Tiểu luận Những tư tưởng cơ bản của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở nước ta

lêi më ®Çu

F. Enghen ®· kh¼ng ®Þnh:

“Kh«ng cã c¬ së v¨n minh Hi L¹p vµ ®Õ quèc La M· th×

tuyÖt nhiªn kh«ng cã Ch©u ¢u hiÖn ®¹i”.

VËy häc tËp Enghen chóng ta cã thÓ ®Æt vÊn ®Ò:

“NÕu kh«ng cã v¨n minh cæ ®¹i Trung Quèc th× kh«ng cã

n-íc ViÖt Nam ngµy nay”.

Nãi ®Õn nÒn v¨n minh cæ ®¹i Trung Quèc th× qu¶ lµ réng

lín. BiÕt bao nhiªu hÖ t- t-ëng xuÊt hiÖn vµ tån t¹i m·i cho

®Õn ngµy nay. Tõ thuyÕt ©m d-¬ng ngò hµnh, häc thuyÕt cña

Khæng Tö, L·o tö... ThÕ nh-ng trong c¸c häc thuyÕt Êy, kh«ng

ai cã thÓ chèi c·i ®-îc r»ng häc thuyÕt Nho gia. Nhµ ng-êi

ph¸t khëi ph¸t lµ Khæng tö lµ cã vÞ trÝ quan träng h¬n hÕt

trong lÞch sö ph¸t triÓn cña Trung Quèc nãi chung vµ c¸c n-íc

§«ng Nam ¸ nãi riªng. KÓ tõ lóc xuÊt hiÖn tõ vµi thÕ kû tr-íc

c«ng nguyªn cho ®Õn thêi nhµ H¸n (H¸n Vò §Õ) Nho gi¸o ®·

chÝnh thøc trë thµnh hÖ t- t-ëng ®éc t«n vµ lu«n lu«n gi÷ vÞ trÝ

®ã cho ®Õn ngµy cuèi cïng cña chÕ ®é phong kiÕn. §iÒu ®ã ®·

minh chøng râ rµng: Nho gi¸o h¼n ph¶i cã nh÷ng gi¸ trÞ tÝch

cùc ®Æc biÖt, nÕu kh«ng sao nã cã thÓ cã søc sèng m¹nh mÏ

®Õn nh- vËy.

Tõ ®Çu thÕ kû XX ®Õn nay, rÊt nhiÒu ng-êi ®· phª ph¸n

®¹o Nho, tè c¸o tÝnh chÊt b¶o thñ, phi khoa häc cña nã. Nh-ng

nÕu lÊy quan ®iÓm lÞch sö mµ xem xÐt, ë thÕ kû XX râ rµng

Nho gi¸o lµ cæ hñ nh-ng ë giai ®o¹n tr-íc cã vËy kh«ng.

Vµo thÕ kû X trªn b¸n ®¶o §«ng D-¬ng cã 3 v-¬ng quèc:

§¹i ViÖt, Cham Pa, Khmer, lùc l-îng ngang nhau. DÇn dÇn

§¹i ViÖt chiÕm -u thÕ, võa ®ñ søc chèng l¹i phong kiÕn

ph-¬ng B¾c, võa khai hoang Nam TiÕn, ¸t h¼n 2 v-¬ng quèc

kia. Ph¶i ch¨ng ®¹o Nho ®· ®ãng mét vai nhÊt ®Þnh trong sù

h×nh thµnh t-¬ng quan lùc l-îng Êy. Ph¶i ch¨ng chóng ta ®· du

nhËp ®¹o Nho cña Trung Quèc råi sau ®ã biÕn thµnh mét c«ng

cô chèng laÞ. BiÖn chøng lÞch sö lµ nh- thÕ. Nho gi¸o lµ c«ng

cô ®Ó phong kiÕn ph-¬ng B¾c dïng ®Ó lÖ thuéc c¸c d©n téc

kh¸c, nh-ng võa lµ c«ng cô gióp c¸c d©n téc chèng l¹i Trung

Quèc.

ChÝnh v× ý nghÜa vµ vai trß to lín cña Nho gi¸o ®èi víi

tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña Trung Quèc vµ ViÖt Nam nªn em cã

høng thó ®Æc biÖt víi ®Ò tµi “Nh÷ng t- t-ëng c¬ b¶n cña nho

gi¸o vµ ¶nh h-ëng cña nã ë n-íc ta”. Néi dung ®Ò tµi ngoµi

phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn gåm 2 phÇn:

PhÇn I: TiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña Nho gi¸o vµ mét sè néi

dung chÝnh cña nã.

