Áp dụng nghiên cứu định tính cho các nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

ÁP DỤNG NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

CHO CÁC NGHIÊN CỨU TRONG LĨNH VỰC QUẢN TRỊ

- LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN

Cao Quốc Việt¹, Nguyễn Thị Bích Châm²

Bạch Ngọc Hoàng Ánh³

TÓM TẮT

Xuất phát từ những khó khăn của học viên khi

thực hiện phương pháp nghiên cứu định tính trong

các luận văn, luận án và các công trình nghiên cứu

khoa học; bài viết này giới thiệu nghiên cứu định tính

và các phương pháp chính để áp dụng trong các công

trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực quản trị. Bài

viết trình bày các bước thực hiện một nghiên cứu định

tính áp dụng hướng tiếp cận “lý thuyết nổi lên từ dữ

liệu - grounded theory”. Đây là hướng tiếp cận phổ

biến được các nhà nghiên cứu sử dụng để khám phá

và điều chỉnh mô hình nghiên cứu đề xuất.

Title: Using qualitative research to

study in the field of management:

from theory to practical experience

Từ khóa: Nghiên cứu định tính, lý

thuyết nổi lên từ dữ liệu, grounded

theory

Keywords: Qualitative research,

qualitative research

Lịch sử bài báo:

ABSTRACT

Ngày nhận bài: 25/11/2020;

Ngày nhận kết quả bình duyệt:

2/12/2020;

Based on students' difficulties when performing

qualitative research methods in dissertations, theses

as well as research papers; our article introduces

qualitative research and main methods to apply in

research related to management. The paper presents

steps for conducting a qualitative research, using the

approach called ‘’grounded theory”. This is a common

approach, used by researchers in order to explore and

adjust the proposed research model.

Ngày chấp nhận đăng bài: 10/12/2020.

Tác giả:

^1,2Trường Đại học Kinh tế TP. HCM

³Trường Đại học Yersin Đà Lạt.

Email: hoanganhbachngoc@yahoo.com

I. Đặt vấn đề

chưa từng thực hiện một cuộc phỏng vấn sâu

hay thảo luận nhóm nào. Một số học viên

chưa biết tại sao phải thực hiện nghiên cứu

định tính, chưa biết qui trình xử lý dữ liệu

định tính, không thể giải thích vì sao có được

số lượng mẫu thu thập như đã báo cáo. Vì

vậy kết quả nghiên cứu định tính không dựa

trên dữ liệu đáng tin cậy và giá trị. Một số bài

báo công bố trong nước cũng trình bày kết

quả nghiên cứu định tính khá sơ sài.

1. Giới thiệu chung

Nghiên cứu định tính xuất hiện khá

thường xuyên trong các luận văn thạc sĩ,

luận án tiến sĩ và cả các bài báo công bố trên

tạp chí khoa học trong nước thời gian qua.

Các kết quả nghiên cứu định tính xuất hiện

theo một qui trình lặp lại gần như giống nhau

giữa các nghiên cứu. Một số học viên chưa

biết cách thực hiện nghiên cứu định tính,

Tập 8 (12/2020)

3

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

Với mục đích giúp người đọc hiểu thấu

hiểu vấn đề của con người và xã hội thông

qua các nhóm và các cá nhân. Theo Creswell

(2007), năm hướng tiếp cận trong nghiên

cứu định tính đó là: Nghiên cứu tường thuật

(Narrative research); Hiện tượng học

đáo hơn vấn đề này, trong các nội dung tiếp

theo, hệ thống các phương pháp nghiên cứu

sẽ được trình bày sơ lược bao gồm phân biệt

nghiên cứu định tính và định lượng; năm

hướng tiếp cận trong nghiên cứu định tính.

Phần trọng tâm của bài viết nằm ở phần áp

dụng phương pháp GT theo trường phái

Straussian để xây dựng và phát triển mô

hình lý thuyết cho nghiên cứu định lượng.

(Phenomenology);

Dân

tộc

học

(Ethnography); Nghiên cứu tình huống

(Case Study) và Lý thuyết “từ dữ liệu”

(Grounded Theory). Một hướng tiếp cận mới

trong nghiên cứu định tính có tên gọi

Netnography do (Kozinets, 2002, 2010,

2015) đề xuất và sáng lập.

