Tội phạm có tổ chức và phương hướng hoàn thiện pháp luật hình sự ở Việt Nam
TỘI PHẠM CÓ TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG HƯỚNG
HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
PHẠM CÔNG TÙNG*
Tội phạm có tổ chức được xem là một hiện tượng xã hội tiêu cực hình thành khá sớm
trên thế giới và ở Việt Nam với nhiều hình thức khác nhau và diễn biến ngày càng phức
tạp, khó lường. Trên cơ sở nghiên cứu, bài viết tập trung làm rõ một số vấn đề về khái
niệm, đặc trưng, các mối quan hệ cơ bản của tội phạm có tổ chức, từ đó đề xuất phương
hướng góp phần hoàn thiện pháp luật hình sự ở Việt Nam trong thời gian tới.
Từ khóa: Tội phạm có tổ chức; phòng, chống tội phạm có tổ chức.
Ngày nhận bài: 17/4/2021; Biên tập xong: 26/4/2021; Duyệt đăng: 26/4/2021
Organized crime is considered as an early negative social phenomenon in the
world and Vietnam with different forms and complicated raising. The article clarifies
definition, characteristics and basic relationships of organized crime, thereby proposes
directions to perfect Vietnamese criminal law in the near future.
Keywords: Organized crime, preventing and fighting against organized crime.
1. Khái niệm tội phạm có tổ chức
về việc mô tả hình thức thực hiện tội phạm
của nhiều người là thành viên của tổ chức tội
phạm hoặc của nhiều tổ chức tội phạm: “Tội
phạm có tổ chức là hoạt động tội phạm của những
nhóm người thực hiện tội phạm nghiêm trọng với
kế hoạch đã được tính trước, có sự phân công cho
thời gian dài nhằm thu được lợi nhuận”.3
Tại Việt Nam, đa số các học giả cũng cho
rằng: “Tội phạm có tổ chức là tội phạm được thực
hiện có tính hệ thống bởi tổ chức tội phạm thực hiện
bằng thủ đoạn phạm tội có tổ chức nhằm mục đích
lợi ích vật chất bất hợp pháp”.4
Trên thế giới, tội phạm có tổ chức được
nhiều học giả, các cơ quan, tổ chức tại các quốc
gia và quốc tế nghiên cứu, định nghĩa theo
nhiều góc độ khác nhau như khoa học luật
hình sự, tội phạm học, xã hội học, khoa học
điều tra tội phạm, tâm lý học… Tuy nhiên, hầu
hết các định nghĩa mới chỉ mô tả được về mặt
hình thức hoặc một số đặc điểm cơ bản của tội
phạm có tổ chức. Vì vậy, các định nghĩa còn có
nhiều cách hiểu chưa thống nhất, cụ thể như
sau:
Có ý kiến cho rằng, tội phạm có tổ chức là
khái niệm chỉ hoạt động (tội phạm) của tổ chức
tội phạm, hoặc nói cách khác là chỉ hoạt động
(tội phạm) do tổ chức tội phạm thực hiện. Theo
đó, “bất kỳ nhóm nào có một số cách cấu trúc được
chính thức hóa và có mục tiêu chính là thu được
tiền thông qua các hoạt động bất hợp pháp “.1
Ý kiến khác lại xác định tội phạm có tổ chức
là một bộ phận trong cơ cấu chung của các tội
phạm đã xảy ra khi cho rằng hiện tượng tội
phạm có tổ chức là “tổng thể tất cả tội phạm đã
được thực hiện có kế hoạch bởi những nhóm người
được liên kết với nhau thành hệ thống có sự phân
cấp rõ ràng của trật tự trên - dưới ”.2
Tuy nhiên, một số ít các học giả định nghĩa:
“Tội phạm có tổ chức là một hiện tượng xã hội tiêu
cực phản ánh việc các cá nhân liên kết với nhau
trong một cơ cấu bền vững hoặc linh hoạt để thực
hiện hoạt động phạm tội nhằm đạt được mục đích
kinh tế, chính trị, tôn giáo hoặc mục đích khác”.5
Hoặc ý kiến đã đồng nhất khái niệm tội phạm
có tổ chức với khái niệm đồng phạm có tổ chức (hay
còn gọi là phạm tội có tổ chức) trong Bộ luật
hình sự Việt Nam.
* Thạc sĩ, Khoa Luật, Học viên An ninh nhân dân
3ꢀ Xem: Wolfgang Steinke, in Kriminalistik 2/1982 tr.82.
4ꢀ Xem: Hoàng Anh Tuyên, “Bàn về các khái niệm tổ
chức tội phạm, tội phạm có tổ chức và tội phạm có tổ chức
xuyên quốc gia”, Tạp chí Kiểm sát số 19, tháng 10/2009.
Hoặc cách định nghĩa tội phạm có tổ chức
1ꢀ
Xem: Wikipedia. Link: de.wikipedia.org/wiki/ 5ꢀ Xem: Nguyễn Khắc Hải, “Nhận diện tội phạm có tổ
Organnisierte Kriminalitaet, truy cập ngày 15/4/2021. chức”, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội,
2ꢀ Xem: Hans Kollmar, in Kriminalistik 1/1974 tr.7.
Luật học, tập 29, số 4 (2013), tr. 30– 43.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát
5
TỘI PHẠM CÓ TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG HƯỚNG...