PhÇn II: ¶nh h-ëng cña Nho gi¸o tíi ®êi sèng v¨n ho¸

ViÖt Nam.

PhÇn I

Vµi nÐt vÒ tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña Nho gi¸o vµ

mét sè néi dung tÝch cùc cña nã.

I. Vµi nÐt vÒ tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña Nho gi¸o.

Nãi ®Õn Nho gi¸o th× viÖc ®Çu tiªn kh«ng thÓ kh«ng nh¾c

tíi: ®ã lµ Khæng Tö. Ng-êi ta b×nh luËn khen tÆng Khæng Tö

ra sao ®Òu kh«ng thÓ gäi lµ qu¸ lêi, tr-íc ®©y h¬n 2000 n¨m,

®¹i sö häc gia T- M· Thiªn khi ®i th¨m Khóc Phô quª h-¬ng

cña Khæng Tö tõng c¶m kh¸i viÕt: “Khæng Tö ¸o v¶i, truyÒn

h¬n 10 ®êi, ®-îc c¸c häc trß coi lµ tæng s-, tõ thiªn tö, v-¬ng

hÇu ®Õn thø d©n ®Òu coi «ng lµ bËc chÝ th¸nh”.

N¨m1982, mét häc gi¶ Mü viÕt “Hµnh vi cao quý vµ t-

t-ëng lý luËn ®¹o ®øc cña Khæng Tö, kh«ng chØ ¶nh h-ëng tíi

Trung Quèc mµ cßn ¶nh h-ëng t-ãi trÇn nh©n lo¹i” Khæng Tö

lµ ng-êi n-íc Lç thêi Xu©n Thu tªn lµ Kh©u, tù lµ Träng Ni.

Tõ thiÕu niªn ®Õn 30 tuæi, Khæng Tö chuyªn cÇn häc tËp vµ tËp

luyÖn n¾m v÷ng c¸c tri thøc vÒ lÔ nghi, ©m nh¹c, x¹ tiÔn, ngù

x¹, th-, sè lµ sau ngµnh tri thøc c¨n b¶n thêi Êy. Sau ®ã «ng ®i

gi¶ng d¹y bèn ph-¬ng, nghiªn cøu häc vÊn trong vµi chôc n¨m

råi san ®Þnh, biªn so¹n c¸c s¸ch ®-îc ®êi sau gäi lµ lôc kinh

nh- Thi, Th-, LÔ, Nh¹c, DÞch, Xu©n Thu.

Khæng Tö sèng trong thêi kú thay ®æi lín, biÕn ®éng lín.

Tõ l©u, thiªn tö nhµ Chu ®· mÊt hÕt uy quyÒn, quyÒn lùc r¬i

vµo tay c¸c vua ch- hÇu, côc thÓ x· héi biÕn chuyÓn thay ®æi

nhanh chãng, ng-êi ta mçi ng-êi chän cho m×nh nh÷ng th¸i ®é

sèng kh¸c nhau. Lµ mét triÕt nh©n th¸i ®é cña Khæng Tö hÕt

søc phøc t¹p, «ng võa hoµi cæ, võa sïng th-îng ®æi míi. Trong

t©m tr¹ng ph©n v©n, dÇn dÇn «ng h×nh thµnh t- t-ëng lÊy nh©n

nghÜa ®Ó gi÷ v÷ng sù tån t¹i chung vµ khai s¸ng hÖ thèng t-

t-ëng lín nhÊt thêi Tiªn TÇn lµ häc ph¸i Nho gi¸o t¹o ¶nh

h-ëng s©u s¾c tíi x· héi Trung Quèc.

HÖ thèng t- t-ëng Nh©n vµ NghÜa cña Khæng Tö, bÊt kÓ

hµm nghÜa phong phó søc t¹p ®Õn ®©u, nãi cho cïng còng chi

vµ thiÕt lËp mét trËt tù nghiªm cÈn cña bËc ®Õ v-¬ng vµ thµnh

lËp mét x· héi hoµn thiÖn. HÖ thèng t- t-ëng cña «ng ¶nh

h-ëng tíi h¬n 2500 n¨m lÞch sö Trung Quèc.

