Luận bàn về tội phạm trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội – một số kiến nghị
TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT
LUAÄN BAØN VEÀ TOÄI PHAÏM TRONG LÓNH VÖÏC BAÛO HIEÅM XAÕ HOÄI
– MOÄT SOÁ KIEÁN NGHÒ
iếu tá, S. Phan Tiến Anh *
Tóm tắt nội dung: Bảo hiểm xã hội (BHXH) là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng
hóa, có vài trò rất quan trọng trong việc ổn định đời sống của người lao động, tác động đến
thị trường lao động góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Ở Việt Nam, Bộ luật Hình sự chưa quy
định riêng về tội phạm trong lĩnh vực BHXH, nhưng trong các luật chuyên ngành như Luật
BHXH, Luật BHYT... có qui định về trách nhiệm hình sự với các hành vi vi phạm pháp luật
về BHXH đến mức bị coi là tội phạm. Cũng như các lĩnh vực chuyên biệt khác, tội phạm trong
lĩnh vực BHXH cũng phải thỏa mãn dấu hiệu của tội phạm nói chung, đồng thời có dấu hiệu
pháp lí đặc trương của nó. Có thể hiểu: “Tội phạm trong lĩnh vực BHXH là những hành vi
nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, xâm hại những quan hệ xã hội
phát sinh trong quá trình tổ chức, thực hiện hoạt động BHXH, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây
thiệt hại cho quỹ BHXH, quyền và lợi ích của người tham gia BHXH”.
*****
ảo hiểm xã hội là sản phẩm tất những quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình
yếu của nền kinh tế hàng hóa, có tổ chức, thực hiện hoạt động BHXH, gây thiệt hại
B
vai trò rất quan trọng trong việc ổn hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quỹ BHXH, quyền
định đời sống của người lao động, tác động đến và lợi ích của người tham gia BHXH. Cũng như
thị trường lao động góp phần đảm bảo an sinh các lĩnh vực chuyên biệt khác, xét về nội dung
xã hội. Ngạn ngữ của người Đức có câu: “Cuộc chính trị - xã hội, pháp lí và cấu trúc, tội phạm
sống không có bảo hiểm như cầu thang không trong lĩnh vực BHXH có các dấu hiệu pháp lí đặc
có tay vịn”. Cũng như các chính sách xã hội trưng như sau:
khác, chính sách bảo hiểm xã hội có thể bị xâm
hại nếu không được kiểm soát chặt chẽ với chế trong lĩnh vực BHXH. Các quan hệ BHXH giữa
tài nghiêm khắc, thậm chí cả chế tài hình sự. các chủ thể bao gồm: Cơ quan BHXH, người sử
Một là, khách thể chung của tội phạm
Hoạt động BHXH là quá trình thu, chi và dụng lao động, người lao động và người tham
quản lí quỹ BHXH được hình thành từ nguồn gia BHXH. Các quan hệ này hình thành, duy trì
đóng góp của những người tham gia BHXH nên và phát triển nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi
những hành vi vi phạm pháp luật về BHXH đến của người lao động, góp phần ổn định an sinh
mức bị coi là tội phạm cũng không nằm ngoài xã hội. Quan hệ xã hội trong lĩnh vực BHXH chỉ
quá trình đó. Có thể hiểu: Tội phạm trong lĩnh duy trì và phát triển tốt khi các chủ thể thực hiện
---------------------------------------------------------------
vực BHXH là những hành vi nguy hiểm cho xã
* P. Trưởng Bộ môn Pháp luật,
hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, xâm hại
Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II.