Có thể thấy rằng, các cách định nghĩa về tội điều này đã dẫn tới các cách định nghĩa khác
nhau về tội phạm có tổ chức. Tổ chức tội phạm
theo pháp luật quốc tế và trong pháp luật hình
sự của các quốc gia được xác định gồm:
phạm có tổ chức trên thế giới và ở Việt Nam
mới chỉ tập trung làm rõ một số dấu hiệu đặc
trưng của tội phạm có tổ chức chứ chưa phản
ánh đầy đủ tính chất, dấu hiệu đặc trưng về
cấu trúc, hoạt động và những vấn đề nảy sinh
khác trong thực tiễn phòng, chống tội phạm có
tổ chức. Ở phương diện lý luận, định nghĩa về
tội phạm có tổ chức cần phải thống nhất một
số vấn đề: Tội phạm có tổ chức do “nhóm có
tổ chức” hay “nhóm người có sự liên kết chặt
chẽ” vì nó biểu đạt đặc điểm của nhóm, tổ
chức tội phạm và phạm tội có tổ chức (trường
hợp chưa hình thành tổ chức tội phạm hay
nhóm tội phạm chưa rõ nét); số lượng thành
viên tham gia thực hiện tội phạm có tổ chức;
tính tổ chức của nhóm người phạm tội; tính
tổ chức trong từng hành vi phạm tội cụ thể và
mối quan hệ giữa hai mối liên hệ đó; thời gian
tồn tại của mối liên kết; loại tội phạm căn cứ
theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội
của hành vi mà tội phạm có tổ chức thực hiện;
mục đích thực hiện hoạt động tội phạm của tội
phạm có tổ chức; loại tội phạm phổ biến mà tội
phạm có tổ chức thực hiện; các mối quan hệ cơ
bản của tội phạm có tổ chức với các hình thức
phạm tội khác.
Thứ nhất, tổ chức tội phạm là loại tổ chức
kiểu “Mafia” có mức độ tổ chức cao nhất6;
Thứ hai, tổ chức tội phạm bao gồm cả tổ
chức tội phạm kiểu “Mafia” và hội tội phạm có
mức độ tổ chức thấp hơn7;
Thứ ba, tổ chức tội phạm là băng, nhóm tội
phạm và hội tội phạm8;
Thứ tư, tổ chức tội phạm là tổ chức có
những đặc điểm nhất định.
Như vậy, căn cứ vào mức độ tổ chức có thể
chia tội phạm có tổ chức thành dạng “Mafia”
và tổ chức tội phạm khác (băng, nhóm hoặc hội
tội phạm).
Các định nghĩa về tội phạm có tổ chức dựa
trên cách xác định tổ chức tội phạm đều thể
hiện được đặc điểm chung và cũng là đặc điểm
tối thiểu của một tổ chức tội phạm là: Tổ chức
tội phạm là một nhóm được hình thành từ ít
nhất 03 người, được tổ chức trong một thời
gian, hoạt động có sự phối hợp và mục đích là
thực hiện các tội phạm nhất định9.
Khi định nghĩa về tội phạm có tổ chức,
không được đồng nhất khái niệm tội phạm
có tổ chức với tổ chức phạm tội. “Tổ chức”
xét dưới nghĩa danh từ là tập hợp những cá
nhân được tổ chức lại, hoạt động vì những
quyền lợi chung, nhằm mục đích chung. Như
vậy, “Tổ chức tội phạm” được hiểu là tập hợp
người được tổ chức lại dưới các hình thức
nhóm phạm tội với mục đích cấu kết lâu dài,
bền vững với nhau để thực hiện tội phạm. Tuy
nhiên, không phải băng, ổ, nhóm nào cũng đều
là tổ chức tội phạm và không phải tổ chức tội
phạm nào cũng có thể được xác định là chủ thể
thực hiện tội phạm của tội phạm có tổ chức,
mà chỉ một số có mức độ, có cấu kết, có tính
cộng đồng bền vững; lập ra và hoạt động trong
một thời gian khá dài, có quy định chặt chẽ về
mặt tổ chức; có kết cấu chặt chẽ gồm nhiều cấp
Qua nghiên cứu các văn kiện pháp lý quốc
tế và pháp luật một số quốc gia trên thế giới
quy định về tội phạm có tổ chức xác định
tội phạm có tổ chức do chủ thể là tổ chức tội
phạm tiến hành, không thể định nghĩa đúng
tội phạm có tổ chức nếu không đề cập đến
tổ chức tội phạm hay gắn nó với tổ chức tội
phạm. Theo nghĩa rộng, tội phạm có tổ chức
còn bao gồm cả hành vi liên quan đến sự hình
thành, tồn tại của tổ chức tội phạm và những
hành vi này được pháp luật hình sự quy định
là tội phạm. Đây là cách hiểu về tội phạm có
tổ chức trong Công ước của Liên hợp quốc về
chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Cụ
thể, Điều 2 và Điều 3 Công ước quy định tội
phạm có tổ chức là tội phạm được thực hiện
bởi tổ chức tội phạm, còn việc yêu cầu các
quốc gia phải hình sự hóa việc tham gia vào
nhóm tổ chức tội phạm thể hiện tội phạm có tổ
chức là tội phạm liên quan đến sự hình thành
và tồn tại của tổ chức tội phạm. Tuy nhiên, do
thực tế hình thành và phát triển của tổ chức
tội phạm tại các quốc gia trên thế giới là không
giống nhau nên việc nhận thức, đánh giá và
thừa nhận về tổ chức tội phạm cũng có sự khác
biệt. Mặt khác, nhiều tổ chức tội phạm được
hình thành và phát triển có phạm vi hoạt động
6ꢀ Theo Bộ luật hình sự Italia năm 1982, tổ chức tội
phạm là hội tội phạm kiểu Mafia.