Khæng Tö tuy s¸ng lËp ra häc thuyÕt Nh©n NghÜa Nho gia

nh-ng kh«ng ®-îc c¸c qu©n v-¬ng thêi Xu©n Thu coi träng mµ

ph¶i do c¸c hËu häc nh- Tö Cèng, Tö T-, M¹nh Tö, Tu©n tö

truyÒn b¸ réng vÒ sau. Tr¶i qua nhiÒu nç lùc cña giai cÊp

thèng trÞ vµ c¸c sÜ ®¹i phu triÒu H¸n, Khæng tö vµ t- t-ëng

Nho gia cña «ng míi trë thµnh t- t-ëng chÝnh thèng. §æng

Träng Th- ®êi H¸n hÊp thu nh©n c¸ch hoµn thiÖn vµ häc thuyÕt

nh©n chÝnh cña Khæng Tö, phô héi thªm C«ng D-¬ng Xu©n

Thu lîi dông ©m d-¬ng bæ sung thay ®æi lý luËn trë thµnh häc

thuyÕt thiªn nh©n hîp nhÊt cïng víi häc thuyÕt chÝnh trÞ cña

Tu©n Tö, kho¸c tÊm ¸o thÇn häc cho Nho häc.

Tõ ®êi H¸n ®Õn ®êi Thanh, Khæng häc chñ yÕu dïng h×nh

thøc kinh truyÖn ®Ó l-u truyÒn. §-êng Th¸i T«ng sau khi hoµn

thµnh toµn diÖn thèng nhÊt quèc gia, liÒn cho kinh häc gia

Khæng DÜnh §¹t chó gi¶i, hiÖu ®Ýnh l¹i n¨m kinh Nho gia lµ

DÞch, Thi, Th-, Tµ tuyªn, LÔ ký thµnh bé Ngò kinh chÝnh

nghÜa gÇn nh- tæng kÕt toµn diÖn kinh häc tõ ®êi H¸n ®Õn ®ã.

Ngò kinh chÝnh nghÜa trë thµnh s¸ch gi¸o khoa dïng cho thi cö

®êi §-êng. Khæng häc cµng ®-îc giai cÊp thèng trÞ tÝn nhiÖm,

§-êng Th¸i T«ng nãi rÊt râ “Nay trÉm yªu thÝch nhÊt lµ ®¹o

cña Nghiªu ThuÊn vµ ®¹o cña Chu Kh«ng coi nh- chim thªm

c¸nh, nh- c¸ gÆp n-íc, kh«ng thÓ kh«ng cã ®-îc”. Tõ ®ã,

Khæng Tö víi ®Õ v-¬ng, víi chÝnh phñ c¸c triÒu ®¹i ®Òu cã

quan hÖ nh- §-êng Th¸i T«ng h×nh dung.

Khi lÞch sö phøc t¹p cña Trung Quèc tiÕn vµo thêi kú ph¸t

®¹t - thêi kú nhµ Tèng, vÞ hoµng ®Õ khai quèc lµ Tèng Th¸i Tæ

TriÖu Khu«ng DÉn lËp tøc chñ tr× nghi lÔ long träng tÕ tù

Khæng Tö ®Ó biÓu d-¬ng lßng thiÕu ®Ô, vua cßn th©n chñ tr×

khoa thi tiÕn sÜ mµ néi dung hoµn toµn theo Nho häc. §èi víi

Nho häc míi bét h-ng ë thêi Tèng, chóng ta th-êng gäi ®ã lµ

Lý häc.

