Hiện tượng trốn thuế và giải pháp hạn chế trốn thuế ở Việt Nam
TÀI CHÍNH - KINH DOANH
HIỆN TƯỢNG TRỐN THUẾ
VÀ GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TRỐN THUẾ Ở VIỆT NAM
NGUYỄN ĐĂNG KHOA
Trốn thuế là một hiện tượng diễn ra phổ biến ở hầu hết các quốc gia cũng như tại Việt Nam. Trốn
thuế tác động tiêu cực đến nền kinh tế, gây ra bất bình đẳng xã hội, làm xói mòn cơ sở thuế và thất
thu ngân sách. Bài viết trình bày những nét cơ bản về hiện tượng trốn thuế, biểu hiện của các hành
vi trốn thuế và đề xuất các biện pháp nhằm phòng, chống các hành vi gian lận thuế đang diễn ra
tại Việt Nam.
Từ khóa: Thuế, trốn thuế, tránh thuế, gian lận thuế, nguyên nhân trốn thuế, giải pháp
Trốn thuế nhìn chung là một hiện tượng kinh tế - xã
TAX EVASION AND SOLUTION TO RESTRICT TAX
EVASION IN VIETNAM
hội phức tạp, ảnh hưởng không chỉ Việt Nam mà hầu
hết tất cả các quốc gia trên thế giới. Đây cũng là đề tài
cho rất nhiều nghiên cứu với mục đích hiểu được cơ chế,
nguyên nhân và tìm ra giải pháp để hạn chế, ngăn chặn
tình trạng trốn thuế (bởi vì việc loại trừ hoàn toàn hiện
tượng này gần như “bất khả thi”).
Nguyen Dang Khoa
Tax evasion is a common phenomenon
in most countries as well as in Vietnam.
Tax evasion has a negative impact on the
economy, causing social inequality, eroding
tax bases and losing revenue to the state.
The paper presents the basic features of tax
evasion, manifestations of tax evasion acts
and proposes measures to prevent and combat
tax frauds taking place in Vietnam.
Hiện tượng trốn thuế ở Việt Nam
Khái niệm trốn thuế
Từ điển Cambridge định nghĩa: “Trốn thuế là những
cách thức bất hợp pháp mà các cá nhân hoặc doanh
nghiệp sử dụng để giảm số thuế phải nộp”. Văcărel và
các cộng sự (2004, trang 431) lại cho rằng, trốn thuế là làm
giảm một phần nhỏ hoặc lớn hơn các khoản chịu thuế.
Trong khi đó, Julia Kagan (2019) cho rằng, trốn thuế là
một hoạt động bất hợp pháp, trong đó một người hoặc
tổ chức cố tình tránh phải trả một nghĩa vụ thuế thực sự.
Cần phân biệt trốn thuế và tránh thuế. Trốn thuế
trong mọi trường hợp là bất hợp pháp và được thực
hiện một cách cố ý, bởi người nộp thuế trong khi tránh
thuế là việc sử dụng các phương pháp hợp pháp nhằm
giảm số tiền thuế phải nộp (Julia Kagan, 2019) - như ghi
nhận các khoản khấu trừ hoặc sử dụng lá chắn thuế như
khấu hao hay chi phí lãi vay.
Keywords: Taxes, tax evasion, tax avoidance, tax fraud, causes
of tax evasion, solutions
Ngày nhận bài: 20/4/2020
Ngày hoàn thiện biên tập: 5/5/2020
Ngày duyệt đăng: 12/5/2020
Giới thiệu
Trong những năm qua, dù các cơ quan quản lý đã
có rất nhiều nỗ lực trong việc kiểm soát quá trình kê
khai, nộp thuế của các đối tượng nộp thuế nhưng tình
trạng trốn thuế trên thực vẫn diễn ra phức tạp và tinh
vi. Nhận định này tiếp tục được đưa ra tại các hội thảo,
diễn đàn được tổ chức trong những năm gần đây như
Hội thảo “Quản lý thuế và vai trò của Kiểm toán Nhà
nước” (Phạm Huyền, 2019) được tổ chức ngày 9/5/2019
hay Diễn đàn Tài khóa và phát triển Việt Nam năm 2019
được tổ chức ngày 3/11/2019.
