Tiểu luận Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến xã hội và con người Việt Nam

PhÇn A: më ®Çu

§¹o PhËt lµ mét trong nh÷ng häc thuyÕt TriÕt häc - t«n gi¸o lín nhÊt

trªn thÕ giíi, tån t¹i rÊt l©u ®êi. HÖ thèng gi¸o lý cña nã rÊt ®å sé vµ sè l-îng

phËt tö ®«ng ®¶o ®-îc ph©n bè réng kh¾p. §¹o phËt ®-îc truyÒn b¸ vµo n-íc

ta kho¶ng thÕ kû II sau c«ng nguyªn vµ ®· nhanh chãng trë thµnh mét t«n

gi¸o cã ¶nh h-ëng s©u s¾c ®Õn ®êi sèng tinh thÇn cña con ng-êi ViÖt Nam,

bªn c¹nh®ã ®¹o Nho, ®¹o L·o, ®¹o Thiªn chóa. Tuú tõng giai ®o¹n lÞch sö

d©n téc ta ®Òu cã mét häc thuyÕt t- t-ëng hoÆc mét t«n gi¸o n¾m vai trß chñ

®¹o, cã t¸c ®éng m¹nh nhÊt ®Õn nÕp sèng, thãi quen, suy nghÜ cña con ng-êi,

nh- PhËt gi¸o ë thÕ kû thø X - XIV, Nho gi¸o thÕ kû thø XV - XIX, häc

thuyÕt M¸c - Lªnin tõ gi÷a thËp kû 40 cña thÕ kû XX cho ®Õn nay. Tuy

nhiªn, nh÷ng häc thuyÕt nµy kh«ng ®-îc ë vÞ trÝ ®éc t«n mµ song song tån t¹i

víi nã vÉn cã c¸c häc thuyÕt, t«n gi¸o kh¸c t¸c ®éng vµo c¸c hu vùc kh¸c

nhau cña ®êi sèng x· héi, ®ång thêi còng t¸c ®éng trë l¹i c¸c häc thuyÕt chñ

®¹o. Ngµy nay dï ®· tr¶i qua c¸c cuéc c¸ch m¹ng x· héi vµ c¸c cuéc c¸ch

m¹ng trong hÖ ý thøc, t×nh h×nh vÉn nh- vËy.

Trong c«ng cuéc x©y dùng ®Êt n-íc qu¸ ®é lªn CNXH, chñ nghÜa M¸c

- Lªnin lµ t- t-ëng chñ ®¹o, lµ vò khÝ lý luËn cña chóng ta nh-ng bªn c¹nh

®ã, bé phËn kiÕn tróc th-îng tÇng cña x· héi cò vÉn cã søc sèng dai d¼ng,

trong ®ã gi¸o lý nhµ PhËt ®· Ýt nhiÒu in s©u vµo t- t-ëng t×nh c¶m cña mét sè

bé phËn lín d©n c- ViÖt Nam. ViÖc xo¸ bá hoµn toµn ¶ng h-ëng cña nã lµ

kh«ng thÓ thùc hiÖn ®-îc nªn chóng ta cÇn vËn dông nã mét c¸ch hîp lý ®Ó

gãp phÇn ®¹t ®-îc môc ®Ých cña thêi kú qu¸ ®é còng nh- sau nµy. Vi vËy,

vÞc nghiªn cøu lÞch sö, gi¸o lý, vµ sù t¸c ®éng cña ®¹o PhËt ®èi víi thÕ giíi

quan, nh©n sinh quan cña con ng-êi lµ hÕt søc cÇn thiÕt. ViÖc ®i s©u nghiªn

cøu, ®¸nh gi¸ nh÷ng mÆt h¹n chÕ còng nh- tiÕn bé, nh©n ®¹o cña PhËt gi¸o

gióp ta hiÓu râ t©m lý ng-êi d©n h¬n vµ qua ®ã t×m ra ®-îc mét ph-¬ng c¸ch

®Ó h-íng ®¹o cho hä mét nh©n c¸ch chÝnh, ®óng ®¾n. Theo ®¹o ®Ó lµm ®iÒu

thiÖn, tr¸nh c¸i ¸c, h×nh thµnh nh©n c¸ch con ng-êi tèt h¬n chø kh«ng trë nªn

1

mª tÝn dÞ ®oan, cóng b¸i, lªn ®ång, g©y ¶nh h-ëng xÊu ®Õn søc khoÎ, niÒm

tin cña quÇn chóng nh©n d©n..

LÜnh vùc nghiªn cøu PhËt gi¸o hiÖn nay t-¬ng ®èi ®-îc më réng,

ngoµi viÖc nghiªn cøu gi¸o lý, kinh ®iÓn, lÞch sö ... cña PhËt gi¸o ra cßn ®Ò

cËp ®Õn c¸c lÜnh vùc TriÕt häc, Sö häc, T©m lý häc, Kh¶o cæ häc, X· héi häc,

D©n téc häc, V¨n häc, NghÖ thuËt ... PhËt häc ®· trë thµnh mét trong nh÷ng

khoa häc t-¬ng ®èi quan träng trong khoa häc x· héi, tr-íc m¾t cã quan hÖ

mËt thiÕt víi x· héi häc.

H¬n n÷a qu¸ tr×nh, PhËt gi¸o ph¸t triÓn, truyÒn b¸ ë ViÖt Nam g¾n liÒn

víi qu¸ tr×nh h×nh thµnh, ph¸t triÓn t- t-ëng, ®¹o ®øc cña con ng-êi. V× vËy

khi nghiªn cøu lÞch sö, t- t-ëng, ®¹o ®øc ViÖt Nam kh«ng thÓ kh«ng ®Ò cËp

®Õn PhËt gi¸o vµ nh÷ng mèi quan hÖ, t¸c ®éng qua l¹i gi÷a chóng.

Tãm l¹i, nghiªn cøu PhËt gi¸o vµ ¶nh h-ëng cña nã ®Õn x· héi vµ con

ng-êi ViÖt Nam lµ mét néi dung quan träng nh»m t×m hiÓu lÞch sö còng nh-

®Þnh h-íng cho sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch, t- duy con ng-êi ViÖt Nam trong

t-¬ng lai.

2

PhÇn B: Néi dung

I. Kh¸i qu¸t vÒ PhËt gi¸o

1.1 Nguån gèc ra ®êi

§¹o PhËt mang tªn ng-êi s¸ng lËp lµ §µ ( hay buddha ). §¹o phËt

chÝnh lµ gi¸o lý mµ PhËt §µ ®· thuyÕt gi¶ng. Sau khi ra ®êi ë Ên §é vµo thÕ

kû thø 9 ®Õn thÕ kû thø 6 tr-íc C«ng nguyªn, ®¹o PhËt ®-îc l-u hµnh réng

r·i ë c¸c quèc gia trong khu vùc ¸ - Phi, gÇn ®©y ®-îc truyÒn tíi c¸c n-íc ¢u

- Mü. Trong qu¸ tr×nh truyÒn b¸ cña minh, ®¹o PhËt ®· kÕt hîp víi tÝn

ng-ìng, tËp tôc, d©n gian, v¨n ho¸ b¶n ®Þa ®Ó h×nh thµnh rÊt nhiÒu t«ng ph¸i

vµ häc ph¸i, cã t¸c ®éng v« cïng quan träng víi ®êi sèng x· héi vµ v¨n ho¸

cña rÊt nhiÒu quèc gia.