Néi dung vµ kÕt cÊu cña Lý häc hÕt søc réng lín, b¾t ®Çu

tõ Hµn Dò ®êi nhµ §-êng, tr¶i qua nç lùc cña T«n Phôc, Th¹ch

Giíi, Hå Viªn, Chu §«n Di, ThiÖu Ung, Th-¬ng T¸i, Tr×nh Di,

Tr×nh H¹o ®êi B¾c Tèng cho ®Õn Chu Hi ®êi Nam Tèng lµ

ng-êi tËp ®¹i thµnh hoµn chØnh hÖ thèng t- t-ëng Lý häc. Lý

häc tr×nh Chu nhÊn m¹nh Nh©n, LÔ, NghÜa, TrÝ, TÝn nh- lÔ trêi

(thiªn lý) dïng häc thuyÕt Khæng M¹nh lµm nguån gèc, hÊp

thu thªm c¸c häc thuyÕt t- t-ëng cña PhËt gi¸o, §¹i gi¸o cung

cÊp sù nhu yÕu cho x· héi qu©n chñ chuyªn chÕ. Chu Hi tËp

chó gi¶i thÝch c¸c kinh ®iÓn Nho gia nh- LuËn ng÷, M¹nh Tö

trë thµnh nh÷ng s¸ch gi¸o khoa b¾t buéc cña sÜ tö trong x· héi

phong kiÕn vµ lµ tiªu chuÈn ph¸p ®Þnh trong khoa cö cña chÝnh

phñ. §iÒu Êy xem ra xa víi chñ tr-¬ng thiÖn l-¬ng, trÝ tuÖ,

ngoan c-êng cña Khæng Tö ë thêi Xu©n Thu, gãp phÇn t¹o nªn

mét h×nh ¶nh Khæng Tö kh¸c mang mµu s¾c v× yªu cÇu gi÷

thiªn lý mµ diÖt mÊt nh©n ®ôc, ®¹o m¹o bµn xu«ng dÉn ®Õn

tiªu diÖt c¸ tÝnh, thËm chÝ h- ngôy, gi¶ dèi n÷a.

Ngoµi Lý häc cña Tr×nh Chu cã ®Þa vÞ chi phèi, ph¸i C«ng

häc cña TrÇn L-îng, DiÖp ThÝch, ph¸i T©m häc cña V-¬ng

D-¬ng Minh còng ®Òu t«n sïng Khæng Tö, hÊp thu mét phÇn

t- t-ëng c¬ b¶n cña «ng. Nh÷ng häc thuyÕt nµy ®Òu ®-îc l-u

truyÒn réng r·i vµ t¹o ¶nh h-ëng s©u s¾c trong x· héi v¨n ho¸

Trung Quèc.

Do v× Nho häc ®-îc c¸c sÜ ®¹i phu t«n sïng, ®-îc c¸c

v-¬ng triÒu ®ua nhau ®Ò x-íng nªn Nho häc thuËn lîi thÈm

thÊu trong mäi lÜnh vùc trong mäi giai tÇng x· héi, tõ rÊt sím

nã ®· v-ît qua biªn giíi d©n téc H¸n, trë thµnh t©m lý cña

céng ®ång d©n téc Trung Quèc, lµ c¬ së v¨n ho¸ cña tÝn

ng-ìng vµ tËp tÝnh.

II. Mét sè néi dung chÝnh cña nho gi¸o

Chóng ta t×m hiÓu v× Nho gi¸o khi nã ®· tån t¹i h¬n 2000

n¨m, lu«n ®-îc c¶i biÕn ®-îc bæ sung vµ mang c¸c bé mÆt

kh¸c nhau qua c¸c thêi kú. NhiÒu häc gi¶ ®· tèn rÊt nhiÒu giÊy

mùc ®Ó s-u t©m, trÝch dÉn vµ bµn c·i chung quanh nh÷ng c©u

ch÷ trong s¸ch vë cña Nho gi¸o tõ tr-íc tíi nay. ViÖc lµm Êy

th-êng dÉn ®Õn nh÷ng nhËn ®Þnh chñ quan, gi¶n ®¬n vµ phiÕn

diÖn. Muèn khen hay chª ng-êi ta ®Òu cã thÓ trÝch dÉn nh÷ng

lêi lÏ rÊt hÊp dÉn tõ trong kho s¸ch cña Nho gi¸o. Nh-ng khi

®Ó ý r»ng Khæng Tö - ng-êi s¸ng lËp ra Nho gi¸o - khi ®Ò ra

nh÷ng ®iÒu c¨n b¶n trong häc thuyÕt cña Nho gi¸o còng ®ang

ë t©m tr¹ng ph©n v©n, m©u thuÉn, võa hoµi cæ, võa sïng

th-êng, vµ bèi c¶nh x· héi lóc Êy còng lµ lóc gi»ng co, giµnh

giËt gi÷a chÕ ®é n« lÖ vµ chÕ ®é phong kiÕn. Sau nµy khi Nho

häc ®-îc c¶i biÕn ®Ó phôc vô ý ®å cña giai cÊp thèng trÞ th× nã

cµng chøa ®ùng nhiÒu m©u thuÉn. V× thÕ kh«ng thÓ t×m hiÓu

Nho häc theo lèi trÝch dÉn, kinh viÖn v× nã chØ cµng dÉn ta vµo

ngâ côt. §Ó t×m hiÓu Nho häc kh«ng thÓ kh«ng xem xÐt trªn

gi¸c ®é ph-¬ng ph¸p duy vËt lÞch sö... Chóng ta kh«ng ph©n

tÝch nh÷ng sù kiÖn t- t-ëng b»ng b¶n th©n t- t-ëng mµ ph¶i

t×m hiÓu t- t-ëng g¾n liÒn víi nh÷ng ®iÒu kiÖn x· héi cô thÓ

trong ®ã nã ®· n¶y sinh, ph¸t triÓn vµ suy tµn.