2.Hệthốngcácphươngphápnghiêncứu

Nghiên cứu định lượng và nghiên

cứu định tính

Hướng tiếp cận theo nghiên cứu tường

thuật "bắt đầu với những trải nghiệm đã

diễn ra trong cuộc sống và những câu

chuyện được kể bởi các nhân vật" (Creswell

2007, tr.54). Hướng tiếp cận này, theo

Creswell, được xuất phát từ các lĩnh vực

như văn chương, lịch sử, nhân loại học

(anthropology), xã hội học, ngôn ngữ xã hội

học (sociolinguistics), giáo dục học và tâm lý

học). Hướng thứ hai nghiên cứu hiện tượng

học là dạng tổng quát hơn của nghiên cứu

tường thuật. Những kinh nghiệm sống của

nhiều cá nhân được mô tả dưới một "khái

niệm" hay một “hiện tượng”; mục đích của

nhà hiện tượng học là mô tả hiện tượng ở

mức độ tổng quát so với từng trải nghiệm

của cá nhân riêng lẽ; nghiên cứu hiện tượng

học rất phổ biến trong các ngành khoa học

xã hội, khoa học sức khỏe, xã hội học, tâm lý

học, giáo dục học (Creswell, 2007). Nghiên

cứu dân tộc học là hướng tiếp cận thứ ba

trong nghiên cứu định tính. Theo hướng

tiếp cận này "nhà nghiên cứu mô tả và diễn

giải các kiểu mẫu giá trị đã được học hỏi và

Nghiên cứu định lượng đứng trên nền

tảng của phương pháp suy diễn (deductive)¹

trong phương pháp nghiên cứu khoa học.

Chính vì vậy, “nghiên cứu định lượng

thường được dùng để kiểm định lý thuyết

khoa học”(Nguyễn Đình Thọ, 2013, tr.134)

hoặc “kiểm định các lý thuyết mục tiêu thông

qua việc xác định mối quan hệ giữa các

biến…” (Creswell, 2009, tr.4). Nghiên cứu

định lượng sẽ và chỉ được thực hiện nếu

như lý thuyết khoa học vừa được khám phá,

đề xuất hoặc lý thuyết còn nhiều tranh luận

(còn nhiều kết quả mâu thuẫn, không đồng

thuận) giữa các nhà nghiên cứu khác nhau;

ngoài ra lý thuyết cần kiểm định phải gắn

liền với thực tiễn thị trường (các vấn đề

đang nổi lên từ thị trường cần nghiên cứu).

Ngược lại, nghiên cứu định tính đứng

trên nền tảng của qui trình qui nạp

(inductive) trong phương pháp nghiên cứu

khoa học. Creswell (2009) cho rằng nghiên

cứu định tính mang ý nghĩa khám phá, tìm

¹Để hiểu rõ hơn về qui trình suy diễn và qui

nạp, độc giả nên đọc thêm: Nguyễn Đình Thọ.,

2013. Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa

học trong kinh doanh tái bản lần 2., Hồ Chí Minh:

NXB. Tài Chính

Hoặc Creswell, J., 2007. Qualitative inquiry

and research design: Choosing among five

approaches 2nd ed., Thousand Oaks, CA: Sage

Tập 8 (12/2020)

4

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

chia sẻ, các hành vi, các niềm tin và ngôn ngữ

Theo Cooney (2010), có hai hướng

tiếp cận phương pháp GT. Theo hướng

nguyên thủy (pure grounded theory),

những người theo đuổi trường phái này sẽ

tiếp cận các nguồn thông tin (dữ liệu), khai

phá nó và xây dựng lý thuyết mà không để

một lý thuyết nào trước đó dẫn dắt và “lý

thuyết sẽ nổi lên từ quá trình thu thập và

phân tích dữ liệu” (Saunders & cộng sự.