Buddha vèn lµ mét th¸i tö tªn lµ TÊt §¹t §a ( Siddharta), con trai cña

TrÞnh Ph¹n V-¬ng ( Su®hodana) vua n-íc TrÞnh Ph¹n, mét n-íc nhá thuéc

B¾c Ên §é ( nay thuéc ®Êt Nª Pan ) «ng sinh ra vµo kho¶ng n¨m 623 tr-íc

c«ng nguyªn. Cuéc ®êi cña PhËt ThÝch Ca ®-îc kÓ l¹i ë trong truyÒn thuyÕt

nh- sau:

“ Vµo mét ®ªm Mahamaia, ng-êi vî chÝnh cña Su®hodana, Vua cña

ng-êi Saia m¬ thÊy m×nh ®-îc ®-a tíi hå thiªng Anavat¸pta ë Himalaya. Sau

khi c¸c thiªn thÇn t¾m röa cho bµ ë trong hå thiªng, th× cã mét con voi tr¾ng

khæng lå cã ®o¸ hoa sen ë vßi b-íc tíi vµ chui vµo s-ên bµ. Ngµy h«m sau

c¸c nhµ th«ng th¸i ®-îc vêi tíi ®Ó gi¶i m¬ cña Hoµng hËu. C¸c nhµ th«ng

th¸i cho r»ng giÊc m¬ lµ ®iÒm Hoµng hËu ®ang cã mang vµ sÏ sinh h¹ ®-îc

mét Hoµng tö tuyÖt vêi, ng-êi sau nµy sÏ trë thµnh vÞ chóa tÓ cña thÕ giíi

hoÆc ng-êi thÇy cña thÕ giíi. §Õn ngµy, ®Õn th¸ng, Hoµng hËu Mahamaia trë

vÒ nhµ cha m×nh ®Ó sinh con. ThÕ nh-ng võa ®Õn khu v-ên Lumbini, c¸ch

thñ ®« Capilavastu cña ng-êi Sakia kh«ng xa, Hoµng hËu trë d¹ vµ vÞ Hoµng

tö ®· ra ®êi. Võa ra ®êi, vÞ Hoµng tö tÝ hon ®· ®øng ngay dËy, ®i b¶y b-íc vµ

nãi: “ §©y lµ kiÕp cuèi cïng cña ta, tõ nay ta kh«ng ph¶i lu«n håi mét kiÕp

nµo n÷a!”.

3

§Õn ngµy thø n¨m mét nghi thøc träng thÓ ®-îc tæ chøc vµ Hoµng tö

®-îc ®Æt tªn lµ Si®hartha. §Ó ng¨n c¶n Hoµng tö kh«ng nghÜ tíi viÖc tu hµnh,

®øc vua cha ®· t×m mäi c¸ch t¹o ra quanh ng-êi con trai m×nh mét cuéc sèng

v-¬ng gi¶. Hoµng tö ®-îc häc mäi kiÕn thøc ®Ó sau nµy trë thµnh mét vÞ vua

tµi ba anh minh trÞ v× mét ®Êt n-íc Ên §é bao la. ThÕ råi, nhµ vua vµ quÇn

thÇn ®· kÐn cho Hoµng tö mét ng-êi vî kiÒu diÔm. Nh-ng cuéc ®êi v-¬ng

gi¶ kh«ng c¸n dç ®-îc Hoµng tö trÎ tuæi. Bèn sù viÖc do c¸c thÇn t¹o ra ®·

lµm thay ®æi h¼n cuéc ®êi Hoµng tö Siddhartha. §ã lµ mét lÇn khi ®ang d¹o

ch¬i trong v-ên, Hoµng tö thÊy mét «ng giµ gµy cßm, èm yÕu råi nhËn ra

mét ®iÒu r»ng mäi ng-êi råi ai còng ph¶i giµ yÕu nh- thÕ. Ýt l©u sau Hoµng tö

l¹i ®-îc chøng kiÕn ng-êi èm vµ ng-êi chÕt. Ba hoµn c¶nh trªn lµm cho

Hoµng tö b¨n kho¨n, lo nghÜ vÒ kiÕp ng-êi vµ muèn cøu con ng-êi khái

nh÷ng trÇm lu«n ®au khæ cña kiÕp lu«n håi: Sinh, l·o, bÖnh, tö chÝnh sù viÖc

thø t- ®· ®em ®Õn cho Hoµng tö niÒm hi väng vµ an ñi. LÇn ®ã, Hoµng tö

nh×n thÊy mét vÞ hµnh khÊt d¸ng vÎ bÇn hµn nh-ng l¹i ung dung tù t¹i. Võa

nh×n thÊy vÞ hµnh khÊt Hoµng tö nh- bõng tØnh vµ quyÕt ®Þnh sÏ ra ®i trë

thµnh nhµ hµnh khÊt nh- thÕ.

§-îc tin, ®øc vua Suddh«®ana t×m mäi c¸ch ng¨n c¶n Hoµng tö. ThÕ

nh-ng Hoµng tö kh«ng thÓ nµo xua ®i ®-îc bèn sù kiÖn mµ m×nh ®· chøng

kiÕn khiÕn lßng d¹ cña Hoµng tö kh«ng lóc nµo ®-îc thanh th¶n. Ngay c¶ tin

mõng c«ng chóa Yash«dhara sinh cho chµng mét Hoµng nam còng kh«ng

lµm cho Hoµng tö Sidhartha vui. Ngµy ®ªm khi ®øa con ra ®êi, khi mäi ng-êi

ngñ say, Hoµng tö lÆng lÏ ®Õn nh×n vî vµ con lÇn cuèi rèi ®¸nh thøc ng-êi

®¸nh xe dËy cïng minh c-ìi con ngùa Canthaca yªu quý rêi khái cung. Khi

®· rêi khái ®« thµnh Hoµng tö trót bé ¸o Hoµng téc vµ mÆc lªn ng-êi bé quÇn

¸o th-êng d©n. Hoµng tö dïng kiÕm c¾t bé tãc dµi cña m×nh vµ nhê ng-êi

®¸nh xe mang mí tãc vµ quÇn ¸o vÒ trao l¹i cho ®øc vua. Cßn con ngùa

Canthana v× ®au khæ ph¶i chia tay víi «ng chñ cña nã nªn ®· l¨n ra chÕt ngay

t¹i chç. Rêi hoµng cung, døt ¸o ra ®i, Hoµng tö Sidhartha ®· trë thµnh nhµ tu

hµnh.

4

Tho¹t ®Çu, Hoµng tö ®i lang thang ®©y ®ã, sèng theo kiÓu khæ h¹nh.

Sau ®ã, ngµi vµo rõng tu. Nhµ hiÒn triÕt Alara Calama d¹y cho chµng c¸c

phÐp thiÒn ®Þnh vµ nh÷ng triÕt lý cña upanishad. Häc thuyÕt vµ thùc hµnh gi¶i

tho¸t c¸ nh©n cña Upanishad kh«ng hÊp dÉn Hoµng tö. Chµng ®i tiÕp vµ nhËp

vµo nhãm n¨m ng-êi tu khæ h¹nh. Suèt s¸u n¨m tr-êng Ðp x¸c Hoµng tö gÇn

nh- chØ cßn bé x-¬ng kh« mµ vÉn ch-a t×m ra ch©n lý cña sù gi¶i tho¸t. Ngµi

bÌn bá cuéc sèng tu hµnh khæ h¹nh vµ trë l¹i ¨n uèng b×nh th-êng.

Khi Hoµng tö Sidhartha 35 tuæi, mét h«m ngµi ®Õn ngåi d-íi gèc c©y

bå ®Ò ë ngo¹i vi thµnh phè Gaia thuéc vïng ®Êt cña vua Bimbisura, vua n-íc

Magadha. Cho ®Õn mét h«m cã nµng Sudjata, con g¸i cña mét n«ng d©n

trong vïng ®em cho ngµi mét b¸t c¬m to nÊu b»ng s÷a. ¡n xong, ngµi xuèng

s«ng t¾m röa, råi trë l¹i gèc c©y bå ®Ò. Ngµi ngåi thiÒn ®Þnh vµ nguyÖn sÏ

kh«ng ®øng dËy nÕu kh«ng t×m ra sù gi¶i tho¸t vÒ ®iÒu bÝ Èn cña sù ®au khæ.

Vµ Hoµng tö ®· ngåi d-íi gèc c©y bå ®Ò suèt 49 ngµy ®ªm. B¶y tuÇn lÔ ®ã lµ

c¶ mét chuçi ngµy ®Çy thö th¸ch. §Ó ph¸ sù thiÒn ®Þnh cña Hoµng tö, con

quü d÷ Mara t×m mäi c¸ch lµm chµng n¶n chÝ. Tho¹t ®Çu, quû Mara biÕn

thµnh mét sø gi¶ ®Õn b¸o cho Hoµng tö mét tin bÞa ®Æt lµ em trai Hoµng tö lµ

§eva®atta næi lo¹n, b¾t nhèt ®øc vua cha vµo ngôc vµ chiÕm nµng

Yashodrara lµm vî. ThÕ nh-ng tin d÷ ®ã kh«ng lµm cho Hoµng tö bËn t©m.