Kh«ng thÓ cã mét thø Nho gi¸o chung cho c¸c thêi ®¹i,

mét thø Nho gi¸o nhÊt thµnh, bÊt biÕn ë kh¾p mäi n¬i.

Khi Khæng Tö ®Ò ra häc thuyÕt cña «ng vµ ®i chu du thiªn

h¹ ®Ó mong ®-îc sö dông th× «ng ®· thÊt b¹i. §iÒu ®ã kh«ng

cã nghÜa r»ng x· héi §«ng Chu ®· xÊu h¬n x· héi thêi Ngò ®Õ

tam v-¬ng mµ chØ cã nghÜa r»ng nh÷ng t- t-ëng cña «ng muèn

b¶o vÖ nÒn chuyªn chÝnh cña quý téc chñ n« kh«ng cßn phï

hîp n÷a víi x· héi vµ uy thÕ chÝnh trÞ ®ang ®ang dÇn dÇn

thuéc vÒ tÇng líp ®Þa chñ míi.

Khi häc thuyÕt cña Khæng Tö ®-îc ®Æt lªn vÞ trÝ ®éc t«n

th× kh«ng cã nghÜa r»ng vua nhµ H¸n ®· cã ®¹o ®øc, nh©n

nghÜa h¬n nhµ TÇn mµ chØ v× chÕ ®é trung -¬ng tËp quyÒn cña

nhµ H¸n ®ang ®ßi hái mét hÖ t- t-ëng thÝch hîp víi nÒn kinh

tÕ tiÓu n«ng vµ bé m¸y phong kiÕn quan liªu cña nã.

Khi Nho gi¸o ®· mang h×nh thøc duy t©m t- biªn víi Lý

häc ®êi Tèng th× kh«ng ph¶i lÞch sö ®· t¹o ra mÊy nh©n vËt

“lçi l¹c” mµ chØ v× giai cÊp phong kiÕn ®· suy tµn ®· cÇn thiÕt

ph¶i ®æi míi c¸c hÖ t- t-ëng còng suy tµn nh- nã. Nho gi¸o

lóc ®ã hÇu nh- ®· kiÖt søc vµ ®-îc bæ sung b»ng gi¸o lý cña

PhËt, L·o.

HÖ t- t-ëng cña Nho gi¸o tr¶i qua h¬n 2000 n¨m ph¸t

triÓn vµ biÕn ®æi. Tõ Tam ®øc cña Khæng Tö, tõ ®oan cña

M¹nh Tö, ngò th-êng ë H¸n Nho, “Thiªn nh©n hîp nhÊt” ë

§èng Träng Th-, “Th¸i cùc ®å thuyÕt” cña Chu §«n Di, Lý

KhÝ ë Chu Hi... TÊt c¶ ®Òu xuÊt ph¸t tõ mét gèc vµ kho¸c

chung tÊm ¸o Nho häc. Nh- vËy hÖ t- t-ëng Nho gi¸o tr¶i qua

h¬n 2000 n¨m lµ v« cïng phøc t¹p. ThÕ th× hÖ t- t-ëng Nho

gi¸o lµ t- t-ëng g×? vµ t¹i sao d-íi nh÷ng h×nh thøc rÊt phøc

t¹p, t-¬ng ph¶n vµ m©u thuÉn, bao giê t- t-ëng Nho gi¸o còng

gi÷ ®Þa vÞ thèng trÞ.

1. T- t-ëng Nho gi¸o lµ g×?

ë Trung Quèc x· héi phong kiÕn vÉn gi÷ l¹i rÊt nhiÒu di

tÝch cña x· héi thÞ téc vµ x· héi n« lÖ, biÓu hiÖn trong ph¸p

luËt vµ phong tôc d-íi nhiÒu h×nh thøc nh- quan niÖm vÒ së

h÷u ruéng ®Êt thuéc vÒ quèc gia, quan niÖm t«n ph¸p trong gia

téc, ë trong mét x· héi nh- vËy th× vua lµ tæ cña thÞ téc, lµ cha

cña d©n, mµ cha lµ trêi cña con, chång lµ trêi cña vî. §Ó tån

t¹i trªn c¬ së s¶n xuÊt ®Æc thï ¸ §«ng (ph-¬ng thøc s¶n xuÊt

Ch©u ¸) giai cÊp ®Þa chñ thèng trÞ cÇn ph¶i gi÷ nh÷ng quan

niÖm Êy, do ®ã ch÷ Trung, ch÷ HiÕu, ch÷ ChÝnh lµ nh÷ng kh¸i

niÖm lu©n lý tuyÖt ®èi trong x· héi phong kiÕn Trung Quèc.

Trong h×nh th¸i ý thøc phong kiÕn hÖ gi÷a ng-êi víi ng-êi chØ

®-îc ghÐp vµo 5 lo¹i (ngò lu©n), Êy lµ: vua t«i, cha con, chång

vî, anh em, b¹n bÌ. Trong 5 cÆp Êy th× hai cÆp anh em, b¹n bÌ

chØ lµ nhµnh ngän, mµ 3 cÆp kia míi lµ céi gèc. Nh÷ng tÝnh

lín cña nh©n lo¹i, theo quan niÖm phong kiÕn lµ nh©n, nghÜa,

lÔ, trÝ (vÒ sau cã thªm ch÷ tÝn) còng lµ ph¸t sinh trªn c¬ së cña

ngò lu©n. Nh- Khæng Tö nãi r»ng hiÕu ®Ô lµ gèc cña ch÷

Nh©n.

K. Marx nãi r»ng t- t-ëng cña chÕ ®é phong kiÕn th× lÊy

®¹o ®øc, danh dù lµm h×nh th¸i ®¹i biÓu. Nã kh«ng gièng víi

t- t-ëng cña thêi ®¹i t- b¶n chñ nghÜa ë chç t- t-ëng nµy lÊy

tù do b×nh ®¼ng lµm h×nh th¸i ®¹i biÓu. Marx ®· cho thÊy râ

b¶n chÊt cña t- t-ëng phong kiÕn.

ë ®©y ch÷ ®¹o ®øc vµ danh dù còng ®ång nghÜa víi ch÷ lý

luËn vµ danh phËn trong Nho gi¸o mµ tù do, b×nh ®¼ng lµ t-

t-ëng c¸ nh©n cña x· héi t- s¶n.

Nho gi¸o lµ h×nh th¸i ý thøc cña giai cÊp thèng trÞ trong

x· héi phong kiÕn ë Trung Quèc. §èi víi nã th× ngò lu©n, ngò

th-êng, hay tam c-¬ng ngò th-êng lµ nh÷ng c¸i tuyÖt ®èi.

Theo bé sËu chÝnh th-êng cña t- t-ëng ®¹o ®øc th× ®¹o ®øc

quan ph¶i diÔn dÞch tõ vò trô quan, nh-ng nho gi¸o th× lµm

ng-îc trë l¹i, nã xuÊt ph¸t tõ ngò lu©n, ngò th-êng råi ®em

g¸n nh÷ng c¸i Êy cho vò trô, cho th-îng ®Õ : nã ®· lu©n lý ho¸

c¶ vò trô, c¶ th-îng ®Õ, vò trô vµ th-îng ®Õ cña Nho gi¸o ®Òu

nhuèm mµu lu©n lý. §èi víi nho gi¸o th× lu©n lý c-¬ng th-êng

lµ h»ng tån, lµ phæ biÕn. Nho gi¸o kh«ng cã lÞch sö quan, tiÕn

ho¸ luËn. §èi víi nã x· héi phong kiÕn kh«ng ph¶i chØ lµ mét

giai ®o¹n trong lÞch sö loµi ng-êi, lu©n lý phong kiÕn kh«ng

chØ lµ mét h×nh th¸i ý thøc cña giai ®o¹n Êy, nh- hä nãi:

“Qu©n thÇn chi nghÜa v« së ®µo - thiªn ®Þa chi gian”

Hay lµ: “Thiªn bÊt biÕn, ®¹o diÖc bÊt biÕn” (§æng Träng

Th-)

§¹o ë ®©y tøc lµ tam c-¬ng, ngò th-êng.