2009, tr.521). Đây chính là hướng tiếp cận

định tính theo trường phái Glaserian. Nếu

như năm 1967, cả Glaser và Strauss cùng

nói lên vai trò không quan trọng của lý

thuyết khi thực hiện nghiên cứu định tính

thì sau đó hai mươi năm, Strauss (1987),

Heath (2006) lại cho rằng lý thuyết đóng

một vai trò rất quan trọng trong nghiên

cứu định tính. Điều này có nghĩa là nhà

nghiên cứu phải tổng hợp thật kỹ, thật sâu

lý thuyết trước khi thực hiện nghiên cứu

định tính.

của một nhóm người cùng chia sẻ chung một

nền văn hóa” (Harris, 1968 dẫn từ Creswell,

2007, tr.68). Nhà dân tộc học sẽ tìm hiểu ý

nghĩa của hành vi, ngôn ngữ, và mối tương

tác giữa các cá nhân trong nhóm văn hóa

này; dân tộc học được sử dụng trong lĩnh

vực nhân loại học (anthropology), xã hội

học. Nghiên cứu tình huống (case study) là

dạng thứ 4 trong nghiên cứu định tính mà

nhà nghiên cứu khám phá (vấn đề) ở một

hay một số trường hợp thông qua quan sát,

phỏng vấn, các tài liệu và các báo cáo

(Creswell 2007, Dul

&

Hak 2008,

Eisenhardt 1989). Nghiên cứu tình huống

được áp dụng phổ biến trong các lĩnh vực

như tâm lý học, dược, luật, khoa học chính

trị, giáo dục học (Creswell, 2007), quản trị

(Dul & Hak, 2008), marketing (Woodside,

2010), kinh doanh và kinh tế học (Yin,

2003). Ngoài mục đích xây dựng lý thuyết,

nghiên cứu tình huống còn được sử dụng để

kiểm định lý thuyết (Eisenhardt, 1989).

Theo tổng kết của Nguyễn Văn

Thắng, (2013, tr.117), nghiên cứu định

tính có thể có bốn mục tiêu chính: Mục tiêu

thứ nhất là “xây dựng lý thuyết – mô hình”,

mục tiêu thứ hai “giúp hiểu sâu hơn bản

chất vấn đề”, mục tiêu số ba “giúp kiểm

định sơ bộ sự phù hợp của mô hình

và/hoặc thước (thang) đo” và mục tiêu

cuối cùng “giải thích cho các kết quả

nghiên cứu định lượng”. Những nhà

nghiên cứu hàn lâm thuần túy hoặc loại III

muốn xây dựng một lý thuyết mới, chưa có

ai từng thực hiện có thể sẽ theo đuổi mục

tiêu thứ nhất, thứ hai và họ có thể chọn lựa

trường phái Glasserian hoặc Straussian.

Mục tiêu số ba sẽ hỗ trợ tốt cho các nghiên

cứu lặp lại loại I và II. Cuối cùng, nghiên

cứu định tính còn có mục tiêu “giải thích

cho kết quả của nghiên cứu định lượng”.

Cuối cùng là hướng tiếp cận “lý thuyết

nổi lên từ dữ liệu” (Grounded Theory, GT)

trong nghiên cứu định tính. Đây là hướng

tiếp cận được trình bày chi tiết ở bài báo cáo

này. Hướng tiếp cận GT được sử dụng phổ

biến trong các lĩnh vực như xã hội học

(Glaser & Strauss, 2006); tâm lý học, giáo

dục học (J. Creswell, 2007); kinh doanh và

marketing (Goulding 2002, 2005). Nhà

nghiên cứu tiếp cận hướng GT sẽ khám phá

các vấn đề đang tồn tại trong lĩnh vực của

họ. Chính những vấn đề này một khi được

khai phá sẽ “chuyển hóa” thành lý thuyết

dưới “tư duy” của các nhà khoa học. Đây

cũng chính là quan điểm “lý thuyết được xây

dựng từ dữ liệu” do hai nhà xã hội học

Glaser và Strauss đặt nền móng.

Tập 8 (12/2020)

5

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

II. Quy trình nghiên cứu định tính sử

dụng phương pháp GT

Nếu nhà nghiên cứu chưa có kinh

nghiệm nghiên cứu định tính, cách tốt nhất

là chuẩn bị trước bảng câu hỏi xoay quanh

chủ đề nghiên cứu và nội dung phải tương

đồng cũng như bám sát câu hỏi nghiên cứu.

Sau đó, tùy trong từng tình huống mà nhà

nghiên cứu có thể khai thác sâu hơn người

được phỏng vấn. Trong nhiều trường hợp,

nhà nghiên cứu muốn thảo luận với nhóm

phỏng vấn về sự rõ ràng của các thang đo có

sẵn (trường hợp nghiên cứu lặp lại sử dụng

các thang đo đã có trên các thị trường khác).