20
SOÁ 08 // THAÙNG 3 NAÊM 2015
PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN
đúng nghĩa vụ, trách nhiệm của mình. Vì quyền sơ) để cho mình hoặc người khác hưởng BHXH;
lợi của các bên tham gia vào quan hệ pháp luật hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong
BHXH nên rất dễ dẫn tới việc các chủ thể không hệ thống BHXH làm trái các qui định pháp luật
tuân thủ nghĩa vụ của mình. Xuất phát từ tầm trong giải quyết các chế độ BHXH; hành vi của
quan trọng của chính sách BHXH đối với sự ổn người có thẩm quyền tạo điều kiện thuận lợi cho
định an sinh xã hội và nguy cơ bị xâm hại, nên người lao động được hưởng các chế độ BHXH
quan hệ xã hội trong lĩnh vực BHXH cần phải trái pháp luật. Ba loại hành vi này đều vi phạm
được bảo vệ bằng pháp luật hình sự. Các quan quy định về quyền hưởng BHXH, gây thiệt hại về
hệ xã hội trong lĩnh vực BHXH bị hành vi nguy cho quỹ BHXH do những người tham gia BHXH
hiểm cho xã hội xâm hại hoặc đe dọa xâm hại hoặc người có chức vụ, quyền hạn trong hệ
ở mức độ đáng kể là khách thể chung của tội thống cơ quan BHXH thực hiện.
phạm trong lĩnh vực này.
Nhóm thứ ba, hành vi vi phạm có liên
Hai là, mặt khách quan của tội phạm quan đến quản lí và thực hiện hoạt động BHXH
trong lĩnh vực BHXH.
bao gồm: Hành vi của người có chức vụ, quyền
- Hành vi khách quan của tội phạm trong hạn trong cơ quan BHXH chiếm đoạt hoặc để
lĩnh vực BHXH diễn ra rất đa dạng, nhưng đều người khác chiếm đoạt tiền quỹ BHXH… Chẳng
có cùng tính chất là vi phạm các qui định pháp hạn: hành vi khách quan của tội phạm tham ô
luật về BHXH và có tính nguy hiểm cao cho xã tài sản mà tài sản chiếm đoạt là quỹ BHXH (tài
hội. Có thể phân chia thành 03 nhóm hành vi sản của nhà nước). Đối với nhóm hành vi này
như sau:
do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan
Nhóm thứ nhất, hành vi vi phạm nghĩa BHXH hoặc cơ quan khác có liên quan chế độ
vụ đóng BHXH bao gồm: Hành vi trốn đóng BHXH thực hiện. Điển hình: Năm 2010, Nguyễn
BHXH cho người lao động; hành vi không đóng Thị Hoa - Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội huyện
BHXH cho đủ số người lao động; hành vi không Nhà Bè, thành phố Hồ Chí Minh và Bùi Quốc
đóng BHXH đúng hạn cho người lao động; Vinh - nhân viên bảo hiểm xã hội đã làm giả tài
hành vi không đóng đủ mức BHXH cho người liệu, lập khống hồ sơ thanh toán tiền trợ cấp xã
lao động. Bốn loại hành vi này đều vi phạm trực hội, chiếm đoạt quỹ BHXH trên 7 tỉ đồng.
tiếp nghĩa vụ đóng BHXH, gây thiệt hại cho quỹ
Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự để
BHXH, đe dọa gây thiệt hại quyền lợi cho người xử lí tội phạm trong lĩnh vực BHXH cho thấy, các
lao động cả hiện tại và tương lai. Các hành vi hành vi khách quan nêu trên chỉ có thể bị truy
trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH cho cơ quan cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh tương
BHXH thường do các doanh nghiệp sử dụng lao ứng được qui định trong Bộ luật Hình sự (tội lừa
động thực hiện, gây thất thoát rất lớn cho quỹ đảo chiếm đoạt tài sản; tội tham ô tài sản…) mà
BHXH. Theo thống kê của cơ quan BHXH Việt chưa có điều luật riêng. Thậm chí, nhóm hành
Nam, đến ngày 30/6/2014, các đơn vị sử dụng vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH dù có tính nguy
lao động nợ quỹ BHXH là 3.000 tỉ đồng, đã làm hiểm cao cho xã hội và gây thiệt hại rất lớn cho
cho quyền hưởng BHXH của hàng triệu người quỹ BHXH nhưng vẫn khó xử lí hình sự do trong
lao động.