7ꢀ Bộ luật hình sự Cộng hòa Áo có 02 điều luật quy
định về “Tổ chức tội phạm” và “Hội tội phạm”.
8ꢀ Bộ luật hình sự Cộng hòa Liên bang Đức quy định
khái niệm băng, nhóm và khái niệm hội tội phạm.
9ꢀ Xem cách quy định về tổ chức tội phạm của Áo, Cộng
hòa Liên bang Đức, Canada, Công ước của Liên hợp
xuyên quốc gia, đe dọa an ninh thế giới. Chính quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
6
Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
PHẠM CÔNG TÙNG
khác nhau và có sự điều khiển, chỉ huy theo
luật riêng của băng, nhóm đó; lấy hoạt động
phạm tội làm phương hướng mục đích chính
của băng nhóm. Thực tế, mối quan hệ giữa
băng, nhóm với tội phạm có tổ chức vẫn chưa
được giải quyết triệt để, mặc dù chúng có điểm
chung là hình thức để các đối tượng cấu kết
với nhau, cùng chung mục đích thực hiện tội
phạm, tức là đều phản ánh cơ cấu thành viên,
sự cấu kết của các thành viên đó trong tổ chức
và mục đích hoạt động của chúng. Sự khác
nhau giữa băng, nhóm với tổ chức tội phạm
chính là ở mức độ liên kết.
Dưới góc độ pháp lý, có thể thống nhất về
khái niệm tội phạm có tổ chức ở hai cấp độ:
Cấp độ phản ánh hành vi (tội phạm trong khoa
học Luật hình sự) và cấp độ phản ánh một tình
hình tội phạm có tổ chức (một hiện tượng xã
hội dưới góc độ Tội phạm học). Ở cấp độ hành
vi: Tội phạm có tổ chức được thực hiện bởi một
nhóm người đã cấu kết với nhau để thực hiện
tội phạm một cách có tổ chức. Ở cấp độ chỉ một
hiện tượng xã hội: Tội phạm có tổ chức là khái
niệm chỉ tình hình tội phạm do các tổ chức tội
phạm gây ra đối với xã hội trong một khoảng
thời gian nhất định, trong một không gian nhất
định.
Tội phạm có tổ chức trước tiên phải là tội
phạm, nghĩa là nó mang những thuộc tính cơ
bản của tội phạm. Tuy nhiên, tội phạm có tổ
chức được xác định là một bộ phận đặc biệt
của tội phạm nói chung. Tội phạm có tổ chức
được khoa học hình sự tiếp cận trên cơ sở
nguyên tắc hành vi: Là những hành vi xử sự xã
hội tiêu cực, được thực hiện với lỗi cố ý và có
tổ chức. Dấu hiệu “có tổ chức” được khoa học
luật hình sự phân tích và luận giải bằng 02 yếu
tố: Sự liên kết chặt chẽ của hai hay nhiều người
và mục đích phạm tội có tổ chức.
Đặc trưng của tội phạm có tổ chức được
biểu hiện bởi hệ thống những hành vi phạm tội
nghiêm trọng. Khoa học Luật hình sự xem xét
tội phạm có tổ chức trong trường hợp là một cơ
chế đa hành vi, đa vai trò chủ thể, tội phạm có
tổ chức không phải là một tội danh cụ thể mà
bao gồm hàng loạt các hành vi khác nhau trong
quá trình thực hiện tội phạm của những người
mà hành vi phạm tội đã trở thành hoạt động
thường xuyên. Như vậy, tội phạm có tổ chức
vừa phản ánh đồng phạm ở mức độ cao, vừa
là đa tội phạm. Khi các yếu tố của đồng phạm
đã phát triển đến một mức độ nhất định sẽ có
sự biến đổi về chất để tạo ra đồng phạm ở một
trạng thái mới đó là tội phạm có tổ chức.
Có quan điểm cho rằng, xem xét vấn đề tội
phạm có tổ chức trong mối liên hệ không tách
rời với chế định đồng phạm10. Trên thực tế, các
công trình nghiên cứu khi đề cập đến vấn đề
này đều không bỏ qua thuật ngữ “phạm tội
có tổ chức”. Sự liên kết “có tổ chức” trước tiên
phải được xét dưới góc độ Luật hình sự. Từng
hành vi phạm tội cụ thể phải được thực hiện
dưới hình thức đồng phạm, phạm tội có tổ
chức. Phạm tội có tổ chức là dấu hiệu pháp lý
cơ bản của tội phạm có tổ chức, tức là hành vi
phạm tội cụ thể trong mối liên kết nhóm phải
có 02 người trở lên cố ý cùng thực hiện một
tội phạm; có sự cấu kết chặt chẽ giữa những
người cùng thực hiện một tội phạm. Đồng
phạm, phạm tội có tổ chức là chế định pháp lý
làm cơ sở để xem xét có hay không có tội phạm
có tổ chức hay đòi hỏi hoạt động của tội phạm
có tổ chức phải có sự liên kết thực hiện một
tội phạm cụ thể. Phạm tội có tổ chức là hình
thức đồng phạm vừa để xác định các biểu hiện
liên kết nhóm lại vừa có thể được coi là một bộ
phận cấu thành của tội phạm có tổ chức.
Như vậy, khái niệm tội phạm có tổ chức,
phạm tội có tổ chức và đồng phạm là những
khái niệm giáp ranh nhau nhưng không đồng
nhất. Chế định đồng phạm được nhà lập pháp
hình sự xây dựng nhằm xác định cơ chế thực
hiện hành vi phạm tội, có ý nghĩa với việc xác
định trách nhiệm hình sự và hình phạt đối
với những người tham gia thực hiện hành vi
phạm tội đó, nhằm cá thể hóa trách nhiệm
hình sự. Đồng phạm có tổ chức không chỉ có
đồng dự mưu mà đã có sự nhất quán về mục
tiêu, phương thức hành động, cấu kết lợi ích.
Tuy nhiên, tội phạm có tổ chức không chỉ cần
được chú ý đến dấu hiệu “có tổ chức” như một
dấu hiệu bổ sung (trong mặt khách quan hoặc
chủ quan nào đó) thì chưa đủ mà phải xét tới
cả việc hình thành nên các tổ chức mà không
biết tổ chức tội phạm đó đã thực hiện được
tội phạm cụ thể nào hay chưa. Đồng phạm thì
phải chung mục đích và cùng thực hiện một tội
phạm. Nhưng tội phạm có tổ chức thì khác, nó
vừa là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy
định trong Bộ luật hình sự vừa là một cơ cấu
đa chiều các hành vi (nhiều tội phạm).11
Ở một phương diện khác của Luật hình sự,
tội phạm có tổ chức được quy định là một dấu
hiệu tăng nặng trách nhiệm nói chung hoặc là
10ꢀ Xem: Hồ Trọng Ngũ, “Tội phạm có tổ chức - Lịch sử
và vấn đề hôm nay”, Nxb Công an nhân dân.
11ꢀ Xem: Trần Văn Nho, “Một số vấn đề lý luận và thực
tiễn trong đấu tranh chống tội phạm có tổ chức ở Việt Nam”.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát
7
TỘI PHẠM CÓ TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG HƯỚNG...
tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, định trên. Tuy nhiên, không phải mối liên kết nào
khung hình phạt. Nghĩa là, chúng ta mới chỉ của các thành viên trong nhóm cũng là liên kết
coi dấu hiệu có tổ chức là một dấu hiệu bổ sung của tổ chức tội phạm, các mối liên kết chỉ được
(trong mặt khách quan hoặc chủ quan nào đó). công nhận khi sự liên kết hành vi của các cá
nhân có sự thống nhất chung giữa các thành
Loại tội phạm mà tội phạm có tổ chức
viên hoặc theo tôn chỉ, mục đích của nhóm,
thực hiện phải là tội phạm ở mức độ
theo mệnh lệnh của các tên chỉ huy, đại diện
nghiêm trọng trở lên, gắn với các đặc điểm
cho tổ chức.
về phương thức, thủ đoạn phạm tội như: Bạo
lực, tham nhũng, rửa tiền nhằm mục đích lợi
Xét về tổ chức tội phạm, trước tiên phải xem
nó là sự liên kết xã hội của một nhóm người
để thực hiện các hành vi phạm tội dưới dạng
đồng phạm hoặc phạm tội có tổ chức vì mục
đích vụ lợi. “Tổ chức tội phạm” được xác định
trên cơ sở dựa vào hành vi thành lập, tham
gia vào tổ chức tội phạm hoặc xác định qua
hoạt động phạm tội cụ thể khác của tổ chức
tội phạm thông qua chế định đồng phạm hoặc
phạm tội có tổ chức trong Luật hình sự (liên
kết giữa các cá nhân, mối quan hệ tác động của
các thành viên trong mối liên kết có tổ chức khi
hoạt động tội phạm). Đây là cơ sở để phân biệt
vai trò của các cá nhân tham gia vào thực hiện
một hành vi phạm tội, làm cơ sở cho việc cá thể
hóa trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trong tội
phạm có tổ chức, các thành viên của các nhóm
tội phạm, tổ chức tội phạm không phải lúc nào
cũng là người đồng phạm hoặc chỉ là đồng
phạm giản đơn.
Về lý luận, tính liên kết nhóm của tội phạm
có tổ chức phản ánh qua các đặc tính như: Tính
tự trị của tội phạm có tổ chức thể hiện nhóm
tội phạm có tổ chức đó phải có ranh giới hoạt
động trong môi trường xã hội; tính tích hợp
của nhóm tội phạm có tổ chức là khả năng bảo
tồn nhóm và các chức năng phát triển tổ chức;
tính cố kết là mức độ tổng hợp, tích hợp cao của
nhóm tội phạm có tổ chức đó thể hiện tính bền
vững của nhóm, gắn bó với nhau của các thành
viên nhóm trong việc thực hiện tội phạm và đặc
điểm kiểm tra nhóm đối với các thành viên theo
hệ thống thứ bậc đang tồn tại trong nhóm; tính
ổn định trong một thời gian của các hành vi liên
kết có tổ chức, nghĩa là nó không được xác định
dựa trên hành vi đơn lẻ của một cá nhân mà
là tập hợp các hành vi của nhiều người trong
nhóm tội phạm tại một khoảng thời gian nhất
định. Các hành vi liên kết có tổ chức được xác
định không phải là hành vi đơn lẻ của một cá
nhân mà đó là tập hợp các hành vi liên kết có
tổ chức của ít nhất hai người trở lên trong một
thời gian nhất định. Tính ổn định trong một
thời gian dài của các hành vi liên kết, có tổ chức
thể hiện mối liên hệ và phản ánh tính chuyên
nghiệp của tội phạm. Tính chuyên nghiệp càng
cao thì tính tổ chức của nó càng rõ nét.