Nhà nghiên cứu nên chuẩn bị thêm một

bảng hỏi bao gồm các thang đo để người

được phỏng vấn đọc và cho nhận xét của họ.

2.1 Bước 1: Chuẩn bị

- Xác định mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi

nghiên cứu

- Xác định các cơ sở lý thuyết phù hợp

- Xây dựng bảng câu hỏi bán cấu

trúc/cấu trúc

Trong bước 1, nhà nghiên cứu trước

hết phải xác định mục tiêu nghiên cứu của

mình. Nếu nhà nghiên cứu muốn đi từ dữ

liệu để xây dựng một lý thuyết mới, mục

tiêu số 1 (xây dựng mô hình, giả thuyết) có

thể vận dụng trong trường hợp này. Nếu

nhà nghiên cứu muốn thực hiện nghiên cứu

lặp lại mở rộng, mục tiêu số 1, số 2 và số 3

có thể áp dụng.

2.2 Bước 2: Tiến hành thực hiện

- Lựa chọn kỹ thuật phỏng vấn: Phỏng

vấn tay đôi, thảo luận nhóm

Các dạng mẫu câu hỏi nghiên cứu trong

nghiên cứu định tính thường thể hiện ở

dạng mở với từ khóa bắt đầu bằng Cái gì, Ở

đâu, Như thế nào, Tại sao hoặc Ai. Cái gì,

Như thế nào và Tại sao là ba từ phổ biến

nhất khi đặt câu hỏi nghiên cứu trong

nghiên cứu định tính.

- Xác định đối tượng tham gia

- Dự kiến mẫu tham gia

- Lập kế hoạch phỏng vấn (Thư mời

phỏng vấn, chủ đề, thời gian, địa điểm, ngân

sách…)

- Các công cụ cần thiết (mẫu biểu ghi

chép, máy ghi âm, máy ghi hình), người hỗ trợ

Từ câu hỏi nghiên cứu, nhà nghiên cứu

sẽ chuyển hóa thành câu hỏi điều tra dưới

dạng bảng câu hỏi phỏng vấn/thảo luận

nhóm. Không có bất kỳ định dạng mẫu nào

cho bảng câu hỏi trong nghiên cứu định

tính. Khi tiến hành nghiên cứu định tính,

chúng ta cần phải phỏng vấn đối tượng

tham gia bằng các câu hỏi mở/đóng.

Saunders & cộng sự (2009) cho rằng nhà

nghiên cứu có thể không cần phải chuẩn bị

trước bảng hỏi, khi tiếp xúc với đối tượng

phỏng vấn nhà nghiên cứu sẽ để họ tự do

trả lời về các sự kiện, hành vi hoặc niềm tin

của họ liên quan đến các chủ đề; hoặc nhà

nghiên cứu chuẩn bị trước bảng câu hỏi

nhưng linh hoạt điều chỉnh bổ sung trong

lúc phỏng vấn (đây gọi là bảng câu hỏi bán

cấu trúc – semi questionnaire).

- Thực hiện phỏng vấn và xử lý các tình

huống trong quá trình thực hiện

Việc lựa chọn kỹ thuật phỏng vấn nào

tùy thuộc vào chủ đề nghiên cứu và đối

tượng phỏng vấn. Ví dụ, một nhà nghiên

cứu muốn nghiên cứu chủ đề “khám phá

quá trình xây dựng và hình thành chiến lược

kinh doanh quốc tế của các công ty thủy sản

khu vực đồng bằng sông Cửu long”, đối

tượng phỏng vấn phải là những người chịu

trách nhiệm xây dựng và thực hiện chiến

lược của các công ty. Họ có thể là Tổng giám

đốc hoặc giám đốc phụ trách chiến lược…

Rất khó cho nhà nghiên cứu thực hiện qua

kỹ thuật thảo luận nhóm vì các lý do như các

công ty rất ngại chuyện chia sẻ chiến lược

kinh doanh vì có thể họ đang là đối thủ cạnh

Tập 8 (12/2020)