Bộ luật Hình sự chưa quy định tội danh cụ thể
Nhóm thứ hai, hành vi vi phạm về và cũng không thể vận dụng các tội danh đã có
quyền hưởng thụ BHXH bao gồm: Hành vi dùng trong Bộ luật Hình sự để xử lý do chủ thể của tội
thủ đoạn gian dối (khai man hoặc làm giả hồ phạm là pháp nhân.
SOÁ 08 // THAÙNG 3 NAÊM 2015
21
TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT
Se-luat-hoa-toi-danh-truc-loi-bao-hiem/61070.tctc
trường hợp hành vi khách quan của tội phạm là
- Hậu quả tác hại của tội phạm trong
lĩnh vực BHXH, gây thiệt hại về tài sản cho quỹ
BHXH thể hiện dưới hình thức bị chiếm đoạt, bị
thất thu hay bị thất thoát. Ngoài ra, còn gây thiệt
hại hoặc đe dọa gây thiệt hại về lợi ích trước
mắt của người lao động (quyền được hưởng chế
độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp…) và lợi ích
lâu dài mà người lao động được hưởng khi hết
tuổi lao động (quyền được hưởng lương hưu,…).
Thông thường, hậu quả tác hại của tội phạm
trong lĩnh vực BHXH được xác định thiệt hại tính
ra bằng tiền và để cấu thành tội phạm thì thiệt
hại phải đạt mức độ nhất định.
hành vi thiếu trách nhiệm của người có chức vụ,
quyền hạn trong quản lí quỹ BHXH. Mục đích
phạm tội trong lĩnh vực BHXH là tư lợi. Động
cơ phạm tội trong lĩnh vực BHXH là vụ lợi cá
nhân hoặc có thể có động cơ mang tính tập thể
như để tăng nguồn vốn của đơn vị hoặc tăng thu
nhập một cách không chính đáng cho các thành
viên trong đơn vị…
Bốn là, chủ thể của tội phạm trong lĩnh
vực BHXH. Hầu hết chủ thể của tội phạm trong
lĩnh vực này là người có chức vụ, quyền hạn
nhất định trong hệ thống cơ quan BHXH Việt
Nam hoặc cơ quan khác liên quan đến chế độ
BHXH. Riêng đối với hành vi dùng thủ đoạn
gian dối (khai man hoặc làm giả hồ sơ) để cho
mình hoặc người khác hưởng BHXH, thì chủ thể
của tội phạm thông thường là người thuộc đối
tượng tham gia BHXH hoặc cũng có thể người
không thuộc đối tượng tham gia BHXH, chủ thể
sử dụng lao động trong khu vực kinh tế tư nhân.
Hiện nay, pháp luật Việt Nam không qui
Ba là, mặt chủ quan của tội phạm trong
lĩnh vực BHXH. Dấu hiệu lỗi của tội phạm trong
lĩnh vực BHXH gồm có cả 2 loại lỗi cố ý và vô ý.
Lỗi của người phạm tội thực hiện nhóm hành vi
vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH và nhóm hành vi
vi phạm quyền hưởng thụ BHXH là cố ý. Còn đối
với nhóm hành vi vi phạm liên quan đến quản
lí và thực hiện hoạt động BHXH, lỗi của người
phạm tội có thể là cố ý hoặc có thể là vô ý trong
22
SOÁ 08 // THAÙNG 3 NAÊM 2015
PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN
định pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự lao động; tội không đóng đủ mức BHXH cho
mà chỉ phải chịu trách nhiệm hành chính hoặc người lao động và tội không đóng đúng hạn
dân sự. Trong lĩnh vực BHXH, nhóm hành vi vi BHXH cho người lao động.