Mara bÌn cho gäi c¸c quû d÷ tíi lµm ra m-a to, giã lín g©y ra ®éng ®Êt, lôt

léi nh-ng Hoµng tö vÉn ngåi b×nh th¶n d-íi gèc c©y bå ®Ò, c¶m phôc tr-íc ý

chÝ kiªn ®Þnh cña Hoµng tö, r¾n thÇn Naga dïng th©n lµm t¸n cho m-a giã

cho Hoµng tö ngåi. ThÊy thÕ quû d÷ Mara bÌn dïng biÖn ph¸p quyÕt liÖt vµ

tinh tÕ h¬n ®Ó c«ng ph¸ vµo thµnh tr× kiªn ®Þnh cña Hoµng tö Sidhartha. Nã

cho gäi ba c« con g¸i xinh ®Ñp cña m×nh lµ c¸c nµng Kh¸t väng, kho¸i l¹c vµ

Dôc väng tíi móa nh¶y mª hoÆc nhµ tu hµnh trÎ tuæi. ThÕ nh-ng biÖn ph¸p

cuèi cïng cña quû Mara còng thÊt b¹i vµ lò quû ph¶i dêi khái gèc c©y bå ®Ò.

R¹ng s¸ng ngµy 49, Siddhartha ®· t×m ra bÝ mËt cña sù ®au khæ, ®· t×m ra

®-îc v× sao thÕ giíi l¹i trµn ®Çy khæ ®au vµ ®· t×m ra ®-îc c¸ch ®Ó chiÕn

th¾ng sù ®au khæ. Siddhartha ®· hoµn toµn gi¸c ngé vµ trë thµnh Buddha

(§Êng gi¸c ngé). Sau khi gi¸c ngé §øc phËt cßn ngåi tiÕp b¶y ngµy n÷a d-íi

5

c©y bå ®Ò suy ngÉm vÒ nh÷ng ch©n lý diÖu kú mµ m×nh ®· kh¸m ph¸. Ngµi

ph©n v©n kh«ng biÕt cã nªn phæ biÕn ®¹o ph¸p cña m×nh cho thÕ giíi kh«ng

v× cã huyÒn diÖu qu¸ khã hiÓu qu¸ ®èi víi mäi ng-êi. ChÝnh th-îng ®Õ

Brahma ph¶i gi¸ng trÇn ®Ó khÝch lÖ §øc phËt truyÒn b¸ ®¹o ph¸p cña m×nh

cho thÕ gian. ChØ khi ®ã PhËt míi dêi khái gèc c©y bå ®Ò ®i ®Õn khu v-ên

Léc UyÓn gÇn Varanasi ®Ó gi¶ng bµi thuyÕt ph¸p ®Çu tiªn cho n¨m ng-êi b¹n

tu khæ h¹nh cña m×nh. Sù kiÖn nµy ®-îc ghi chÐp l¹i nh- mét sù kiÖn quan

träng nhÊt cña §¹o phËt vµ ®-îc gäi lµ PhËt quay b¸nh xe §¹o ph¸p ( chuyÓn

Ph¸p Lu©n ). Gi¸o ph¸p míi cña §¹ phËt ®· g©y Ên t-îng m¹nh ®èi víi n¨m

nhµ tu, hä nhanh chãng trë thµnh nh÷ng m«n ®å ®Çu tiªn cña §øc PhËt. Vµi

ngµy sau sè m«n ®å cña PhËt ®· t¨ng lªn 60 ng-êi, theo thêi gian sè m«n ®å

§¹o PhËt ngµy cµng t¨ng vµ c¸c tæ chøc t¨ng gia ®· ra ®êi.

§Õn n¨m 80 tuæi, biÕt m×nh tuæi cao, søc yÕu, §øc PhËt cïng c¸c m«n

®å trë vÒ ch©n nói Hymalaya n¬i ngµi sinh ra vµ lín lªn. Trªn ®-êng PhËt ®·

chuÈn bÞ mäi thø cho c¸c m«n ®å ®Ó hä cã thÓ tù lËp ®-îc sau khi ngµu viªn

tÞch. Vµ, t¹i mét n¬i thuéc ngo¹i vi thµnh phè Cusinagara, PhËt ®· ra ®i. C©u

nãi cuèi cïng cña PhËt lµ: “ Hìi c¸c t× kheo tÊt c¶ nh÷ng g× ®ang tån t¹i råi sÏ

qua ®i. VËy c¸c ng-êi cµng kh«ng nªn ngõng g¾ng søc!”.

1.2 Néi dung chñ yÕu cña t- t-ëng triÕt häc PhËt gi¸o.

T- t-ëng triÕt lý PhËt gi¸o ®-îc tËp trung trong mét khèi l-îng kinh

®iÓn rÊt lín, ®-îc tæ chøc thµnh ba bé kinh lín gäi lµ tam t¹ng gåm:

- T¹ng LuËn: Gåm toµn bé nh÷ng giíi luËt cña PhËt gi¸o qui ®Þnh cho

c¶ n¨m bé ph¸i PhËt gi¸o nh-: “ Tø phÇn luËt” cña th-îng to¹ bé, Maha t¨ng

kû luËt cña “§¹i chóng bé”, c¨n b¶n nhÊt thiÕt h÷u bé luËt” ... Sau nµy cßn

thªm c¸c Bé luËt cña §¹i Thõa nh- An l¹c, Ph¹m Vâng.

- T¹ng kinh: ChÐp lêi PhËt d¹y, trong thêi kú ®Çu t¹ng kinh gåm nhiÒu

tËp d-íi d¹ng c¸c tiÒn ®Ò, mçi tËp ®-îc gäi lµ mét Ahµm.

- T¹ng luËn: Gåm nh÷ng bµi b×nh chó, gi¶i thÝch vÒ gi¸o ph¸p cña PhËt

gi¸o. T¹ng luËn gåm b¶y bé thÓ hiÖn mét c¸ch toµn diÖn c¸c quan ®iÓm vÒ

gi¸o ph¸p cña PhËt gi¸o.

6

T- t-ëng triÕt häc PhËt gi¸o trªn hai ph-¬ng diÖn, vÒ b¶n thÓ luËn vµ

nh©n sinh quan, chøa ®ùng nh÷ng t- t-ëng duy vËt vµ biÖn chøng chÊt ph¸c.

PhËt gi¸o cho r»ng c¸c sù vËt vµ hiÖn t-îng trong vò trô ( chö ph¸p ) lµ

v« thuû, v« chung (v« cïng, v« tËn). TÊt c¶ thÕ giíi ®Òu ë qu¸ tr×nh biÕn ®æi

liªn tôc (v« th-êng ) kh«ng cã mét vÞ thÇn nµo s¸ng t¹o ra v¹n vËt c¶. TÊt c¶

c¸c Ph¸p ®Òu thuéc vÒ mét giíi ( v¹n vËt ®Òu n»m trong vò trô) gäi lµ Ph¸p

giíi. Mçi mét ph¸p ( mçi mét sù v iÖc hiÖn t-îng, hay mét líp sù viÖc hiÖn

t-îng) ®Òu ¶nh h-ëng ®Õn toµn Ph¸p. Nh- vËy c¸c sù vËt, hiÖn t-îng hay c¸c

qu¸ tr×nh cña thÕ giíi lµ lu«n lu«n tån t¹i trong mèi liªn hÖ, t¸c ®éng qua l¹i

vµ qui ®Þnh lÉn nhau.

T¸c phÈm “ thanh dung thùc luËn” cña kinh phËt viÕt r»ng: “ Cã ng-êi

cè chÊp lµ cã §¹i tù nhiªn lµ b¶n thÓ ch©n thùc bao kh¾p c¶, lóc nµo còng

th-êng ®Þnh ra chu ph¸p⁽¹⁾®¹o PhËt cho r»ng toµn bé ch- ph¸p ®Òu chi chi

phèi bëi luËt nh©n qu¶, biÕn ho¸ v« th-êng, kh«ng cã c¸i b¶n ng· cè ®Þnh,

kh«ng cã c¸i thùc thÓ, kh«ng cã h×nh thøc nµo tån t¹i vÜnh viÔn c¶. TÊt c¶ ®Òu

theo luËt nh©n qu¶ biÕn ®æi kh«ng ngõng vµ chØ cã sù biÕn ho¸ Êy lµ th-êng

cßn ( vÜnh viÔn ). C¸i nh©n nhê cã c¸i duyªn míi sinh ra ®-îc mµ thµnh qu¶.

Qu¶ l¹i nhê cã duyªn mµ thµnh nh©n kh¸c, nh©n kh¸c l¹i thµnh qu¶. Qu¶ l¹i

nhê cã duyªn mµ thµnh nh©n kh¸c, nh©n kh¸c l¹i nhê cã duyªn mµ thµnh qu¶

míi ... Cø thÕ nèi nhau v« cïng v« tËn mµ thÕ giíi, v¹n vËt, mu«n loµi, cø

sinh sinh, ho¸ ho¸ m·i.