6

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

tranh của nhau, họ cũng không có nhiều

Trong quá trình phỏng vấn, ghi âm, ghi

hình là các công cụ hết sức hữu ích vì nhà

nghiên cứu cần phải chuyển tải các băng ghi

âm, ghi hình sang văn bản để thực hiện mã

hóa và xử lý. Đôi khi, một số đáp viên không

muốn ghi âm cũng như ghi hình, do đó nhà

nghiên cứu cần chuẩn bị phương án thay

thế. Kinh nghiệm là nhà nghiên cứu phải

luyện kỹ năng tốc ký thật tốt để làm thế nào

có thể tóm lược hết các ý mà người được

phỏng vấn trả lời. Một kinh nghiệm nữa là

đôi lúc nhà nghiên cứu phải thuê người hỗ

trợ. Có thể thuê hai, ba người tùy vào ngân

sách nhưng người hỗ trợ phải có kỹ năng

tốc ký thật tốt để lưu lại các thông tin thu

thập vào nhật ký phỏng vấn.

thời gian để nhà nghiên cứu có thể tập hợp

lại một nhóm để thảo luận. Như vậy, cách

thức khả thi hơn là phỏng vấn tay đôi, lúc

này nhà nghiên cứu có thể hẹn gặp riêng ở

văn phòng làm việc của họ để thực hiện

phỏng vấn.

Mẫu trong nghiên cứu định tính là mẫu

phi xác suất, kích cỡ mẫu phụ thuộc vào

trạng thái bão hòa thông tin. Vì vậy, nhà

nghiên cứu không thể biết trước được cần

bao nhiêu đối tượng phỏng vấn cho nghiên

cứu. Điều quan trọng nhất ở đây là làm sao

nhà nghiên cứu có thể biết được điểm “bão

hòa thông tin”. Đây chính là cách thức lấy

mẫu dựa theo lý thuyết (theoretical

sampling). Theo Charmaz (2006, tr.96) “lấy

mẫu theo lý thuyết nghĩa là tìm kiếm dữ liệu

thích hợp để phát triển lý thuyết đang nổi

lên, mục đích chính của lấy mẫu theo lý

thuyết là để xây dựng và hoàn thiện các

“thành phần” cấu thành nên lý thuyết. Bạn

thực hiện lấy mẫu theo lý thuyết để phát

triển các nội dung của các thành phần cho

đến khi không còn nội dung mới nào nổi lên”.

Các “thành phần” ở đây chính là các “khái

niệm”, lý thuyết được xây dựng dựa trên

mối quan hệ giữa các “khái niệm”, như vậy

điểm dừng của thông tin là điểm mà nhà

nghiên cứu nhận thấy không còn nội dung

nào của các khái niệm nổi lên. Ở nội dung

tiếp theo (bước 3) chúng tôi sẽ phân tích

điều này kỹ hơn qua một nghiên cứu cụ thể

của nhóm tác giả (Kim &cộng sự (2009))

Trong nhiều trường hợp, người được

phỏng vấn quá kiệm lời vì có thể chủ đề

nghiên cứu quá nhạy cảm (ví dụ như hỏi

quan điểm của họ về phong cách lãnh đạo

của cấp trên hay về chất lượng cuộc sống

trong công việc…), hoặc người phỏng vấn tỏ

thái độ khó chịu, không hợp tác. Nhà nghiên

cứu cần khéo léo tôn trọng ý kiến của họ,

không được ép buộc họ phải hoàn thành

cuộc phỏng vấn.

3.3 Bước 3: Phân tích dữ liệu và tổng

hợp kết quả

Bước này diễn ra thông qua các nội

dung chi tiết như sau:

- Văn bản hóa các nội dung phỏng vấn

hoặc thảo luận;

Trước khi thực hiện phỏng vấn, một kế

hoạch phỏng vấn chi tiết là điều hết sức

quan trọng. Kế hoạch phỏng vấn nên liệt kê

rõ các công đoạn cần phải tiến hành như thư

mời phỏng vấn, ngân sách dự kiến. Trong

thư mời phỏng vấn có thể phải liệt kê rõ chủ

đề phỏng vấn, thời gian dự kiến, địa điểm,

cuối thư phải có các cam kết đảm bảo các

qui định bảo mật thông tin cho người được

phỏng vấn.

- Mã hóa các chủ đề và các nội dung có

liên quan đến đối tượng nghiên cứu;

- Phân tích dữ liệu (nhóm các thông tin

phát hiện mới, các thông tin điều chỉnh, các

thông tin loại bỏ)

- Đối chiếu, so sánh kết quả liên tục với

cơ sở lý thuyết

- Xác định điểm bão hòa thông tin

Tập 8 (12/2020)

7

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

“Bạn đã đi đâu vào dịp nghỉ lễ? Đi với ai?