Nguyên nhân và các hình thức trốn thuế hiện nay tại Việt Nam
Trốn thuế gây ảnh hưởng tiêu cực đến bất kỳ nền
kinh tế nào và để ngăn ngừa và chống lại hiện tượng
này cần hiểu rõ nguyên nhân của việc trốn thuế. Các
nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã chỉ ra
nhiều nguyên nhân dẫn đến việc người nộp thuế thực
hiện hành vi trốn thuế, bao gồm:
58
TÀI CHÍNH - Tháng 5/2020
Thứ nhất, thuế suất càng cao càng tạo ra tâm lý né Airbnb hay dịch vụ vận chuyển Grab, các trang thương
tránh kê khai thu nhập chịu thuế hay giá tính thuế (đối mại điện tử với nhiều tài khoản kinh doanh như Lazada,
với thuế nhập khẩu). Điều này tạo ra các hành vi chuyển Tiki, Shopee, …; các dịch vụ quảng cáo trực tuyến của
giá của các doanh nghiệp đa quốc gia nhằm nộp thuế Google, Yahoo, Youtube … tạo ra nhiều nguy cơ trốn
ở những nước có thuế suất thấp hơn hay che giấu các thuế: Các luật thuế hiện tại quy định giao dịch thanh
khoản doanh thu, thu nhập thu nhập hoặc ngược lại ghi toán dưới 20 triệu đồng có thể dùng tiền mặt thì vẫn
tăng chi phí đối với các doanh nghiệp khác. Các cá nhân được khấu trừ thuế hay tính và chi phí được trừ, nhưng
không kê khai các khoản thu nhập không có chứng từ các giao dịch cá nhân như mua bán, chuyển nhượng tài
rõ ràng hoặc chỉ mới tạm khấu trừ thuế tại nguồn. Các sản, trả thù lao không theo hợp đồng lao động thì rất
đơn vị nhập khẩu kê khai giá nhập khẩu thấp hơn giá khó kiểm soát. Các giao dịch chia sẻ có thể không được
giao dịch để nộp thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt
và thuế giá trị gia tăng thấp.
ghi nhận hoặc xóa bỏ sau khi thực hiện. Doanh thu của
các dịch vụ quảng cáo trực tuyến, bán hàng trực tuyến
cũng không được khai báo hoặc khai báo không đúng
với thực tế, các dữ liệu giao dịch có thể bị sửa đổi hoặc
xóa bỏ sau khi thực hiện.
Cần phân biệt trốn thuế và tránh thuế. Trốn
thuế trong mọi trường hợp là bất hợp pháp và
được thực hiện một cách cố ý, bởi người nộp
thuế trong khi tránh thuế là việc sử dụng các
phương pháp hợp pháp nhằm giảm số tiền thuế
phải nộp (Julia Kagan, 2019) - như ghi nhận các
khoản khấu trừ hoặc sử dụng lá chắn thuế như
khấu hao hay chi phí lãi vay.
Giải pháp hạn chế các hành vi trốn thuế
Cuộc chiến chống lại các hành vi gian lận thuế là một
cuộc chiến dai dẳng và phức tạp đòi hỏi cơ quan quản
lý thuế phải dành nhiều thời gian, công sức để tiến hành
nhằm đảm bảo nguồn thu ngân sách quốc gia. Để thực
hiện được một cách có hiệu quả việc phòng, chống các
Thứ hai, mặc dù liên tục được cải tiến, sửa đổi bổ hành vi gian lận, trốn thuế cần thực hiện một số giải
sung nhưng các luật thuế thuế vẫn còn kẽ hở mà người pháp quan trọng nhằm góp phần hạn chế tình trạng thất
nộp thuế có thể nhắm vào đó để thực hiện các hành vi thu thuế nhà nước.
gian lận thuế. Hành vi thực hiện nhiều nhất là mua, bán
hóa đơn để hợp thức hóa giao dịch; thành lập doanh theo hướng đơn giản hóa các quy định, rõ ràng minh
nghiệp ma để bán hóa đơn sau đó bỏ trốn. bạch, công bằng và mang tính ổn định lâu dài để người
Thứ nhất, tiếp tục cải cách, đổi mới chính sách thuế
Thứ ba, sự thiếu ý thức của người dân và doanh nộp thuế dễ dàng nắm bắt và thuận tiện trong việc tuân
nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế: Trình độ của thủ các quy trình kê khai, nộp thuế.