phạm quyền hưởng thụ BHXH và hành vi liên
ứ hai, đề xuất tách các tội danh đã có
quan quản lí, thực hiện hoạt động BHXH do chủ như: Tội tham ô tài sản, tội lừa đảo chiếm đoạt
thể thực hiện là cá nhân. Nhưng đối với nhóm tài sản, tội lợi dụng chức vụ quyền hạn khi thi
hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH của người hành công vụ, tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả
sử dụng lao động có thể là pháp nhân. Việc nghiêm trọng xảy ra trong lĩnh vực BHXH thành
không xử lý hình sự đối với pháp nhân không một số tội phạm riêng cho lĩnh vực BHXH như:
đóng BHXH đã dẫn đến những bất công đối với Tội gian lận BHXH, tội cố ý tạo điều kiện cho
người lao động, tạo ra sự bất bình đẳng giữa đơn người khác gian lận BHXH, tội cố ý làm trái quy
vị tuân thủ pháp luật với đơn vị không tuân thủ định về thực hiện BHXH, tội thiếu trách nhiệm
pháp luật BHXH. Mặc dù, mọi hoạt động của trong thực hiện BHXH. Những hành vi tuy có thể
pháp nhân đều thông qua hành vi của cá nhân, xử lí hình sự được theo qui định Bộ luật Hình sự
nhưng hành vi của cá nhân không tạo ra quyền với tội danh tương ứng, nhưng do đặc thù của
lợi của chính họ mà chủ yếu vì quyền lợi của lĩnh vực BHXH nên việc áp dụng các qui định
pháp nhân. Vì vậy, nếu xử lí cá nhân người sử này cũng không thật sự phù hợp xét về tội danh,
dụng lao động sẽ không công bằng, không đạt hình phạt và rất dễ bỏ lọt tội phạm. Vì vậy, để
mục đích răn đe đối với pháp nhân. Trong thời có đường lối xử lí phù hợp, thống nhất, việc tách
gian qua, ở Việt Nam, hành vi trốn tránh nghĩa các tội danh như trên là cần thiết.
vụ đóng BHXH cho cơ quan BHXH trong các
ứ ba, để đảm bảo cho việc xử lí tội
doanh nghiệp ngày càng gia tăng đến mức báo phạm trong lĩnh vực BHXH được triệt để hơn
động, gây thất thoát rất lớn cho quỹ BHXH. Vì cần phải mở rộng phạm vi chủ thể của tội phạm
vậy, nếu không xử lí hình sự về hành vi này của bao gồm cả pháp nhân. Hành vi vi phạm nghĩa
pháp nhân thì không đủ tính răn đe, thậm chí vụ BHXH của người sử dụng lao động chưa xử lí
khuyến khích các đơn vị sử dụng lao động tiếp hình sự được là do những hành vi liên quan đến
tục vì lợi ích trước mắt, gây thiệt hại cho xã hội. việc tạo lập và duy trì quỹ BHXH mà chủ thể
Qua nghiên cứu các dấu hiệu pháp lí đặc đích thực là pháp nhân. Người sử dụng lao động
trưng của tội phạm trong lĩnh vực BHXH, xin nêu không chiếm đoạt tài sản cho cá nhân mình mà
một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp sử dụng vào mục đích chung của đơn vị. Nhiều
dụng Bộ luật Hình sự để xử lí tội phạm trong lĩnh trường hợp, người sử dụng lao động không phải
vực này như sau:
là người chủ thực sự của đơn vị sử dụng lao động
ứ nhất, cần phải tội phạm hóa đối với mà là người thuê để điều hành. Vì vậy, nếu xử
các hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH đến lí cá nhân người đại diện cho đơn vị sử dụng lao
mức bị coi là tội phạm. Hiện nay, cả bốn dạng động thì mục đích của hình phạt chưa thực sự
hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH nêu trên đem lại hiệu quả đối với việc tuân thủ pháp luật
chưa bị xử lí hình sự mà chỉ bị xử lí với chế tài của pháp nhân./.
hành chính. Tương ứng với 4 hành vi vi phạm
nghĩa vụ đóng BHXH, có thể đề xuất tội phạm
hóa thành bốn tội phạm như sau: Tội trốn đóng
BHXH; tội không đóng BHXH cho đủ số người
SOÁ 08 // THAÙNG 3 NAÊM 2015
23
4 trang
7060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Luận bàn về tội phạm trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội – một số kiến nghị", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luan_ban_ve_toi_pham_trong_linh_vuc_bao_hiem_xa_hoi_mot_so_k.pdf