[...], Tại sao bạn chọn loại thức ăn địa

phương vào dịp nghỉ của bạn?, […] Điều gì

khiến bạn hài lòng/ bất mãn về thức ăn ở

địa phương đó?...”. Khi xử lý dữ liệu nhóm

tác giả đã phân loại các yếu tố tác động

đến sự lựa chọn thực phẩm làm 3 thành

phần(categories), trong đó thành phần

quan trọng nhất là các nhân tố thuộc động

cơ (motivational factors). Thành phần này

gồm các nội dung như: “trải nghiệm thú

vị”, “thoát khỏi thói quen”, “quan tâm sức

khỏe”,… “cảm giác hấp dẫn”…(Kim & cộng

sự 2009, tr. 425).

- Sử dụng phần mềm chuyên dụng cho

xử lý dữ liệu định tính

Văn bản hóa các nội dung phỏng vấn

hoặc thảo luận là qui trình bắt buộc phải

thực hiện của nhà nghiên cứu. Nếu không

thực hiện điều này, nhà nghiên cứu sẽ gặp

rất nhiều khó khăn trong quá trình mã

hóa và xử lý dữ liệu. Sau khi ghi âm hoặc

quay video cuộc phỏng vấn/thảo luận,

nhà nghiên cứu phải nghe/xem lại và

chuyển toàn bộ nội dung cuộc phỏng vấn

sang văn bản. Saunders & cộng sự (2009)

còn đề nghị nhà nghiên cứu phải quan sát,

nhận biết và thể hiện vào văn bản từng chi

tiết nhỏ như tiếng thở dài, sự ngập ngừng

của đối tượng phỏng vấn. Nếu không thể

ghi âm, ghi hình (vì đáp viên không đồng

ý), các đoạn ghi chú trong nhật ký phỏng

vấn phải được thể hiện thành văn bản

(dưới dạng tóm tắt). Sau khi thể hiện ra

văn bản, nhà nghiên cứu bắt đầu mã hóa

dữ liệu. Trở lại ví dụ của nhóm Kim &cộng

sự. (2009), nhóm tác giả này áp dụng

phương pháp lý thuyết nền theo trường

phái Straussian để “xây dựng mô hình tiêu

dùng thực phẩm địa phương vào các dịp

lễ hội và ngày lễ”². Hai mươi người tiêu

dùng được phỏng vấn để xây dựng mô

hình. Bảng câu hỏi bán cấu trúc được

nhóm tác giả sử dụng để phỏng vấn. Trọng

tâm của bảng câu hỏi xoay quanh vấn đề

chính: “Làm thế nào đối tượng phỏng vấn

lựa chọn thức ăn và nước uống tại nơi họ

đến vào các dịp nghỉ lễ hoặc ngày nghỉ của

họ”. Các câu hỏi chuẩn hóa (thường xuyên

được hỏi) khi tiến hành phỏng vấn gồm:

Về sử dụng phần mềm chuyên dụng

cho việc xử lý dữ liệu trong nghiên cứu

định tính, phần mềm nổi tiếng nhất hiện

nay có thể kể đến QSRNVivo. Gần đây,

nhóm tác giả Hutchison & cộng sự. (2010)

công bố bài báo phân tích những ưu điểm

vượt trội của QSRNVivo trong phân tích

dữ liệu định tính như tính năng ghi nhớ

các “thành phần”, các code và khả năng

tìm kiếm, truy xuất dữ liệu vô cùng mạnh

mẽ. Hiện tại chúng tôi đang sử dụng phiên

bản QSRNVivo 10.0, phiên bản mới nhất

Nvivo 12 - 2020 của nhà cung cấp QSR

International³là một phần mềm cực kỳ

hữu hiệu cho phân tích dữ liệu nếu nhà

nghiên cứu có quá nhiều dữ liệu cần phân

tích. Hạn chế lớn nhất của việc sử dụng

phần mềm này là chi phí mua bản quyền

phần mềm còn khá đắt (~ $1.847) cho gói

cá nhân, dùng trong một năm với đầy đủ

các tính năng.

²Kim, Y.G., Eves, A. & Scarles, C., 2009. Building

a model of local food consumption on trips and

holidays: A grounded theory approach.

