Bài giảng Luật hành chính 2 - Bài 1: Bộ máy Nhà nước nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam

LUẬT HIẾN PHÁP II

Giảng viên: ThS. Trần Ngọc Định

1

v1.0014107208

BÀI 1

BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

NƯỚC CỘNG HÒA XHCN VIỆT NAM

Giảng viên: ThS. Trần Ngọc Định

2

v1.0014107208

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Trình bày được bộ máy nhà nước theo Hiến pháp

hiện hành.

• Phân tích được các nguyên tắc tổ chức và hoạt

động của bộ máy nhà nước.

• Phân tích được sự hình thành và phát triển của bộ

máy nhà nước trong lịch sử lập hiến Việt Nam.

• Vận dụng được các kiến thức của vấn đề đã học

trong công tác và tìm hiểu về các vấn đề có

liên quan.

3

v1.0014107208

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

Sinh viên cần có các kiến thức cơ bản liên quan đến

môn học:

• Luật Hiến pháp I;

• Lý luận Nhà nước và Pháp luật;

• Lịch sử Nhà nước và Pháp luật.

4

v1.0014107208

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc tài liệu tham khảo.

• Thảo luận với giáo viên và các sinh viên khác về

những vấn đề chưa nắm rõ.

• Trả lời các câu hỏi ôn tập ở cuối bài, các câu hỏi

trắc nghiệm.

• Đọc và tìm hiểu thêm về các vấn đề thực tiễn về tổ

chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước ở

trung ương và địa phương.

• Đọc và tìm hiểu các vấn đề về sửa đổi Hiến pháp

năm 2013.

5

v1.0014107208

CẤU TRÚC NỘI DUNG

Khái niệm, hệ thống các cơ quan trong bộ máy

nhà nước

1.1

1.2

1.3

Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy

nhà nước

Lịch sử hình thành và phát triển của bộ máy

nhà nước

6

v1.0014107208

1.1. KHÁI NIỆM, HỆ THỐNG CÁC CƠ QUAN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

• Khái niệm bộ máy nhà nước:

 Bộ máy nhà nước là một hệ thống các cơ quan nhà nước có tính chất, chức

năng, nhiệm vụ quyền hạn khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau

trong một thể thống nhất, hoạt động trên cơ sở những nguyên tắc và quy định

của pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.

 Cơ quan nhà nước là tổ chức được thành lập và hoạt động theo những nguyên

tắc và trình tự theo quy định của pháp luật, có cơ cấu tổ chức và được giao thực

hiện những nhiệm vụ, quyền hạn được quy định trong các văn bản pháp luật để

thực hiện một phần chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.

• Đặc điểm của các cơ quan nhà nước:

 Là một bộ phận của bộ máy nhà nước được thành lập và hoạt động theo những

nguyên tắc nhất định.

 Được thành lập trên cơ sở quy định của pháp luật và thông qua một văn bản

pháp luật cụ thể của nhà nước.

 Được giao thực hiện quyền lực nhà nước.

 Cơ cấu, thẩm quyền, trình tự thủ tục hoạt động được quy định trong những văn

bản pháp luật.

 Cơ quan nhà nước chỉ được thực hiện nhiệm vụ trong phạm vi những gì mà

pháp luật quy định.

7

 Hoạt động dựa trên cơ sở ngân sách nhà nước.

v1.0014107208

1.1. KHÁI NIỆM, HỆ THỐNG CÁC CƠ QUAN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

(tiếp theo)

Các cơ quan đại diện nhân dân

Các cơ quan hành chính nhà nước

Hệ thống các cơ quan

Các cơ quan xét xử

nhà nước

Các cơ quan tư pháp

Các cơ quan hiến định độc lập

8

v1.0014107208

1.1. KHÁI NIỆM, HỆ THỐNG CÁC CƠ QUAN TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

(tiếp theo)