Nh-ng qua c¸c thêi ®¹i Nho gi¸o ph¶i chèng ®ì mét cuéc

®Êu tranh lý luËn ®èi víi nh÷ng hÖ thèng kh¸c, nh- triÕt häc

cña MÆc Tö, L·o Tö, biÖn chøng ph¸p cña danh gia, x· héi häc

cña ph¸p gia, h×nh nhi th-îng cña Hoa nghiªm t«ng, thiÒn

t«ng... ThÕ mµ t- t-ëng cña Khæng Tö th× rÊt lµ nghÌo nµn,

thiÕu thèn vÒ nhËn thøc luËn, v× ph-¬ng ph¸p luËn, v× tù nhiªn

quan... V× vËy Nho gia ®êi sau c¶m thÊy ph¶i x©y ®¾p cho nã

mét c¬ së lý luËn Ýt ra còng “dÔ coi”. Hä t×m ®-îc nh÷ng yÕu

tè triÕt häc trong Nho gia nh- s¸ch Trung Dung, §¹i häc,

M¹nh Tö, Kinh DÞch. Hä l¹i vay m-în thªm cña c¸c triÕt häc

vµ t«n gi¸o, kh¸c nh÷ng c¸i g× cã thÓ dung ho¸ ®-îc, råi mçi

ng-êi, mçi ph¸i x©y dùng mét häc thuyÕt lµm c¬ së lý luËn

cho Nho gi¸o. Do ®ã ®· tõng ®· tõng hiÖn ra c¶nh t-îng hçn

®én, phøc t¹p trong c¸c chi phÝ nh- nãi ë trªn chi ph¸i cña

Nho gi¸o cã thÓ lµ nhÊt nguyªn luËn hay nhÞ nguyªn luËn, chñ

quan luËn hay kh¸ch quan luËn, duy lý chñ nghÜa hay trùc

quan chñ nghÜa, ®øc trÞ chñ nghÜa hay c«ng lîi chñ nghÜa...

nh-ng tÊt c¶ ®Òu thèng nhÊt trªn quan ®iÓm lu©n th-êng,

c-¬ng th-êng. VÒ vò trô quan, th× Chu Hi lµ mét nhµ nhÞ

nguyªn luËn. Hai yÕu tè cÊu thµnh vò trô lµ lý (quy luËt) vò

khÝ (vËt chÊt), biÓu hiÖn trong con ng-êi thiªn thµnh thiªn lý

vµ nh©n dôc. Nh-ng thiªn lý lµ g×? lµ tam c-¬ng ngò th-êng.

Cho nªn, ®óng nh- K. Marx nãi, b¶n chÊt cña t- t-ëng

phong kiÕn nãi chung lµ ®¹o ®øc vµ danh dù mµ b¶n chÊt cña

Nho häc lµ lu©n lý, danh phËn tøc lµ tam c-¬ng, ngò th-êng.

2. VÊn ®Ò tÝnh luËn trong Nho gi¸o.

TÝnh luËn lµ vÊn ®Ò trung t©m cña Nho gi¸o. §ã lµ vÊn ®Ò

tÝnh ng-êi thiÖn hay ¸c th¶o luËn trªn 2000 n¨m mµ kh«ng cã

häc gi¶ nµo t×m ra mét gi¶i ph¸p hoµn h¶o. Ch÷ Nh©n cña

Khæng Tö lµ mét ph¹m trï rÊt mê mÞt tèi t¨m. §Õn M¹nh Tö

l¹i thªm ch÷ NghÜa ®Æt ngang hµng ®èi víi ch÷ Nh©n, råi l¹i

thªm vµo cÆp Nh©n, NghÜa Êy ch÷ LÔ vµ ch÷ TrÝ mµ cßn gäi lµ

Tø ®oan, tøc lµ 4 c¸i mÇm thiÖn trong con ng-êi... Nh- thÕ néi

dung cña ch÷ thiÖn trong Nho häc lµ lÔ nh©n, nghÜa, lÔ trÝ vµ

thªm ch÷ tÝn cña nhµ Nho ®êi sau, gäi lµ ngò th-êng. Ngò

th-êng cã liªn quan mËt thiÕt víi ngò tÝn cña nhµ Nho ®êi sau,

gäi lµ ngò th-êng. VËy ta cã thªm b»ng tam c-¬ng, ngò luËn,

mµ träng t©m trong ngò th-êng lµ tam c-¬ng, ngò th-êng, lµ

b¶n tÝnh cña con ng-êi, tøc lµ nãi tam c-¬ng, ngò th-êng

kh«ng ph¶i riªng cho d©n téc nµo, mét giai ®o¹n lÞch sö nµo

mµ nã lµ phæ biÕn vµ h»ng th-êng. TÝnh lµ do trêi sinh. Trêi

sinh ra tÝnh thiÖn, th× trêi còng lµ thiÖn, còng lµ tam c-¬ng

ngò th-êng, cho nªn tam c-¬ng ngò th-êng lµ th-êng kinh

(quy luËt h»ng th-êng) cña trêi ®Êt, lµ th«ng nghÞ (®Þnh lý phæ

biÕn) cña cæ kin (§æng Träng Th-). Nhµ Nho ®· lu©n lý ho¸ vò

trô vµ th-îng ®Õ nh- vËy, do ®ã ph¸t sinh vÊn ®Ò gay go kh«ng

thÓ gi¶i quyÕt ®-îc. Lµm sao mµ chøng minh ®-îc b¶n chÊt

cña vò trô lµ c-¬ng th-êng. Vò trô nh©n sinh ®· lµ thiÖn th× ¸c

ë ®©u mµ sinh ra, vµ lµm sao gi¶i thÝch ®-îc do l¹i cña téi ¸c

trong x· héi loµi ng-êi.