một bộ phận dân cư còn thấp, nhất là trong việc nắm
bắt các quy định, nội dung của các luật thuế. Điều này
dẫn đến tình trạng tiếp tay với các hành vi cố ý của các
Thuế suất của các sắc thuế cần được điều chỉnh cho
phù hợp với tình hình kinh tế của Việt Nam và có tính
cạnh tranh với các nước, hạn chế tình trạng chuyển giá
doanh nghiệp trong việc mua bán hàng hóa, sử dụng của các doanh nghiệp... Ngoài ra, cần điều chỉnh các chế
hóa đơn nhằm trục lợi. Bên cạnh đó, việc tuyên truyền tài đối với các hành vi trốn, gian lận thuế theo hướng
chính sách thuế của Nhà nước nhìn chung vẫn chưa đến tăng nặng hơn nhằm mang tính răn đe, kết hợp với việc
được với mọi tầng lớp dân cư, nên người dân không xử lý nghiêm minh, công bằng sẽ làm cho người nộp
nhận thức rõ nghĩa vụ và quyền lợi khi đóng góp vào thuế e dè khi thực hiện các hành vi trốn thuế.
ngân sách nhà nước.
Thứ hai, tăng cường công tác giám sát, thanh tra,
Thứ tư, những hạn chế trong việc quản lý thuế của
kiểm tra đối với người nộp thuế; cần nâng cao năng lực
cơ quan thuế và các đội ngũ thực thi pháp luật khác: Đội phân tích đánh giá của đội ngũ cán bộ công chức thuế
ngũ công chức thuế chưa được trang bị đầy đủ về các nhằm nhanh chóng phát hiện các hành vi gian lận thuế
biện pháp phòng, chống các hiện tượng trốn thuế, nhất
là đội ngũ cán bộ thanh tra, kiểm tra. Một bộ phận cán
quen thuộc.
Đội ngũ công chức thuế được đào tạo bài bản hơn
bộ công chức thuế còn trục lợi, không liêm khiết, thỏa về kế toán, phân tích tài chính doanh nghiệp, phân tích
hiệp với người nộp thuế để bỏ qua các hành vi gian lận; các giao dịch liên kết nhằm phát hiện những hành vi
chưa có cơ chế phối hợp tốt giữa cơ quan thuế và các cơ gian lận tinh vi hơn. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp
quan công an, kiểm toán nhà nước.
chặt chẽ giữa cơ quan thuế với cơ quan kiểm toán nhà
Thứ năm, sự tồn tại các giao dịch bằng tiền mặt, cộng nước và công an nhằm điều tra các đối tượng có nguy
với sự nở rộ của các dịch vụ chia sẻ như dịch vụ lưu trú cơ. Cơ quan kiểm toán nhà nước cần tăng cường kiểm
59
TÀI CHÍNH - KINH DOANH
toán tuân thủ về thuế để trên cơ sở đó hỗ trợ cơ quản và Việt Nam. Do đó, khi chuyển đổi sang sử dụng hóa
thuế trong phòng, chống gian lận thuế; phối hợp với
đơn điện tử, cơ quan quản lý thuế cần yêu cầu các thiết
ngân hàng, kho bạc tra soát các giao dịch bất thường, có bị ghi nhận doanh số hoặc máy tính tiền phải kết nối
dấu hiệu vi phạm để làm cơ sở cho việc tiến hành thanh với cơ quan thuế hoặc được cung cấp bởi các tổ chức đã
tra, kiểm tra các doanh nghiệp.
được kiểm định của Nhà nước nhằm hạn chế người bán
Thứ ba, đẩy nhanh quá trình ứng dụng công nghệ can thiệp để thay đổi dữ liệu bán hàng.
thông tin vào công tác quản lý thuế. Hiện nay, toàn
Thứ tư, cần tiếp tục đẩy mạnh việc phổ biến kiến
bộ hệ thống thuế đã được kết nối và một số doanh thức về thuế đến toàn dân hiệu quả hơn, từ đó tác động
nghiệp đã thực hiện kết nối thông tin với cơ quan đến ý thức của người nộp thuế. Hiện nay, các kênh tuyên
thuế và hải quan. Tuy nhiên, cần tăng cường mở rộng truyền chủ yếu thông qua các phương tiện trực tuyến
việc kết nối đến các đối tượng khác, tiến tới việc tạo cơ (do số lượng người dùng internet thường xuyên tại Việt
sở dữ liệu thuế cho toàn dân. Chính phủ đã ban hành Nam đã đạt 64 triệu người năm 2019 theo Vnetwork).