nhuận về tài chính, kinh tế.12
Xét về hành vi, tội phạm có tổ chức có thể
được xem là đồng phạm phức tạp, bởi nó là
tập hợp của những dấu hiệu khách quan và
chủ quan, chủ thể của tội phạm. Song ngoài
việc xem xét nó dưới góc độ Luật hình sự với
ý nghĩa là một hành vi nguy hiểm cho xã hội
trong từng cấu thành tội phạm cụ thể, cần xem
xét tội phạm có tổ chức còn là một hiện tượng
trong đồng phạm gắn liền với những đặc điểm
của hoàn cảnh cụ thể, trong mối quan hệ tương
tác với những hiện tượng khác mà các quy
định của pháp luật hình sự không thể phản
ánh hết được, hay đúng hơn là không có chức
năng phản ánh chúng.
Từ những phân tích trên có thể đưa ra khái
niệm về tội phạm có tổ chức như sau:
Tội phạm có tổ chức là hoạt động tội phạm do
tổ chức tội phạm có cơ cấu bền vững hoặc linh hoạt
hình thành trong một thời gian nhất định thông
qua hình thức phạm tội có tổ chức với mục đích
thực hiện một hoặc nhiều tội phạm nghiêm trọng
để trực tiếp hoặc gián tiếp nhận được lợi ích về tài
chính hay vật chất khác.
2. Đặc trưng và các mối quan hệ cơ bản
của tội phạm có tổ chức
2.1. Đặc trưng của tội phạm có tổ chức
Cấu trúc liên kết có tổ chức: Tội phạm có tổ
chức luôn có xu hướng tìm kiếm, xây dựng các
mạng lưới ngầm với nhiều mối quan hệ khác
nhau trong xã hội để duy trì và phát triển quy
mô tổ chức, kết nạp thêm thành viên nhằm
gia tăng điều kiện cấu trúc nhóm hoặc liên kết
nhóm hoạt động một cách tương đối ổn định.
Khác với tội phạm thông thường, cơ cấu liên
kết có tổ chức trong tổ chức tội phạm thể hiện
qua 02 mối quan hệ: Tính tổ chức của nhóm
người phạm tội, tính tổ chức trong từng hành
vi phạm tội và quan hệ giữa hai mối quan hệ
12ꢀ Xem: Công ước của Liên hợp quốc về chống tội
phạm có tổ chức xuyên quốc gia, Quan điểm của
Interpol và Bộ luật hình sự của một số quốc gia khác như
Canada, Áo…
8
Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
PHẠM CÔNG TÙNG
Các dạng liên kết có tổ chức ngoài phương
Ngoài ra, tội phạm có tổ chức không chỉ
diện liên kết giữa các thành viên trong các dừng lại ở việc thực hiện các hoạt động hay
nhóm tội phạm, tổ chức tội phạm còn thể hiện
ở liên kết giữa các nhóm, tổ chức tội phạm với
nhau. Mỗi dạng nhóm tội phạm, tổ chức tội
phạm thì tính chất liên kết lại thể hiện những
đặc điểm khác nhau về quy mô, cấu trúc.
Hành động khuôn mẫu hóa: Các cá nhân khi
tham gia vào tổ chức tội phạm đều phải vận
hành dựa trên khuôn mẫu, các quy tắc của tổ
chức. Các quy tắc, khuôn mẫu này có tính ổn
định theo thời gian và được lặp đi lặp lại có tác
dụng chuẩn hóa hoạt động và các mối quan hệ
giữa các thành viên mà không phụ thuộc vào
các yếu tố mang tính chất cá nhân.
Cấu trúc thang bậc quyền lực: Bất kỳ nhóm, tổ
chức tội phạm nào cũng phân cấp theo thang
quyền lực gắn với những vị trí nhất định. Cách
thức này giúp cho các thành viên trong tổ chức
thấy được vị trí, vai trò, giới hạn của mình.
Ngoài ra, cấu trúc thang bậc quyền lực của các
tổ chức tội phạm có thể được xây dựng thành
quy tắc, nội quy công khai hoặc có thể được
công nhận một cách tự nhiên, quy ước không
chính thức thông qua “quyền lực ngầm”.
Hoạt động phạm tội phổ biến: Tội phạm có tổ
chức có thể thực hiện các hoạt động bất hợp
pháp hay đạt được các mục tiêu hợp pháp
bằng các biện pháp phi pháp. Các biện pháp
được sử dụng có thể là những phương thức
tinh vi, khó nhận biết đến những biện pháp
thô bạo, trực tiếp, công khai nhằm thiết lập sự
độc quyền từng phần hay toàn phần trong việc
cung cấp hàng hóa và dịch vụ bất hợp pháp
cho người tiêu dùng vì hoạt động này mang
lại cho chúng lợi nhuận kinh tế cao. Dịch vụ
bất hợp pháp là những dịch vụ mà kinh doanh
hợp pháp không cung cấp và bị pháp luật cấm.
Những dịch vụ này phổ biến gồm: Hoạt động
cờ bạc dưới bất kỳ hình thức nào được tiến
hành ngoài vòng pháp luật; bảo kê (hình thức
tống tiền mà theo đó các thành viên tổ chức
tội phạm tiếp cận chủ sở hữu của các doanh
nghiệp nhỏ và đề nghị cung cấp cho họ sự bảo
vệ trong các trường hợp thiệt hại do yếu tố
khách quan mang lại); cho vay lãi nặng; kinh
doanh mại dâm, buôn bán người…
cung cấp các dịch vụ phi pháp mà sử dụng
phương thức, thủ đoạn tinh vi như “rửa tiền”
thông qua các cấu trúc kinh tế hợp pháp và
phương thức thanh toán điện tử. Trên thực tế,
có nhiều tập đoàn tội phạm đang thâm nhập
sâu vào các hoạt động hợp pháp để thu lại lợi
nhuận về kinh tế. Lý do là các thành viên của
tổ chức tội phạm muốn hợp pháp hóa những
lợi nhuận bất hợp pháp thu được, tạo vỏ bọc
hợp pháp trong cộng đồng để tránh sự nghi
ngờ của người dân và sự phát hiện của các cơ
quan có thẩm quyền. Hoạt động này biểu hiện
rất đa dạng và ngày càng phát triển. Hiện nay,
nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ bất hợp pháp
rất lớn đã khiến tội phạm có tổ chức tìm kiếm
các cơ hội để xuất hiện dưới dạng các doanh
nghiệp hợp pháp nhằm khai thác những thị
trường bất hợp pháp này.
Mục đích vụ lợi và các biểu hiện vụ lợi của tội
phạm có tổ chức: Tội phạm có tổ chức là một hệ
thống các mối liên hệ và quan hệ trong xã hội
được hình thành thông qua việc khai thác, tìm
kiếm lợi nhuận phi pháp với các hoạt động tội
phạm cụ thể, thể hiện mối liên hệ phức tạp và
ngày càng trở nên đa dạng hơn nhằm khai thác
lợi nhuận.
Tội phạm có tổ chức cần và thực tế đã sử
dụng sức mạnh kinh tế và chính trị để đạt
được mục tiêu lợi nhuận kinh tế. Hiện nay,
việc sử dụng các phương thức phạm tội để
đạt được mục tiêu lợi nhuận vẫn là thuộc tính
quan trọng, là căn cứ để đưa ra định nghĩa
về tội phạm có tổ chức. Đến nay, xét về bản
chất , tội phạm có tổ chức vẫn xác định vấn
đề kinh tế là trọng tâm của sự hình thành và
thành công của các nhóm này, coi đây là động
lực của hoạt động phạm tội có tổ chức, là vấn
đề cốt lõi của các mối quan hệ kinh tế, là trung
tâm điều chỉnh các mối quan hệ cá nhân hay
thứ bậc hoặc văn hóa khác trong tổ chức tội
phạm có tổ chức.
Xu hướng xuyên quốc gia: Tội phạm có tổ
chức xuyên quốc gia thực tế chỉ là một bộ phận
của tình hình tội phạm có tổ chức nói chung.
Dấu hiệu xuyên quốc gia như là một dấu hiệu
riêng biệt, đặc trưng của tội phạm có tổ chức.
Xu hướng liên kết các địa bàn, khu vực và
cấu kết toàn cầu giữa các nhóm tội phạm có tổ
chức xuyên quốc gia ngày càng mạnh mẽ. Hiện
tượng này xuất hiện trong hoàn cảnh yêu cầu
Cung cấp hàng hóa bất hợp pháp là hoạt
động cung cấp các sản phẩm cụ thể mà một bộ
phận công chúng mong muốn, nhưng không
thể có được một cách hợp pháp. Do nhu cầu
này, các nhóm tội phạm có tổ chức hình thành
và phát triển đi kèm theo các vấn đề như buôn
bán bất hợp pháp các sản phẩm văn hóa, y tế, kiểm soát các ranh giới hành chính địa phương
vũ khí, phần mềm, ma túy.
và đường biên giới quốc gia giảm đi, sự giao
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát
9
TỘI PHẠM CÓ TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG HƯỚNG...
lưu về mọi mặt của đời sống chính trị, kinh qua các bước hoặc duy trì một hình thức tương
tế, văn hóa, xã hội được mở rộng. Tội phạm tác nhất định14. Song khủng bố chỉ là một dạng
có tổ chức xuyên quốc gia có những đặc trưng
cơ bản như: Thành lập nhiều mạng lưới chân
rết ở nước ngoài để điều hành các hoạt động
của tổ chức; quan hệ móc nối, chặt chẽ với
chính quyền và chính khách nhiều quốc gia;
liên kết chiến lược xuyên quốc gia nhằm mở
rộng phạm vi, lĩnh vực hoạt động; tăng cường
hỗ trợ lẫn nhau trong hoạt động phạm tội; che
giấu dấu vết, tài sản, người phạm tội…
Yếu tố xuyên quốc gia của tội phạm có tổ
chức được xác định khi: (i) Nó được thực hiện
ở nhiều quốc gia; (ii) Nó được thực hiện tại một
quốc gia nhưng một phần chủ yếu của việc
chuẩn bị, lập kế hoạch, chỉ đạo hoặc điều khiển
diễn ra ở một quốc gia khác; (iii) Nó được thực
hiện tại một quốc gia nhưng liên quan đến một
nhóm tội phạm có tổ chức tham gia vào các
hoạt động tội phạm tại nhiều quốc gia; hoặc là
(iv) Nó được thực hiện tại một quốc gia nhưng
có ảnh hưởng lớn ở một quốc gia khác.13
biểu hiện của hành vi tội phạm “có tổ chức”,
nó khác biệt với tội phạm có tổ chức. Khủng bố
liên quan đến các tội ác được thực hiện với mục
tiêu đe dọa người dân hoặc ép buộc chính phủ
hoặc tổ chức quốc tế nhằm đạt được các mục
tiêu chính trị hoặc xã hội, trong khi tội phạm có
tổ chức luôn tìm cách đạt được lợi ích tài chính
hoặc vật chất khác15. Ngoài ra, tội phạm có tổ
chức để thực hiện tội phạm đòi hỏi “một nhóm
người có tổ chức” trong khi khủng bố thì có thể
do các cá nhân thực hiện.16
Tội phạm có tổ chức với tệ nạn tham nhũng, hối
lộ: Sự hình thành và phát triển tất yếu của tội
phạm có tổ chức gắn với tệ nạn tham nhũng,
hối lộ. Bởi lẽ, tội phạm có tổ chức luôn hướng
tác động đến những người có vị trí, quyền lực
trong các cơ quan nhà nước để tạo ra những
điều kiện thuận lợi cho hoạt động phạm tội
của mình, đồng thời tạo ra nhiều cơ hội làm
ăn hơn, che giấu tài sản, trốn tránh pháp luật.
2.2. Các mối quan hệ cơ bản của tội phạm
có tổ chức
3. Phương hướng hoàn thiện pháp luật
hình sự ở Việt Nam
Tội phạm có tổ chức với tội phạm có tính chất
chuyên nghiệp: Tính chuyên nghiệp và tính có tổ
chức có mối quan hệ với nhau nhưng không
đồng nhất, nó là những dạng tội phạm độc lập.
Tội phạm có tổ chức phức tạp hơn, liên quan
đến hoạt động của những bộ phận tội phạm
được tổ chức chứ không phải những cá nhân
riêng biệt. Tội phạm có tổ chức có sự ổn định
và quy mô lớn hơn, có sự khác biệt về kết cấu
tổ chức, thành phần tham gia… Tội phạm có
tổ chức là một khái niệm pháp lý - xã hội, là
một hiện tượng xã hội phức tạp. Còn tội phạm
có tính chất chuyên nghiệp là một hiện tượng
pháp lý - hình sự đơn thuần, không có thuộc
tính xã hội.
Tội phạm có tổ chức với tội phạm có sử dụng
bạo lực: Tội phạm có tổ chức cũng có dấu hiệu
sử dụng bạo lực. Tuy nhiên, dấu hiệu “sử dụng
bạo lực” trong tội phạm có tổ chức khác so với
các tội phạm thông thường khác có sử dụng
bạo lực là về quy mô, mục đích.
Hiện nay, tăng cường phòng, chống tội
phạm có tổ chức bằng pháp luật hình sự được
coi là một trong những giải pháp nền tảng,
quan trọng. Xu hướng này bắt đầu ở Italia từ
những năm 1930 và phát triển ở Châu Âu và
thế giới từ năm 2000 - thời điểm ra đời Công
ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có
tổ chức xuyên quốc gia17.
Tăng cường phòng, chống tội phạm có tổ
chức bằng pháp luật hình sự thể hiện trước hết
ở việc các quốc gia thực hiện việc hình sự hóa
các hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức tội
14ꢀ Xem: Shelley (2005).
15ꢀ Xem : Định nghĩa về Tội phạm có tổ chức trong Công
ước của Liên hợp quốc về phòng, chống tội phạm có tổ
chức xuyên quốc gia chỉ bao gồm các nhóm mà thông
qua hoạt động của họ (trực tiếp hoặc gián tiếp) để thu
“lợi ích tài chính hoặc vật chất khác”.
16ꢀ Xem: Nghị quyết 55/25 của Đại hội đồng Liên hợp
quốc thông qua Công ước chống tội phạm có tổ chức
xuyên quốc gia cũng kêu gọi các quốc gia thừa nhận
mối liên hệ giữa các hoạt động tội phạm có tổ chức
xuyên quốc gia và các hoạt động khủng bố.
Tội phạm có tổ chức với vấn đề khủng bố: Dựa
vào hoạt động phạm tội và những biểu hiện về
mục đích phạm tội của tội phạm có tổ chức và
khủng bố có thể thấy, chúng có mối quan hệ tác
động qua lại với nhau ở các mức độ nhất định,
các nhóm này có thể tiến lên, lùi lại hoặc bỏ
17ꢀ Hiện nay đã có trên 160 quốc gia và tổ chức quốc tế
phê chuẩn Công ước, trong đó Việt Nam đã ký Công
ước vào tháng 12 năm 2000 và phê chuẩn Công ước
13ꢀ Xem: Điều 3 Công ước về chống tội phạm có tổ vào tháng 6 năm 2012. Công ước có hiệu lực đối với
chức xuyên quốc gia.
Việt Nam từ ngày 08/6/2012.
10 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
PHẠM CÔNG TÙNG
phạm theo yêu cầu tại Điều 5 của Công ước. xuyên quốc gia mà Việt Nam ký kết, tham gia.
Yêu cầu này được đặt ra xuất phát từ chính Bởi “nhóm tội phạm” ở đây chỉ có thể được
sự nguy hiểm của tổ chức tội phạm, nghĩa là hiểu là “nhóm người đồng phạm”22. Mặt khác,
nó không chỉ nguy hiểm khi thể hiện bằng các các khái niệm trong Bộ luật hình sự Việt Nam
hoạt động phạm tội trong các loại tội phạm cụ về “phạm tội có tổ chức” hay “đồng phạm có
tổ chức” hoàn toàn khác biệt với khái niệm tổ
thể mà thể hiện ngay từ hành vi thành lập hoặc
tham gia một tổ chức tội phạm vì nguy cơ thực
hiện tội phạm nằm trong chính mục đích của
tổ chức18. Nhiều quốc gia trên thế giới đã thừa
nhận khái niệm tổ chức tội phạm và quy định
hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức tội
phạm là tội phạm nhưng theo các cách khác
nhau. Một số ít các quốc gia quy định khái
niệm tổ chức tội phạm trong phần chung và
quy định tội thành lập hoặc tham gia tổ chức
tội phạm trong phần riêng19. Nhiều quốc gia
khác lại quy định thẳng tội danh liên quan đến
hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức tội
phạm trong phần riêng của Bộ luật hình sự20.