Bộ máy nhà nước theo hiến pháp hiện hành

TANDTC

VKSNDTC

Hội

đồng

bầu cử

quốc gia

Kiểm

toán

nhà

Quốc hội

Chính phủ

Chủ tịch

nước

Chánh án

TANDTC

Viện trưởng

VKSNDTC

UBTVQH

TTCP

nước

HĐND

UBND

TAND

VKSND

cấp tỉnh

Hiến

pháp

2013

HĐND

cấp huyện

UBND

cấp huyện

TAND

cấp huyện

VKSND

cấp huyện

Quan hệ trong hình thành hoặc

lãnh đạo

UBND

cấp xã

HĐND

cấp xã

Quan hệ giám sát

9

v1.0014107208

1.2. CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

1.2.1. Nguyên tắc tất cả

1.2.2. Nguyên tắc Đảng

quyền lực thuộc về

lãnh đạo đối với Nhà nước

nhân dân

1.2.4. Nguyên tắc bình

1.2.3. Nguyên tắc tập trung

đẳng, đoàn kết, tôn trọng và

dân chủ

giúp đỡ giữa các dân tộc

1.2.5. Nguyên tắc pháp chế

10

v1.0014107208

1.2.1. CÁC NGUYÊN TẤT CẢ QUYỀN LỰC THUỘC VỀ NHÂN DÂN

• Cơ sở pháp lý: Điều 2 Hiến pháp 2013

 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

 Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền

lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công

nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.

 Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa

các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp,

tư pháp.

• Nội dung

 Nhà nước do nhân dân làm chủ.

 Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước.

 Nhân dân thực hiện quyền dân chủ trực tiếp và gián tiếp của mình.

 Nhân dân uỷ quyền và trao quyền lực cho Nhà nước để thực hiện quản lý

xã hội.

 Nhà nước có trách nhiệm quản lý xã hội bằng quyền lực nhà nước vì lợi ích của

nhân dân.

11

 Chịu trách nhiệm trước nhân dân và sự giám sát của nhân dân.

v1.0014107208

1.2.2. NGUYÊN TẮC ĐẢNG LÃNH ĐẠO ĐỐI VỚI NHÀ NƯỚC

Vai trò lãnh

Cơ sở

pháp lý:

Các phương

thức Đảng

lãnh đạo

đạo của Đảng

thể hiện trong

các Hiến pháp

Việt Nam

Phương pháp

lãnh đạo

Điều 4 Hiến

pháp 2013

của Đảng

Nhà nước

Điều 4 Hiến pháp 2013:

• Đảng Cộng sản Việt Nam - Đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội

tiên phong của Nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam, đại biểu trung thành lợi

ích của giai cấp công nhân, Nhân dân lao động và của cả dân tộc, lấy chủ nghĩa

Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng là lực lượng lãnh đạo

Nhà nước và xã hội.

• Đảng Cộng sản Việt Nam gắn bó mật thiết với Nhân dân, phục vụ Nhân dân, chịu sự

giám sát của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân về những quyết định

của mình.

• Các tổ chức của Đảng và đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam hoạt động trong

12

khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

v1.0014107208

1.2.3. NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ

• Nhà nước do nhân dân xây dựng nên. Nhân dân thông qua bầu cử bầu ra những

người đại diện cho mình tham gia thực hiện quyền lực nhà nước, chịu trách nhiệm

trước nhân dân, thể hiện ý chí, nguyện vọng và phục vụ lợi ích của nhân dân.

• Vị trí vai trò quan trọng của các cơ quan dân cử.

• Quan hệ trung ương, địa phương, cấp trên, cấp dưới…

• Kết hợp sự lãnh đạo của tập thể, trách nhiệm tập thể với vai trò, trách nhiệm của

cá nhân.

• Những vấn đề quan trọng phải đưa ra thảo luận, bàn bạc tập thể và quyết định

theo đa số. Quyết định này buộc thiểu số phải phục tùng, đồng thời cũng cần lắng

nghe ý kiến của cá nhân.