Nh- vËy ngay tõ ®Çu PhËt gi¸o ®· ®Æt ra môc ®Ých gi¶i quyÕt vÊn ®Ò c¬

b¶n cña TriÕt häc mét c¸ch biÖn chøng vµ duy vËt. PhËt gi¸o ®· g¹t bá vai trß

s¸ng t¹o thÕ giíi cña c¸c “®Êng tèi cao” cña “Th-îng ®Õ” vµ cho r»ng b¶n thÓ

cña thÕ giíi tån t¹i kh¸ch quan vµ kh«ng do vÞ thÇn nµo s¸ng t¹o ra c¶. C¸i

b¶n thÓ Êy chÝnh lµ sù th-êng h»ng trong vËn ®éng cña vò trô, lµ mu«n ngµn

h×nh thøc cña v¹n vËt trong vËn ®éng, nã cã mÆt trong v¹n vËt nh-ng nã

kh«ng dõng l¹i ë bÊt kú h×nh thøc nµo. Nã mu«n h×nh v¹n tr¹ng nh-ng l¹i

tu©n hµnh nghiªm ngÆt theo luËt nh©n qu¶.

¹(1) DÉn theo §oµn ChÝnh - L-¬ng Minh Cõ - LSTH Ên §é cæ ®¹i 1921

7

Do qui luËt nh©n qu¶ mµ v¹n vËt ë trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi kh«ng

ngõng, thµnh, trô, ho¹i, diÖt ( sinh thµnh, biÕn ®æi, tån t¹i, tan r· vµ diÖt

vong). Qu¸ tr×nh ®ã phæ biÕn kh¾p v¹n vËt, trong vò trô, nã lµ ph-¬ng thøc

thay ®æi chÊt l-îng cña sù vËt vµ hiÖn t-îng.

PhËt gi¸o trong qu¸ tr×nh gi¶i thÝch sù biÕn ho¸ v« th-êng cña v¹n vËt,

®· x©y dùng nÒn thuyÕt “ nh©n duyªn”. trong thuyÕt “nh©n duyªn” cã ba kh¸i

niÖm chñ yÕu lµ Nh©n, Qu¶ vµ Duyªn.

- C¸i g× ph¸t ®éng ra ë vËt g©y ra mét hay nhiÒu kÕt qu¶ nµo ®ã, ®-îc

gäi lµ Nh©n.

- C¸i g× tËp l¹i tõ Nh©n ®-îc gäi lµ Qu¶.

- Duyªn: Lµ ®iÒu kiÖn, mèi liªn hÖ, gióp Nh©n t¹o ra Qu¶. Duyªn

kh«ng ph¶i lµ mét c¸i g× ®ã cô thÓ, x¸c ®Þnh mµ nã lµ sù t-¬ng hîp, ®iÒu kiÖn

®Ó gióp cho sù biÕn chuyÓn cña v¹n Ph¸p.

VÝ dô h¹t lóa lµ c¸i qu¶ cña c©y lóa ®· thµnh, mµ l¹i lµ c¸i nh©n cña

c©y lóa s¾p thµnh. Lóa muèn thµnh c©y lóa cã b«ng l¹i ph¶i nhê cã ®iÒu kiÖn

vµ nh÷ng mèi liªn hÖ thÝch hîp nh- ®Êt, n-íc, kh«ng khÝ, ¸nh s¸ng. Nh÷ng

yÕu tè ®ã chÝnh lµ Duyªn.

Trong thÕ giíi sinh vËt, khi ®· gi¶i thÝch vÒ nguyªn nh©n biÕn ho¸ v«

th-êng cña nã, tõ qu¸ khø ®Õn hiÖn t¹i, tõ hiÖn ®¹i tíi t-¬ng l¹i. PhËt gi¸o ®·

tr×nh bµy thuyÕt “ ThËp NhÞ Nh©n Duyªn” ( m-êi hai quan hÖ nh©n duyªn)

®-îc coi lµ c¬ së cña mäi biÕn ®æi trong thÕ giíi hiÒn sinh, mét c¸ch tÊt yÕu

cña sù liªn kÕt nghiÖp qu¶.

+ V« minh: ( lµ c¸i kh«ng s¸ng suèt, m«ng muéi, che lÊp c¸i b¶n nhiªn

s¸ng tá).

+ Hµnh: ( lµ suy nghÜ mµ hµnh ®éng, do hµnh ®éng mµ t¹o nªn kÕt qu¶,

t¹o ra c¸i nghiÖp, c¸i nÕp. Do hµnh ®éng mµ cã thøc Êy lµ hµnh lµm qu¶ cho

v« minh vµ lµ nh©n cho Thøc).

+ Thøc: ( Lµ ý thøc lµ biÕt. Do thøc mµ cã Danh s¾c, Êy lµ Thøc lµm

qu¶ cho hµnh vµ lµm nh©n cho Danh s¾c).

8

+ Danh s¾c: ( Lµ tªn vµ hµnh ta ®· biÕt tªn ta lµ g× th× ph¶i cã h×nh vµ

tªn cña ta. Do danh s¾c mµ cã Lôc xø, Êy danh s¾c lµm qu¶ cho thøc vµ lµm

nh©n cho Lôc xø).

+ Lôc xø hay lôc nhËp: ( Lµ s¸u chç, s¸u c¶m gi¸c: M¾t, mòi, l-ìi, tai,

th©n vµ tri thøc. §· cã h×nh hµi cã tªn ph¶i cã Lôc xø ®Ó tiÕp xóc víi v¹n vËt.

Do Lôc nhËp mµ cã xóc - tiÕp xóc. Êy lµ Lôc xø lµm qu¶ cho Danh s¾c vµ

lµm nh©n cho Xóc.)

+ Xóc: ( Lµ tiÕp xóc víi ngo¹i c¶nh qua s¸u c¬ quan xóc gi¸c g©y nªn

cmë réng xóc, c¶m gi¸c. Do xóc mµ cã thô Êy lµ xóc lµm qu¶ cho Lôc xø vµ

lµm nh©n cho Thô.)

+ Thô: (Lµ tiÕp thu, lÜnh n¹p, nh÷ng t¸c ®éng bªn ngoµi t¸c ®éng vµo

m×nh. Do thô mµ cã ¸i. Êy lµ thô lµm qu¶ cho Xóc vµ lµm nh©n cho ¸i.)

+ ¸i: (Lµ yªu, kh¸t väng, mong muèn, thÝch. Do ¸i mµ cã Thñ. Do Êy,

¸i lµm qu¶ cho Thô vµ lµm nh©n cho Thñ.)

+ Thñ: ( Lµ lÊy, chiÕm ®o¹t cho minh. Do thñ mµ cã H÷u. Do vËy mµ

Thñ lµm qu¶ cho ¸i vµ lµm nh©n cho H÷u.)

+ H÷u: ( Lµ tån t¹i, hiÖn h÷u, ham, muèn, nªn cã dôc g©y thµnh c¸i

nghiÖp. Do H÷u mµ cã sinh, do ®ã H÷u lµ qu¶ cña Thñ vµ lµm nh©n cña

Sinh).

+ Sinh: ( HiÖn h÷u lµ ta sinh ra ë thÕ gian lµm thÇn th¸nh, lµm ng-êi,

lµm sóc sinh. Do sinh mµ cã Tö, Êy lµ sinh lµm qu¶ cho H÷u vµ lµm nh©n cho

Tö).

+ L·o tö: ( Lµ giµ vµ chÕt, ®· sinh ra lµ ph¶i giµ yÕu mµ ®· giµ lµ ph¶i

chÕt. Nh-ng chÕt - sèng lµ hai mÆt ®èi lËp nhau kh«ng t¸ch rêi nhau. ThÓ x¸c

tan ®i lµ hÕt nh-ng linh hån vÉn ë trong vßng v« minh. Cho nªn l¹i mang c¸i

nghiÖp r¬i vµo vßng lu©n håi ( khæ n·o).

ThËp nhÞ nh©n duyªn nh- n-íc ch¶y kÕ tiÕp nhau kh«ng bao giê c¹n,

kh«ng bao giê ngõng, nªn ®¹o PhËt lµ Duyªn Hµ. C¸c nh©n duyªn tù tËp

nhau l¹i mµ sinh m·i m·i gä lµ Duyªn hµ m·n. §o¹n nµy do c¸c duyªn mµ

lµm qu¶ cho ®o¹n tr-íc, råi l¹i do c¸c duyªn mµ lµm nh©n cho ®o¹n sau. Bëi

12 nh©n Duyªn mµ v¹n vËt cø sinh ho¸ v« th-êng.