027843190900005X [Accessed December 8,

2014].

³https://www.qsrinternational.com/nvivo-

qualitative-data-analysis-

International Journal of Hospitality

Management, 28(3), pp.423–431. Available at:

software/about/nvivo

http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S

Tập 8 (12/2020)

8

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

Kết quả nghiên cứu định tính

tiết, cụ thể và đi kèm với báo cáo kết quả

định tính là dữ liệu minh chứng. Đặc biệt,

khâu xử lý dữ liệu phải minh chứng được

quá trình mã hóa và đối chiếu so sánh liên

tục với lý thuyết. Kết quả tìm được phải

chứng minh cho người đọc thấy được sự

đóng góp dù là nhỏ nhất cho lý thuyết khoa

học. Như vậy, kết quả của nghiên cứu định

tính không thể tự nhiên xuất hiện như cách

trình bày trong rất nhiều các luận văn, luận

án nghiên cứu dạng hỗn hợp (dạng kết hợp

vừa định tính vừa định lượng) hiện nay,

cũng như hàng loạt các nghiên cứu dạng

hỗn hợp được công bố trên các tạp chí

trong nước. Chúng tôi đề xuất nên tách rời

nghiên cứu định tính ra khỏi các nghiên

cứu hỗn hợp để các nhà nghiên cứu thấy

được tầm quan trọng và vai trò của nghiên

cứu định tính trong nghiên cứu hỗn hợp.

Hoặc các nhà nghiên cứu phải trình bày chi

tiết hơn, có đủ minh chứng hơn cho các

nghiên cứu định tính. Có như vậy thì chất

lượng của các công trình nghiên cứu mới

có thể được tăng lên.

- Sự kết nối cơ sở lý thuyết và kết quả

nghiên cứu định tính

- Đề xuất về mô hình nghiên cứu

Chúng tôi muốn mượn lại quan điểm

của Dul & Hak (2008) để nói về kết quả của

nghiên cứu định tính khi áp dụng phương

pháp lý thuyết nền: “góp phần vào sự phát

triển của lý thuyết luôn đòi hỏi sự đóng góp

của một viên gạch nhỏ vào một tòa nhà lớn”.

Trở lại ví dụ của Kim & cộng sự (2009),

trong quá trình xử lý, nhóm tác giả liên tục

so sánh và đối chiếu kết quả với các nghiên

cứu trước. Nhóm tác giả Kim &cộng sự

(2009) đã tìm ra chín nội dung liên quan

đến thành phần động cơ, bảy nội dung đã

từng được công bố. Như vậy, hai nội dung

mới được phát hiện thông qua nghiên cứu

định tính. Đây là minh chứng cụ thể của

nghiên cứu lặp lại dạng mở rộng, những gì

họ phát hiện ra khi đối chiếu với cơ sở lý

thuyết của các nghiên cứu trước đó chỉ là

hai nội dung mới trong một thành phần đã

từng được nghiên cứu. Một mô hình lý

thuyết được nhóm tác giả đề xuất cho các

nghiên cứu tiếp theo. Điểm mới duy nhất

của mô hình này cũng chính là hai nội dung

mới mà nhóm tác giả vừa khám phá. Kết quả

này có thể được xem như viên gạch nhỏ

trong tòa nhà lớn. Kết quả của Kim & cộng

sự (2009) dừng lại ở đây và đây chính là

điểm kết thúc của một nghiên cứu định tính

nhưng nó cũng là khởi đầu cho các nhà

nghiên cứu khác (ví dụ như nhà nghiên cứu

định lượng) muốn kiểm định mô hình này.

Các học viên cao học nên lựa chọn

nghiên cứu định tính với mục tiêu là kiểm

định một/nhiều lý thuyết nào đó. Tuy

nhiên, nghiên cứu sinh phải đặt mục tiêu

khám phá một/nhiều khái niệm mới, các

mối quan hệ mới hoặc ít nhất phải bổ sung,

mở rộng các khái niệm đang còn tranh luận.

Như vậy, nghiên cứu định theo hướng GT là

một hướng tiếp cận phù hợp.

Còn nhiều hướng tiếp cận hữu ích khác

chưa được đề cập trong báo cáo này ví dụ

như videography hay netnography (Belk &

cộng sự, 2012). Đây là những phương pháp

cực kỳ hữu ích cho nghiên cứu hàn lâm và

ứng dụng trong lĩnh vực quản trị, kinh

doanh và marketing hiện nay. Các nhà

nghiên cứu nên chú ý đến những phương

pháp vừa đề cập.

III. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu định tính dù là áp dụng

theo phương pháp nào, đáp ứng theo mục

tiêu nghiên cứu loại nào cũng đều là một

quá trình nghiên cứu khoa học một cách có

hệ thống. Vì vậy, nó cần được báo cáo chi

Tập 8 (12/2020)

9

TẠP CHÍ KHOA HỌC YERSIN – CHUYÊN ĐỀ QUẢN LÝ KINH TẾ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Belk, R., Fischer, E., & Kozinets, R. V. (2012).

the development of a grounded theory

project: An account of a worked

example. International Journal of Social

Research Methodology, 13(4), 283–302.

Qualitative Consumer and Marketing

Research (1st ed.). Los Angeles: Sage.

Charmaz, K. (2006). Constructing Grounded

Theory:

A

Practical Guide Through

Kim, Y. G., Eves, A., & Scarles, C. (2009).

Qualitative Analysis (1st ed.). London: Sage.

Building

consumption on trips and holidays: A

grounded theory approach.

International Journal of Hospitality

Management, 28(3), 423–431.

a

model of local food

Cooney, A. (2010). Choosing between

Glaser and Strauss: an Example. Nurse

Researcher, 17(4), 18–28.

Creswell,J.(2007). Qualitativeinquiryandresearch

design: Choosing among five approaches (2nd

ed.).ThousandOaks,CA:Sage.

Kozinets, R. V. (2002). The Field Behind the

Screen:

Marketing

Using

Netnography

in

for

Online

Research

Creswell, J. W. (2009). Research Design

Qualitative, Quantitative, and Mixed

Methods Approaches (3rd ed., Vol. 40).

Communities. Journal of Marketing

Research, 39(1), 61–72. 5

Kozinets, R. V. (2010). Netnography . Doing

Ethnographic Research Online (1st ed.).

Los Angeles: Sage.

Dul, J., & Hak, T. (2008). Case study

methodology in business research (1st

ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann.

Kozinets, R. V. (2015). Netnography: redefined.

InIgarss2014 (2nded.).ThousandOaks,CA:

SAGE Publications Ltd.

Eisenhardt, K. (1989). Building theories

from case study research. Academy of

Management Review, 14(4), 532–550.

Nguyễn Đình Thọ. (2013). Giáo trình

phương pháp nghiên cứu khoa học trong

kinh doanh (Ấn bản lần thứ 2.). Hồ Chí

Minh: NXB Tài Chính.

Glaser, B., & Strauss, A. (2006). The

Discovery of Grounded Theory: Strategies

for

Qualitative

Research.

New

Brunswick: Aldine Transaction.

Nguyễn Văn Thắng (2013). Thực hành

nghiên cứu trong kinh tế và quản trị kinh

doanh (Ấn bản lần thứ 1.). Hà Nội: NXB

Đại học Kinh tế Quốc dân.

Goulding, C. (2002). Grounded theory: A

practical guide for management, business

and market researchers (1st ed.).

London: Sage.

Saunders, M., Lewis, P., & Thornhill, A.

(2016). Research Methods for Business

Students (7th ed.). Harlow: Prentice Hall.

Goulding, C. (2005). Grounded theory,

ethnography and phenomenology:

A

comparative analysis of three qualitative

strategies for marketing research. European

JournalofMarketing, 39(3/4), 294–308.

Strauss, A. (1987). Qualitative Analysis for

Social Scientists (1st ed.). New York:

Cambridge University Press.

Heath, H. (2006). Exploring the influences

and use of the literature during a

grounded theory study. Journal of

Research in Nursing, 11(6), 519–528.

Woodside, G. A. (2010). Case Study

Research: Theory Methods Practice (1st

ed.). Bingley: Emerald Group.

Yin, R. K. (2003). Case Study Research:

Design and Methods (3rd ed.). Thousand

Oaks, CA: Sage.

Hutchison, A. J., Johnston, L. H., & Breckon, J.

D. (2010). Using QSR‐NVivo to facilitate

Tập 8 (12/2020)

10

Áp dụng nghiên cứu định tính cho các nghiên cứu trong lĩnh vực quản trị - Lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn