Thi hành án hình sự, Pháp lệnh Tổ chức điều

Đến thời điểm hiện nay, đã đến lúc cần tra hình sự… tác động đến hoạt động của nhiều

bổ sung chế định TNHS của pháp nhân để xử Bộ, ngành như Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân

lý đối với các trường hợp tổ chức kinh tế (pháp dân, Tòa án nhân dân nên cần có những nghiên

nhân) vì chạy theo lợi ích của tổ chức mình, đã cứu, lập luận có tính thuyết phục để tạo sự đồng

thực hiện nhiều hành vi trái pháp luật mang tính thuận cao của các Bộ, ngành cũng như toàn xã

chất tội phạm, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, hội, tạo thuận lợi khi thi hành BLHS (sửa đổi).

gây hậu quả rất nghiêm trọng cho xã hội, cho

Vấn đề này đòi hỏi các nhà làm luật cần

nền kinh tế nhưng chỉ xử lý hình sự đối với cá phân tích kỹ lưỡng để đảm bảo không bỏ sót

nhân mà trong nhiều trường hợp việc xác định tội phạm, đồng thời phải tạo điều kiện để các

trách nhiệm cá nhân là rất khó khăn. Trong khi doanh nghiệp hoạt động bình thường, thúc đẩy

đó, tổ chức kinh tế, doanh nghiệp chỉ bị xử lý các doanh nghiệp phát triển trong nền kinh tế thị

bằng các chế tài hành chính, kinh tế, dân sự, trường hiện nay./.

không đảm bảo tính răn đe, phòng ngừa. Vì

vậy, cần nghiên cứu khả năng bổ sung quy định

TNHS của pháp nhân vào BLHS. Ngoài ra, việc

quy định TNHS của pháp nhân trong BLHS (sửa

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

4 trang Thùy Anh 6900 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Bàn về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong dự thảo sửa đổi bộ luật hình sự Việt Nam hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

ban_ve_trach_nhiem_hinh_su_cua_phap_nhan_trong_du_thao_sua_d.pdf