9

- Mèi quan hÖ Nh©n - Duyªn lµ mèi quan hÖ biÖn chøng trong kh«ng

gian vµ thêi gian gi÷a v¹n vËt. Mèi quan hÖ ®ã bao trïm lªn toµn bé thÕ giíi

kh«ng tÝnh ®Õn c¸i lín nhá, kh«ng tÝnh ®Õn sù gi¶n ®¬n hay phøc t¹p. Mét

h¹t c¸t nhá ®-îc t¹o thµnh trong mèi quan hÖ nh©n qu¶ cña toµn vò trô. C¶ vò

trô hoµ h¬p t¹o nªn nã. Còng nh- nã hoµ hîp t¹o nªn c¶ vò trô bao la. Trong

mét cã tÊt c¶ trong tÊt c¶ cã mét. Do nh©n Duyªn mµ v¹n vËt sinh hay diÖt.

Duyªn hîp th× sinh, Duyªn tan th× diÖt.

V¹n v©t sinh ho¸ v« cïng lµ do ë c¸c duyªn tan hîp, hîp tan nèi nhau

mµ ra. Nªn v¹n vËt chØ tån t¹i ë d¹ng t-¬ng ®èi, trong dßng biÕn ho¸ v« tËn

v« th-êng v« thùc thÓ, v« b¶n ng·, chØ lµ h- ¶o. ChØ cã sù biÕn ®æi v« th-êng

cña v¹n vËt, v¹n sù theo nh©n duyªn lµ th-êng cßn kh«ng thay ®æi.

Do vËy toµn bé thÕ giíi ®a d¹ng, phong phó, nhiÒu h×nh, nhiÒu vÎ còng

chØ lµ dßng biÕn ho¸ h- ¶o v« cïng, kh«ng cã g× lµ th-êng ®Þnh, lµ thùc, lµ

kh«ng thùc cã sinh, cã diÖt, cã ng-êi, cã m×nh, cã c¶nh, cã vËt, cã kh«ng

gian, cã thêi gian. §ã chÝnh lµ c¸i ch©n lý cho ta thÊy ®-îc c¸i ch©n thÕ tuyÖt

®èi cña vò trô. ThÊy ®-îc ®iÒu ®ã gäi lµ “ ch©n nh-” lµ ®¹t tíi câi h¹nh phóc,

cùc l¹c, kh«ng sinh, kh«ng diÖt, niÕt bµn.

ThÕ giíi cña chóng sinh (loµi ng-êi) còng do nh©n duyªn kÕt hîp mµ

thµnh. §ã lµ sù kÕt hîp cña hai thµnh phÇn: PhÇn sinh lý vµ phÇn t©m lý.

- C¸i t«i sinh lý tøc lµ thÓ x¸c, h×nh chÊt víi yÕu tè “ s¾c” ( ®Þa, thuû,

ho¸, phong ) tøc lµ c¸i c¶m gi¸c ®-îc.

- C¸i t«i t©m lý ( tinh thÇn ) linh hån tøc lµ “t©m” víi 4 yÕu tè chØ cã

tªn gäi mµ kh«ng cã h×nh chÊt gäi lµ “ Danh”.

Trong “S¾c’ gåm nh÷ng c¸i nh×n thÊy ®-îc còng nh- nh÷ng thø kh«ng

nh×n thÊy ®-îc nÕu nã n»m trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi cña “s¾c” gäi lµ “v« biÕn

s¾c” nh- vËt chÊt chuyÓn ho¸ thµnh n¨ng l-îng ch¼ng h¹n.

Bèn yÕu tè do nh©n duyªn t¹o thµnh phÇn t©m lý ( tinh thÇn ) cña con

ng-êi lµ:

+ Thô: Nh÷ng c¶m gi¸c, c¶m thô vÒ khæ hay s-íng, ®-a ®Õn sù xóc

ch¹m lÜnh héi th©n hay t©m.

+ T-ëng: Suy nghÜ, t- t-ëng.

10

+ Hµnh: ý muèn thóc ®Èy hµnh ®éng.

+ Thøc: NhËn thøc, ph©n biÖt ®èi t-îng t©m lý ta lµ ta.

Hai thµnh phÇn t¹o nªn tõ ngò uÈn do Nh©n - Duyªn t¹o thµnh mçi

sinh vËt cô thÓ cã danh vµ cã s¾c. Duyªn hîp ngò uÈn th× lµ ta. Duyªn tan

ngò uÈn th× lµ diÖt. Qu¸ tr×nh hîp tan ngò uÈn do Nh©n - Duyªn lµ v« cïng

tËn.

- C¸c yÕu tè cña ngò uÈn còng lu«n lu«n biÕn ho¸ theo qui luËt nh©n

ho¸ kh«ng ngõng kh«ng nghØ, nªn mäi sinh vËt còng chØ lµ vôt mÊt, vôt cßn.

Kh«ng cã sù vËt riªng biÖt, cè ®Þnh, kh«ng cã c¸i t«i, c¸i t«i h«m qua kh«ng

cßn lµ c¸i t«i h«m nay. Kinh PhËt cã ®o¹n viÕt “ S¾c ch¼ng kh¸c kh«ng,

kh«ng ch¼ng kh¸c s¾c, s¾c lµ kh«ng, kh«ng lµ s¾c. Thô, T-ëng, Hµnh, Thøc

còng ®Òu nh- thÕ”.

Nh- vËy thÕ giíi lµ biÕn ¶o v« th-êng, v« ®Þnh. ChØ cã nh÷ng c¸i ®ã

míi lµ ch©n thùc, vÜnh viÔn, th-êng h»ng. NÕu kh«ng nhËn thøc ®-îc nã th×

con ng-êi sÏ lÇm t-ëng ta tån t¹i m·i m·i, c¸i g× còng th-êng ®Þnh, c¸i g×

còng cña ta. Do ®ã, mµ con ng-êi cø kh¸t ¸i, tham dôc cø mong muèn vµ

hµnh ®éng chiÕm ®o¹t t¹o ra kÕt qu¶ mµ kÕt qu¶ ®ã cã thÓ tèt, cã thÓ xÊu g©y

nªn nghiÖp b¸o, r¬i vµo bÓ khæ triÒn miªn kh«ng bao giê døt.

Së dÜ cã nçi khæ lµ do qui ®Þnh cña LuËt nh©n qu¶. V× thÕ mµ ta kh«ng

thÊy ®-îc c¸i luËt nh©n b¶n cña m×nh ( b¶n thÓ ch©n thùc ). Khi ®· m¾c vµo

sù chi phèi cña LuËt Nh©n - Duyªn, th× ph¶i chÞu nghiÖp b¸o vµ kiÕp lu©n håi,

lu©n chuyÓn tuÇn hoµn kh«ng ngõng, kh«ng døt.

NghiÖp vµ lu©n håi kh«ng nh÷ng chØ lµ nh÷ng kh¸i niÖm cña TriÕt häc

PhËt gi¸o mµ cã tõ trong Upanishad.

NghiÖp ch÷ ph¹n vµ Karma lµ c¸i do nh÷ng ho¹t ®éng cña ta, do hËu

qu¶ viÖc lµm cña ta, do hµnh ®éng cña th©n thÓ ta. §-îc gäi lµ “ th©n

nghiÖp”, cßn hËu qu¶ cña nh÷ng lêi nãi cña ta, ph¸t ng«n cña ta th× ®-îc gäi

lµg “ khÈu nghiÖp”. Hay nh÷ng c¸i do ý nghÜ cña ta, do t©m tue cña ta g©y

nªn ®-îc gäi lµ ‘ý nghiÖp”. TÊt c¶ nh÷ng th©n nghiÖp, khÈu nghiÖp, ý nghiÖp

lµ do ta tham dôc mµ thµnh, do ta muèn tho¶ m·n tham väng cña m×nh g©y

11

nªn. Së dÜ ta tham dôc v× ta ch-a hiÓu ®-¬c ch©n b¶n vèn cã cña ta còng nh-

v¹n vËt lµ lu«n lu«n biÕn ®æi kh«ng cã g× lµ th-êng ®Þnh vµ vÜnh viÔn c¶.

Cuéc ®êi con ng-êi lµ sù gh¸nh chÞu hËu qu¶ cña nghiÖp ®-¬ng thêi vµ

c¸c kiÕp sèng tr-íc råi nã tiÕp tôc chi phèi c¶ ®êi sau.

NghiÖp b¸o trong mét ®êi lµ sù tæng hîp cña c¸c nghiÖp g©y ra trong

hiÖn t¹i céng víi c¸c nghiÖp g©y ra trong qu¸ khø, nã quyÕt ®Þnh ®êi sau xÊu

hay tèt, thiÖn hay ¸c.