Tăng cường đấu tranh chống tội phạm có tổ
chức bằng pháp luật hình sự còn được thể hiện
qua việc quy định tội phạm có tổ chức là một
tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự21.
Thực tế, Bộ luật hình sự Việt Nam mới chỉ
đề cập đến tội Hoạt động thành lập hoặc tham
gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân
(Điều 109) và quy định việc thành lập hoặc
tham gia nhóm tội phạm theo quy định tại Điều
14 về chuẩn bị phạm tội. Ngoài ra, tình tiết “có
tổ chức” mới chỉ được xác định là tình tiết tăng
nặng trách nhiệm hình sự hoặc tăng nặng trách
nhiệm hình sự định khung trong một số điều
luật cụ thể. Việc bổ sung nhóm hành vi “thành
lập, tham gia nhóm tội phạm” vào quy định
về chuẩn bị phạm tội (Điều 14) được đánh giá
là không phù hợp với lý luận về các giai đoạn
thực hiện tội phạm cũng như quan niệm chung
về chuẩn bị phạm tội và không đạt được mục
đích nội luật hóa điều ước trong Công ước của
Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức
chức tội phạm theo tinh thần của Công ước23.
Nhằm tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc cho
hoạt động phòng, chống tội phạm có tổ chức
tại Việt Nam, phù hợp với tinh thần của Công
ước về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc
gia mà Việt Nam là thành viên, thời gian tới
cần hoàn thiện một số nội dung về pháp luật
hình sự như:
Một là, cần quy định các điều luật về “tổ
chức tội phạm”; nguyên tắc xử lý trách nhiệm
hình sự liên quan đến tổ chức tội phạm; hoặc
bổ sung tình tiết “người phạm tội là thành viên
của tổ chức tội phạm” là tình tiết tăng nặng
24
trách nhiệm hình sự tại phần chung của Bộ
luật hình sự. Luật hình sự Việt Nam cần xác
định khái niệm về tổ chức tội phạm, nguyên
tắc xử lý tội phạm có tổ chức trên cơ sở đáp
ứng các điều kiện, đặc điểm đặc trưng của tội
phạm có tổ chức theo Công ước của Liên hợp
quốc và phù hợp với thực tiễn tội phạm có tổ
chức ở Việt Nam.
Hai là, cần bổ sung tội danh “Thành lập
hoặc tham gia tổ chức tội phạm” vào chương
“Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự
công cộng”.
Ba là, bổ sung tình tiết “người phạm tội là
thành viên của tổ chức tội phạm” là tình tiết
định khung hình phạt tăng nặng ở một số tội
phạm cụ thể (thường do tổ chức tội phạm thực
hiện) và mức tăng nặng của khung hình phạt
này phải nặng hơn so với khung hình phạt có
tình tiết “phạm tội có tổ chức”./.
22ꢀ Xem: Lê Thị Sơn, “Bộ luật hình sự Việt Nam với việc
18ꢀ Xem: Lê Thị Sơn, “Bộ luật hình sự Việt Nam với việc thực thi Công ước của Liên Hợp quốc về chống tội phạm
thực thi Công ước của Liên Hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, Luật học Việt Nam, Nxb Tư
có tổ chức xuyên quốc gia”, Luật học Việt Nam, Nxb Tư pháp (2019).
pháp (2019).
23ꢀ Phạm tội có tổ chức hay đồng phạm có tổ chức
19ꢀ Xem: Điều 35, Điều 210 Bộ luật hình sự Liên Bang theo Bộ luật hình sự Việt Nam là khái niệm chỉ hình
Nga (bản tiếng Việt), Nxb Công an nhân dân (2011); thức phạm tội một tội phạm cụ thể còn khái niệm tổ
Điều 26, Điều 294 Bộ luật hình sự Cộng hòa nhân dân chức tội phạm được dùng chỉ một nhóm người với
Trung Hoa (bản tiếng việt), Nxb Tư pháp (2007).
những đặc điểm đặc trưng nhất định tại Điều 2 của
20ꢀ Xem: Điều 129 Bộ luật hình sự Cộng hòa Liên bang Công ước.
Đức; Điều 260 Bộ luật hình sự Thụy Sỹ; Điều 278 và 24ꢀ Nếu so sánh phạm tội có tổ chức hay đồng phạm có
Điều 278a Bộ luật hình sự Cộng hòa Áo; Điều 263 Bộ tổ chức là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự thì
luật hình sự Hung-ga-ri.
tình tiết người phạm tội là thành viên của tổ chức tội
phạm phản ánh tính chất nguy hiểm cao hơn.
21ꢀ Xem: Điều 98 Bộ luật hình sự Hung-ga-ri.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 11
7 trang
15140
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tội phạm có tổ chức và phương hướng hoàn thiện pháp luật hình sự ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- toi_pham_co_to_chuc_va_phuong_huong_hoan_thien_phap_luat_hin.pdf