13

v1.0014107208

1.2.4. NGUYÊN TẮC BÌNH ĐẲNG, ĐOÀN KẾT, TÔN TRỌNG VÀ GIÚP ĐỠ GIỮA

CÁC DÂN TỘC

Điều 5 Hiến pháp 2013:

• Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là quốc gia thống nhất của các dân tộc

cùng sinh sống trên đất nước Việt Nam.

• Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; nghiêm

cấm mọi hành vi kỳ thị, chia rẽ dân tộc.

• Ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt. Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ

gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hoá tốt đẹp

của mình.

• Nhà nước thực hiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều kiện để các dân tộc

thiểu số phát huy nội lực, cùng phát triển với đất nước.

14

v1.0014107208

1.2.5. NGUYÊN TẮC PHÁP CHẾ

Điều 8 Hiến pháp 2013:

• Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã

hội bằng Hiến pháp và pháp luật, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ.

• Các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức phải tôn trọng Nhân

dân, tận tụy phục vụ Nhân dân, liên hệ chặt chẽ với Nhân dân, lắng nghe ý

kiến và chịu sự giám sát của Nhân dân; kiên quyết đấu tranh chống tham

nhũng, lãng phí và mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền.

15

v1.0014107208

1.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

LẬP HIẾN VIỆT NAM

Hiến pháp 1946

Chính phủ

Nghị viện nhân dân

Ban thường vụ

Tòa án tối cao

Tòa phúc thẩm

Chủ tịch nước

Nội các

UBHC Bộ

(3 Bộ)

HĐND

cấp tỉnh

UBHC

Tòa đệ

nhị cấp

cấp tỉnh

UBHC

Tòa sơ cấp

cấp huyện

HĐND

cấp xã

UBHC

Ban Tư pháp

cấp xã

xã

16

v1.0014107208

1.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

LẬP HIẾN VIỆT NAM (tiếp theo)

TANDTC

VKSNDTC

Quốc hội

HĐ Chính phủ

Chủ tịch

nước

Chánh án

TANDTC

Viện trưởng

VKSNDTC

UBTVQH

TTCP

VKSND

HĐND

UBHC

TAND

cấp tỉnh

HĐND

UBHC

TAND

VKSND

cấp huyện

UBHC

HĐND

cấp xã

Hiến pháp

cấp xã

1959

17

v1.0014107208

1.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

LẬP HIẾN VIỆT NAM (tiếp theo)

HĐBT

TANDTC

VKSNDTC

Quốc hội

HĐNN

Thường vụ

HĐBT

Chánh án

TANDTC

Viện trưởng

VKSNDTC

VKSND

HĐND

UBND

TAND

cấp tỉnh

HĐND

UBND

TAND

VKSND

cấp huyện

Hiến pháp

1980

UBND

cấp xã

HĐND

cấp xã

18

v1.0014107208

1.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

LẬP HIẾN VIỆT NAM (tiếp theo)

TANDTC

VKSNDTC

Quốc hội

Chính phủ

Chủ tịch

nước

Chánh án

TANDTC

Viện trưởng

VKSNDTC

UBTVQH

TTCP

VKSND

HĐND

UBND

TAND

cấp tỉnh

HĐND

UBND

TAND

VKSND

cấp huyện

HĐND

cấp xã

UBND

cấp xã

Hiến pháp

1992

19

v1.0014107208

1.3. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỘ MÁY NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

LẬP HIẾN VIỆT NAM (tiếp theo)

Kiểm

toán

nhà

TANDTC

Chánh án

TANDTC

Quốc hội

Chính phủ

VKSNDTC

HĐ

bầu cử

QG

Chủ

tịch

nước

Viện trưởng

VKSNDTC

UBTVQH

TTCP

nước

VKSND

cấp tỉnh

HĐND

UBND

TAND

cấp tỉnh

HĐND

UBND

TAND

VKSND

cấp huyện

Hiến

pháp

2013

Quan hệ trong hình thành hoặc

lãnh đạo

HĐND

cấp xã

UBND

cấp xã

Quan hệ giám sát

20

v1.0014107208

Bài giảng Luật hành chính 2 - Bài 1: Bộ máy Nhà nước nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam - Trần Ngọc Định