Lu©n håi: Ch÷ ph¹n lµ Samsara. Cã nghÜa lµ b¸nh xe quay trßn. §¹o

phËt cho r»ng, sau khi mét thÓ x¸c sinh vËt nµo ®ã chÕt th× linh hån sÏ t¸ch ra

khái thÓ x¸c vµ ®Çu thai vµo mét sinh vËt kh¸c nhËp vµo mét thÓ x¸c kh¸c (cã

thÓ lµ con ng-êi, loµi vËt thËm chÝ cá c©y). Cø thÕ m·i do kÕt qu¶, qu¶ b¸o

hµnh ®éng cña nh÷ng kiÕp tr-íc g©y ra. §ã còng lµ c¸ch lý gi¶i c¨n nguyªn

nçi khæ ë ®êi con ng-êi.

Sau khi lý gi¶i ®-îc nçi khæ ë cuéc ®êi con ng-êi lµ do “ thËp nhÞ

nh©n duyªn” lµm cho con ng-êi r¬i vµo bÓ trÇm lu©n. §¹o PhËt ®· chñ

ch-¬ng t×m con ®-êng diÖt khæ. Con ®-êng gi¶i tho¸t ®ã kh«ng nh÷ng ®ßi

hái ta nhËn thøc ®-îc nã mµ cao h¬n ta ph¶i hµnh ®éng, ph¶i thÊm nhuÇn tø

diÖu ®Õ.

Tø diÖu ®Õ: Lµ bèn sù thËt ch¾c ch¾n, bèn ch©n lý lín, ®ßi hái chóng

sinh ph¶i thÊu hiÓu vµ thùc hiÖn nã. Tø diÖu ®Õ gåm:

1. Khæ ®Õ: Con ng-êi vµ v¹n vËt sinh ra lµ khæ, èm ®au lµ khæ, giµ yÕu

lµ khæ, chÕt lµ khæ, ghÐt nhau mµ ph¶i sèng gÇn nhau lµ khæ, yªu nhau mµ

ph¶i chia l×a nhau lµ khæ, mÊt lµ khæ mµ ®-îc còng lµ khæ. .... Nh÷ng nçi khæ

Êy tõ ®©u? chóng ta tiÕp tôc t×m hiÓu TËp ®Õ.

2. TËp ®Õ: TËp lµ tËp hîp, tô tËp l¹i mµ thµnh. VËy do nh÷ng g× tô tËp

l¹i mµ t¹o ra nçi khæ cho chóng sinh?

§ã lµ do con ng-êi cã lßng tham, d©m (giËn d÷ ), si ( si mª, cuång mª,

mª muéi) vµ dôc väng. Lßng tham vµ dôc väng cña con ng-êi x©u xÐ lµ do

con ng-êi kh«ng n¾m ®-îc nh©n duyªn. Vèn nh- lµ mét ®Þnh luËt chi phèi

toµn vò trô. Chóng sinh kh«mg biÕt r»ng mäi c¸i lµ ¶o ¶nh, s¾c s¾c, kh«ng

12

kh«ng. C¸i t«i t-ëng lµ cã nh-ng thùc lµ kh«ng. V× kh«ng hiÓu ®-îc ra nçi

khæ triÒn miªn, tõ ®êi nµy qua ®êi kh¸c.

3. DiÖt ®Õ: Lµ ph¶i thÊu hiÓu ®-îc “ ThËp nhÞ nh©n duyªn” ®Ó t×m ra

®-îc c¨n nguyªn cña sù khæ - ®Ó døt bá tõ ngän cho ®Õn gèc rÔ cña c¸i khæ.

Thùc chÊt lµ tho¸t khái nghiÖp ch-íng, lu©n håi, sinh tö.

4. §¹o ®Õ: Lµ con ng-êi ta ph¶i theo ®Õ diÖt khæ, ph¶i ®µo s©u suy nghÜ

trong thÕ giíi néi t©m ( thùc nghiÖm t©m linh ). Tuy luyÖn t©m trÝ, ®Æc biÖt lµ

thùc hµnh YOGA ®Ó ®¹t tíi câi siªu phµm mµ cao nhÊt lµ ®¹t tíi câi phËn lµ

®¹t tíi tr×nh ®é gi¸c ngé b¸t nh·. Tíi chõng ®ã sÏ thÊy ®-îc ch©n nh- vµ

thanh th¶n tuyÖt ®èi, hÕt ham muèn, hÕt tham väng tÇm th-êng, tøc lµ ®¹t tíi

cãi “niÕt bµn” kh«ng sinh, kh«ng diÖt.

Thùc hiÖn §¹o ®Õ lµ mét qu¸ tr×nh l©u dµi, kiªn tr×, gi÷ nguyªn giíi

luËt tËp trung thiªn ®Þnh cao ®é PhËt gi¸o ®· tr×nh bµy 8 con ®-êng hay 8

nguyªn t¾c ( B¸t chÝnh §¹o - buéc ta ph¶i tu©n thñ b¸t chÝnh ®¹o gåm:

- ChÝnh kiÕn: Ph¶i nhËn thøc ®óng, ph©n biÖt ®-îc ph¶i tr¸i, kh«ng ®Ó

cho nh÷ng c¸i sai che lÊp sù s¸ng suèt.

- ChÝnh t- duy: Suy nghÜ ph¶i, ph¶i chÝnh, ph¶i ®óng ®¾n.

- ChÝnh nghiÖp: Hµnh ®éng ph¶i ch©n chÝnh, ph¶i ®óng ®¾n.

- ChÝnh ng÷: Nãi ph¶i ®óng, kh«ng gian dèi, kh«ng vu oan cho ng-êi

kh¸c.

- ChÝnh mÖnh: Sèng trung thùc, kh«ng tham lam, vô lîi, gian tµ, kh«ng

®-îc bá ®iÒu nh©n nghÜa.

- ChÝnh tÞnh tiÕn: Ph¶i nç lùc, siªng n¨ng häc tËp, cã ý thøc v-¬n lªn

®Ó ®¹t tíi ch©n lý.

- ChÝnh niÖm: Ph¶i lu«n lu«n h-íng vÒ ®¹o lý ch©n chÝnh, kh«ng nghÜ

®Õn nh÷ng ®iÒu b¹o ng-îc gian ¸c.

- ChÝnh ®Þnh: Kiªn ®Þnh tËp trung t- t-ëng vµo con ®-êng chÝnh,

kh«ng bÞ tho¸i chÝ, lay chuyÓn tr-íc mäi c¸n dç.

Muèn thùc hiÖn ®-îc “ B¸t chÝnh ®¹o” th× ph¶i cã ph-¬ng ph¸p ®Ó

thùc hiÖn nh»m ng¨n ngõa nh÷ng ®iÒu gian ¸c g©y thiÖt h¹i cho m×nh vµ

nh÷ng ng-êi lµm ®iÒu thiÖn cã lîi Ých cho m×nh vµ cho ng-êi. Néi dung cña

13

c¸c ph-¬ng ph¸p ®ã lµ thùc hiÖn “ Ngò giíi” ( n¨m ®iÒu r¨n ) vµ “Lôc ®é”

(S¸u phÐp tu ).

- “Ngò giíi” gåm:

+ BÊt s¸t: Kh«ng s¸t sinh

+ BÊt ®¹o: Kh«ng lµm ®iÒu phi nghÜa.

+ BÊt d©m: Kh«ng d©m dôc.

+ BÊt väng ng÷: Kh«ng bÞa ®Æt, kh«ng vu oan gi¸o ho¹ cho kÎ

kh¸c, kh«ng nãi dèi.

- “Lôc ®é” gåm:

+ Bè thÝ: §ªm c«ng søc, tµi trÝ, cña c¶i ®Ó gióp ng-êi mét c¸ch

thµnh thùc chø kh«ng ®Ó cÇu lîi hoÆc ban ¬n.

+ TrÝ giíi: Trung thµnh víi ®iÒu r¨n, kiªn tr× tu luyÖn.

+ NhÉn nhôc: Ph¶i biÕt kiªn nhÉn, nh-êng nhÞn, chÞu ®ùng ®Ó

lµm chñ ®-îc m×nh.

+ TÞnh tiÕn: Cè g¾ng nç lùc v-¬n lªn.

+ ThiÒn ®Þnh: T- t-ëng ph¶i tËp trung vµo ®iÒu ngay, chÝnh

kh«ng ®Ó cho c¸i xÊu cho lÊp.

+ B¸t nh·: TrÝ tuÖ thÊy râ hÕt, hiÓu thÊu hÕt mäi chuyÖn trªn thÕ

gian.