Nghị định số 119/2018/NĐ-CP và Bộ Tài chính cũng Tuy nhiên, số lượng người thực sự truy cập vào các nội
đã ban hành Thông tư số 68/2019/TT-BTC để hướng dung liên quan đến chính sách thuế chiếm một tỷ trọng
dẫn thực hiện Nghị định số 119/2018/NĐ-CP về việc chưa cao trong số người dùng internet.
áp dụng hóa đơn điện tử.
Các phương tiện thông tin đại chúng khác như
truyền hình, radio hay báo in cũng chỉ cung cấp giới hạn
các thông tin liên quan đến chính sách thuế. Vì vậy, cần
nghiên cứu và tăng cường triển khai nhiều hình thức
phổ biến thông tin về các chính sách thuế tới mọi đối
tượng người dân như nhắn tin qua điện thoại; mời đại
diện người dân tham gia các buổi thảo luận, đối thoại
trực tiếp về các chính sách sắp sửa được ban hành hay
sửa đổi bổ sung.
Hiện nay, toàn bộ hệ thống thuế đã được kết
nối và một số doanh nghiệp đã thực hiện kết
nối thông tin với cơ quan thuế và hải quan. Tuy
nhiên, số lượng còn hạn chế nên cần tăng cường
mở rộng việc kết nối đến các đối tượng khác,
tiến tới việc tạo cơ sở dữ liệu thuế cho toàn dân.
Theo đó, đến 1/11/2020, tất cả các doanh nghiệp phải
sử dụng hóa đơn điện tử trong các giao dịch của mình.
Tài liệu tham khảo:
Đây là một bước đi mạnh mẽ trong việc hạn chế các 1. Phạm Huyền (2019), Hành vi trốn thuế, gian lận thuế ngày càng phức tạp, tinh
gian lận liên quan đến hóa đơn, hạn chế bớt tình trạng
sử dụng hóa đơn giả, mua bán hóa đơn bất hợp pháp.
Mặc dù vậy, tình hình chuyển đổi sang áp dụng hóa
đơn điện tử ở các địa phương cũng gặp khó khăn do
phần lớn các doanh nghiệp ở Việt Nam là doanh nghiệp
phuc-tap-tinh-vi-544498/;
2. VEPR (2019), Diễn đàn Chính sách Tài khóa và Phát triển Việt Nam 2019, http://
vepr.org.vn/533/news-detail/1801125/su-kien-gan-day/dien-dan-chinh-sach-
tai-khoa-va-phat-trien-viet-nam-2019.html;
nhỏ và vừa, siêu nhỏ nên trình độ ứng dụng công nghệ 3. Nguyễn Mạnh Cường (2019), Nhận diện các thủ đoạn trốn thuế và đề xuất một số
thông tin còn hạn chế. Tuy nhiên, biện pháp này phải
kết hợp với việc kiểm soát các giao dịch trực tuyến, nhất
là của các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ chia sẻ hay
quảng cáo trực tuyến như đề cập ở phần trên. Trong
bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 diễn ra mạnh mẽ,
thương mại điện tử phát triển nhanh chóng và tỏ ra có
ưu thế trong tình hình dịch bệnh đầu năm 2020. Việc các
doanh nghiệp sử dụng các phần mềm điều khiển vào
hệ thống ghi nhận bán hàng tự động để giảm doanh số
bán hòng trốn thuế đang diễn ra phổ biến trên thế giới
Nghien-cuu-Trao-doi/6558/Nhan-dien-cac-thu-doan-tron-thue-va-de-xuat-
mot-so-giai-phap-phong-ngua-toi-pham-vi-pham-phap-luat-ve-thue;
taxevasion.asp.
Thông tin tác giả:
ThS. Nguyễn Đăng Khoa
Khoa Kinh tế - Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học An Giang,
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
Email: ngdgkho[email protected]
Tiền thuế là của dân,
do dân đóng góp
để phục vụ lợi ích của nhân dân
3 trang
13020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hiện tượng trốn thuế và giải pháp hạn chế trốn thuế ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hien_tuong_tron_thue_va_giai_phap_han_che_tron_thue_o_viet_n.pdf