Tãm l¹i: PhËt gi¸o cho r»ng chØ cã b»ng sù kiªn ®Þnh ®Ó thùc hiÖn “B¸t

hµnh ®¹o”, “Ngò giíi”, “Lôc ®é” th× chóng sinh míi cã thÓ gi¶i tho¸t m×nh ra

khái nçi khæ. PhËt gi¸o kh«ng chñ tr-¬ng gi¶i phãng b»ng c¸ch m¹ng x· héi.

MÆc dï PhËt gi¸o lªn ¸n rÊt gay g¾t chÕ ®é ng-êi bãc lét ng-êi, chèng l¹i chñ

nghÜa duy t©m cua Bµlam«n gi¸o. §ã lµ mét trong nh÷ng nh-îc ®iÓm ®ång

thêi còng lµ -u ®iÓm nöa vêi cña §¹o phËt. §øng tr-íc bÓ khæ cña chóng

sinh PhËt gi¸o chñ tr-¬ng c¶i t¹o t©m linh chø kh«ng ph¶i c¶i t¹o thÕ giíi

hiÖn thùc. Nh- vËy PhËt gi¸o nguyªn thuû cã t- t-ëng v« thÇn, phñ nhËn

®Êng s¸ng t¹o ( v« ng·, v« t¹o gi¶) vµ cã t- t-ëng biÖn chøng ( v« th-êng, lý

thuyÕt Duyªn khëi ). Tuy nhiªn, TriÕt häc PhËt gi¸o còng thÓ hiÖn tÝnh duy

t©m chñ quan khi coi thÕ giíi hiÖn thùc lµ ¶o gi¶ vµ do c¸i t©m v« minh cña

con ng-êi t¹o ra.

14

1.3 Sù truyÒn b¸ PhËt gi¸o trªn thÕ giíi

Tr-íc khi ThÝch ca M©u Ni t¹ thÕ, c¸c khu vùc truyÒn b¸ §¹o PhËt chñ

yÕu ë miÒn Trung l-u vùc S«ng H»ng, ®Æc biÖt xung quanh c¸c khu vùc

thµnh phè lín míi næi lªn. Sau khi ngµi t¹ thÕ, c¸c thÕ kû trùc tuyÕn cña ngµi

®· ®em §¹o PhËt më réng ®Õn h¹ l-u s«ng H»ng vÒ phÝa §«ng, phÝa Nam

®Õn bê sèng Cao®averi, phÝa T©y ®Õn bê biÓn ArËp, phÝa B¾c tíi khu vùc

Thaiysiro. ë thêi kú thèng trÞ cña vua As«ca thuéc v-¬ng triÒu Maurya, §¹o

phËt b¾t ®Çu ph¸t triÓn tíi c¸c cïng biÓn cña thø §¹i lôc, §«ng tíi Miama,

mang tÝnh thÕ giíi. Sau khi v-¬ng triÒu Casan (kushan) h-ng khëi l¹i truyÒn

Trung Quèc.

VÝ dô së nghiªn cøu Trung §«ng, ViÔn §«ng Italia, d-íi sù chñ tr× cña §ç

Kú ®· biªn tËp vµ xuÊt b¶n “ T- s¸ch La m· víi §«ng Ph-¬ng” ( §Õn n¨m

1977 ®· xuÊt b¶n ®-îc 51 lo¹i ) trong ®ã bao gåm rÊt nhiÒu tr-íc t¸c phÈm

PhËt gi¸o.

Nh-ng ë trong c¸c quèc gia nµy sè tÝn ®å kh«ng nhiÒu l¾m chØ chiÕm

giíi ngµy nay còng chän PhËt gi¸o lµm ®¹o tu hµnh cho m×nh nh- cÇu thñ

bãng ®¸ R«bett« Bagi«, Erie Cant«na, siªu sao mµn b¹c Richard Gere.

1.4 T×nh h×nh ph¸t triÓn cña PhËt gi¸o

tÝn ®å PhËt gi¸o ®· tôt xuèng ®øng sau §¹o C¬ §èc, §¹o Ixlam vµ §¹o Ên

§é, chiÕm vÞ trÝ thø t-. C¨n cø thèng kª cña “ B¸ch khoa toµn th- C¬ §èc

gi¸o thÕ giíi” xuÊt b¶n ë Oxford n¨m 1982, toµn thÕ giíi hiÖn cã

295.570.780 tÝn ®å PhËt gi¸o. Con sè nµy so víi n¨m 1972 ®· t¨ng lªn 50.000

ng-êi ( n¨m 1972 cã 244.800.300 ng-êi ). TÝn ®å PhËt gi¸o ph¸t triÓn so víi

15

tÝn ®å PhËt gi¸o: ( sè liÖu n¨m 1982 )

Sè tÝn ®å PhËt gi¸o

(ng-êi )

Sè % so víi tæng sè

d©n (%)

Khu vùc

143.359.570

12,3

§«ng B¾c ¸

150.927.990

9,4

Nam ¸ vµ §«ng Nam ¸

Liªn X« ( cò )

B¾c Mü

350.000

189.850

212.320

17.190

0,1

0,11

Ch©u ¢u

Ch©u §¹i d-¬ng

Ch©u Phi

0,1

12.610

Tæng céng

295.570.780

Trªn thùc tÕ hiÖn nay sè l-îng tÝn ®å PhËt gi¸o trªn thÕ giíi ®· t¨ng lªn

rÊt nhiÒu, -íc chõng kho¶ng trªn 50 triÖu ng-êi.

Sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai, PhËt gi¸o ë c¸c n¬i trªn thÕ giíi ®· tr¶i

qua nh÷ng biÕn ®æi kh¸c nhau, ®· xuÊt hiÖn mét sè ®Æc ®iÓm míi.

16

II. Mét sè ¶nh h-ëng cña phËt gi¸o ®Õn x· héi vµ

con ng-êi ViÖt Nam:

2.1 PhËt gi¸o víi x· héi vµ con ng-êi ViÖt Nam x-a kia:

§¹o phËt truyÒn vµo n-íc ta kho¶ng thÕ kû II sau c«ng nguyªn vµ ®· trë

ng-êi ViÖt Nam

Sù tiÕp nhËn ®¹o phËt trong hoµn c¶nh nh- vËy, kh«ng thÓ bá qua vÊn

chÝnh lµ néi dung cña hai nÒn tÝn ng-ìng cã nÐt gièng nhau, cã lÏ do nh÷ng

n«i, ph¸p ®iÖn. Tøc lµ tÝn ng-ìng phËt vµ tÝn ng-ìng thÇn cña ViÖt Nam khi

®ã cã sù hîp nhÊt. H×nh ¶nh phËt ®· trë thµnh h×nh ¶nh bôt

Mét ®iÒu thÓ hiÖn ®Æc biÖt phæ qu¸t mµ nhiÒu ng-êi ®· nh¾c ®Õn lµ

truyÒn b¸ ®Õn . ë b¾c ViÖt Nam ®Æc ®iÓm ®ã cµng næi bËt. NÕu ®Æc ®iÓm t«n

NÕu ®Æc ®iÓm cña t«n gi¸o ViÖt Nam lµ sù thê thÇn ( thÕ lùc siªu nhiªn ) mµ

nÆng vÒ tÝnh t×nh c¶m h¬n lµ gi¸o lý, giái luËt, ®oµn thÓ, t«n gi¸o )

Bonddha. H×nh ¶nh bôt cña ng-êi ViÖt Nam lµ sù s¸ng t¹o tõ hai nguyªn liÖu

tÝn ng-ìng phËt vµ tÝn ng-ìng thÇn linh ®-¬ng thêi cña ng-êi ViÖt Nam. Bôt

17

cã nh÷ng nÐt gièng vµ kh¸c phËt.Bôt gièg phËt ë lßng tõ bi, b¸c ¸i, vÞ tha ®èi

víi nh÷ng ng-êi bÞ ¸p bøc bãc lét.Nh-ng bôt kh¸c phËt ë chç bÊt kú ng-êi

nghÌo nµo gÆp tai n¹n, gÆp ¸p bøc bÊt c«ng mµ cÇn tíi bôt, bôt lËp tøc xuÊt

hiÖn ngay ®Ó cøu vít c¸c vÞ thÇn trong nhµ nh-ng l¹i cã c¸i oai lùc, uy quyÒn

h¬n c¶ trêi. §èi víi nh÷ng ng-êi bÞ ¸p bøc trêi ë qu¸ xa, kªu trêi khã thÊu,

cßn c¸c thÇn linh gÇn nh-ng l¹i yÕu ®uèi, bÊt lùc tr-íc nh÷ng viÖc qu¸ søc

cña m×nh qu¶ lµ gÇn gòi ,c«ng b»ng v× phËt kh«ng hÒ chia cÊp bËc. Cã lÏ

rµo cÊp bËc giai cÊp. Víi phËt, cßn c¶ mét niÒm tõ bi b¸c ¸i, kh«ng cã h»n

Nam. TiÕp ®ã phËt kªu gäi sù tù gi¸c, giac tha kh«ng nh÷ng ®Ó gi¶i quyÕt

®¹o lín lao vµ cã phÇn tÝch cùc. Cã thùc hiÖn ®-îc hay kh«ng lµ vÊn ®Ò kh¸c

mµ chóng ta cÇn xem xÐt, ®Ó phª ph¸n gi¸ trÞ cña häc thuyÕt nµy. Nh-ng ë

víi quÇn chóng.

h«m nay ph¶i ®-îc ®Òn bï b»ng sù sung s-íng ngµy mai. C« tÊm trong cæ

tÝch tr¶i qua bao gian nan cuèi cïng vÉn ®-îc h-ëng h¹nh phóc.PhËt gi¸ còng

høa hÑn víi con ng-êi sù ®Òn bï kh«ng do quyÒn phÐp nµo, chç dùa nµo cña

quan niÖm nhËn thøc nh- vËy, mµ ch¨c ch¾n kh«ng ph¶i v× do hä qu¸n triÖt

thuyÕt b¸t ch¸nh ®¹o cña nhµ thiÒn. MÆc dï b¸t ch¸nh ®¹o kh«ng cã g× lµ

thÇn bÝ, nh-ng dÔ ®· cã mÊy «ng s- nhí ®ñ t¸m ®-êng mµ phËt tæ ®· ®Ò

ra.VÊn ®Ò lµ ë c¸i tinh thÇn quµn xuyÕn rót tõ b¸t ch¸nh ®¹o.Tinh thÇn Êy lµ

18

mét sù ®Òn bï nµy, khi thÊy phËt tæ v¹ch ra cho hä vµ kh¼ng ®Þnh ®iÒu tÊt

nhiªn sÏ ®Õn . Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i phËt gi¸o ®i ®-îc vµo quÇn chóng,cã

lùa chän ®Ó chèi bá hoÆc ®ång ho¸ n÷a. §èi víi phËt gi¸o sù lùa chän nµy

bao hµm c¶ ý nghÜa phª ph¸n. Ngµy nay, chóng ta cã thÓ chØ ra ®-îc nhiÒu

gian x-a kh«ng cã ®iÒu kiÖn hay tr×nh ®é ®Ó lµm viÖc Êy, song khi hä chÊp

nhËn, chèi bá hoÆc biÕn hãa nh÷ng gi¸o lý ®Ó thÝch nghi víi tr×nh ®é t- duy,

víi c¸c sinh ho¹t cña hä tøc lµ hä ®· lé c¸i ý ®ång hay kh«ng ®ång. Cã thÓ

nãi r»ng v¨n ho¸ ViÖt Nam ho¸ phËt h¬n lµ ho¸ phËt ho¸. PhËt gi¸o ®Õn ViÖt

Nam dï lµ phËt gi¸o nguyªn thuû hay ®a d¹ng sau nµy bëi tiÓu thõa hay ®¹o

thõa th× vÉn nhÊt ph¶i nhËp víi tÝn ng-ìng b¶n ®Þa. §Ó biÕn man n-¬ng thµnh

vËt Êy nh÷ng g× huyÒn bÝ thÇn kú cho l¾m.

PhËt gi¸o cßn lµ mét sù kiÖn v¨n ho¸, phËt gi¸o tõ Ên ®é ®-îc truyÒn

vµo ViÖt Nam vèn kh«ng ph¶i mét sù kiÖn ®¬n ®éc mµ kÐo theo nã lµ c¸i ¶nh

h-ëng cña tæng thÓ v¨n ho¸ Ên ®é ®èi víi ViÖt Nam cæ. MÆc dï chóng ta cßn

Ýt nghiªn cøu vµ hiÓu biÕt vÒ v¨n ho¸ viÖt- Ên nh-ng ch¾c ch¾n ¶nh h-ëng cña

v¨n ho¸ Ên ®é lªn ViÖt Nam diÔn ra trªn nhiÒu lÜnh vùc : N«ng nghiÖp,

§iÒu quan träng lµ v¨n ho¸ ViÖt Nam cæ tiÕp thu mét liÒu l-îng quan

träng v¨n ho¸ Ên ®é qua ng¶ ®-êng phËt gi¸o, vµo suèt thêi b¾c thuéc vµ

chèng b¾c thuéc, khi ¶nh h-ëng v¨n minh trung hoa trµn lan ®Êt n-íc ViÖt

Nam vµ mang khuynh h-íng ®ång hoµ râ rÖt.

VÒ kh¸ch quan, ¶nh h-ëng cña v¨n ho¸ Ên ®é lµ mét ®èi träng cña v¨n

ho¸ trung hoa trªn ®Êt viÖt. Nã cã t¸c dông trung hoµ ¶nh h-ëng qu¸ m¹nh

mÏ cña v¨n ho¸ trung hoa; Nã gãp søc cïng nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam cæ ng¨n

chÆn sù ®ång ho¸ cña v¨n minh trung hoa, nã héi nhËp vµ lµm giµu lµm nªn

c¸i kh¸c cña v¨n ho¸ viÖt víi v¨n ho¸ trung hoa.

19

VÝ dô: Nh- ë th¨ng long thêi lý: Hoµng thµnh Long Ph-îng më bèn

cöa nÕu cöa phÝa b¾c thê thµnh trÇn vò – trÇn vâ lµ mét vÞ thÇn linh trung

Còng vËy, §¹o PhËt tõ Ên §é ®-îc truyÒn b¸ vµo ®Êt ViÖt ë buæi ®Çu

thêi kú B¾c thuéc vÒ kh¸ch quan mµ nãi lµ mét ®èi t-îng cña Nho gi¸o. §¹o

nho còng b¾t ®Çu ph¸t huy ¶nh h-ëng ë ®Êt ViÖt tõ buæi ®Çu c«ng nguyªn víi

viÖc më tr-êng nh»m “ gi¸o lÔ nghÜa Trung Hoa” cho ng-êi ViÖt. Ta kh«ng

thÓ phñ nhËn c¸c mÆt tÝch cùc cña Nho gi¸o, gãp phÇn lµm t¨ng tri thøc ng-êi

thña th× Nho gi¸o vÉn ®Æt c-îc c¬ b¶n vµo LÔ, mµ LÔ lµ g× nÕu kh«ng ph¶i

thùc chÊt lµ trËt tù “ Tiªn häc lÔ hËu häc v¨n”, nghÜa lµ tr-íc hÕt vµ trªn hÕt

ph¶i häc tËp ®Ó t«n träng vµ duy tr× trËt tù ®¼ng cÊp, trËt tù trªn d-íi: Vua -

t«i, cha - con, chång - vî ( tam c-¬ng). NÕu hoµn toµn chÊp nhËn Nho gi¸o

trong thêi B¾c thuéc th× nãi chung ch¼ng cßn g× lµ chèng B¾c thuéc c¶. H·y

cói m×nh tr-íc thiÖn mÖnh tr×u t-îng vµ thiªn tö Trung hoa cô thÓ:

Song ng-êi ViÖt cæ, tæ tiªn chóng ta vèn cã mét néi lùc tù sinh quËt

c-êng, bÊt khuÊt, thÝch lèi sèng riªng tù do thuÇn ph¸c tõ thêi B¾c thuéc, mét

gi÷a cha vµ con, b×nh ®¼ng gi÷a vî vµ chång. Bëi vËy ng-êi ViÖt cæ khã lßng

chÊp nhËn næi trËt tù “ C-¬ng th-êng “ cña Nho gia. Nh-ng ng-êi ViÖt b×nh

nghÜa”. Hä chØ cßn biÕt dùa vµo c¸c s- s·i võa cã ch÷a nghÜa võa b¶o vÖ hä,

Sao ch¨ng n÷a, ®¹o PhËt ®· chñ tr-¬ng b×nh ®¼ng, PhËt lµ ®øc PhËt ®· thµnh,

chóng sinh lµ §øc PhËt sÏ thµnh, chóng sinh ®Òu cã PhËt tÝnh, ®Òu b×nh ®¼ng

tr-íc PhËt. NÕu nh- Nho gi¸o ViÖt Nam dùng ra c¸i §×nh ë lµng quª víi mét

20