Tuy vËy c¸c chi phÝ cña Nho gia vÉn cè g¾ng gi¶i quyÕt

vÊn ®Ò Êy. M¹nh Tö chñ tr-¬ng tÝnh thiÖn, Tu©n Tö th× chñ

tr-¬ng tÝnh ¸c. D-¬ng Hïng th× chñ tr-¬ng thiÖn ¸c lÉn lén.

Hµn Dò chñ tr-¬ng tÝnh chia 3 bËc(th-îng, trung , h¹).

Trong ph¸i “tÝnh lý” ®êi Tèng th× Liªm Khª nãi r»ng “t©m

chia lµm thÕ dông vµ ®éng tÜnh; thÓ cña t©m lµ v« t-, dông cña

t©m lµ t- th«ng (t- t-ëng th«ng suèt); tÜnh lµ ch× chÝnh, ®éng

lµ minh ®¹t (s¸ng suèt)... §éng mµ ch-a cã h×nh ë chç h÷u v«,

gäi lµ c¬. C¬ cã thiÖn ¸c “minh ®¹t” cã thËt lµ ®éng kh«ng?

DÉu tÜnh hay ®éng ®Òu lµ chÝ minh ®¹t c¶, lµm sao nã l¹i lµ c¸i

c¬ cña c¸i ¸c ®-îc? §Ó thuyÕt minh thiÖn ¸c, Tr-¬ng t¸c ph©n

biÖt hai thø tÝnh: thiÖn ®Þa tinh vµ khÝ chÊt tinh, ¸c, tËp qu¸n

xÊu ¶nh h-ëng ®Õn khÝ chÊt tÝnh mµ sinh ra. Nh-ng tËp qu¸n

xÊu ph¸t sinh tõ trong x· héi.

NÕu b¶n tÝnh cña loµi ng-êi lµ thiÖn th× sao cã tËp qu¸n

xÊu ®-îc. Tõ Tr-¬ng T¸i trë ®i, Tr×nh H¹o, Tr×nh Di, Chu Hi

®Òu dïng nhÞ nguyªn luËn ®Ó thuyÕt minh thiÖn ¸c.

Tr×nh H¹o ph©n biÖt HÝnh víi khÝ bÈm: khÝ bÈm lµ c¸i

®éng cña tÝnh. V¹n vËt ®Òu do khÝ bÈm c¶ nh-ng ph©n l-îng

kh«ng gièng nhau, cã khi võa ph¶i cã khi th¸i qu¸, cã khÝ bÊt

cËp, th¸i qu¸ vµ bÊt cËp tøc lµ c¸i ¸c. Tr×nh Di th× cho r»ng lý

tøc lµ tÝnh, khi tøc lµ t×nh. TÝnh lµ thiÖn nh-ng khi nã ph¸t ra

hØ, né, ai, l¹c th× gäi lµ t×nh th× cã khi thiÖn, th× cã khi ¸c. Chi

Hy còng nèi gãc Y Xuyªn mµ cho r»ng b¶n nhiªn tÝnh lµ thiªn

lý, mµ t¸c dông cña tÝnh lµ t×nh lµ khÝ. ThÕ nh-ng hä ®Òu

kh«ng thuyÕt minh ®-îc v× sao mµ tÝnh ®éng vµ v× sao khÝ

®éng mµ sinh ra kh¸c nhau.

3. Th¸i ®é cña Nho gi¸o ®èi víi cuéc sèng.

Tr-íc hÕt ph¶i nãi Nho gi¸o lµ®¹o quan t©m ®Õn con

ng-êi, ®Õn cuéc ®êi vµ t×m thó vui trong cuéc sèng. Kh¸c víi

c¸c t«n gi¸o ë chç ®ã. PhËt gi¸o cho cuéc ®êi lµ bÓ khæ nªn

t×m c¸ch gi¶i tho¸t, cÇn sù “bÊt sinh”. L·o gi¸o còng yÕm thÕ,

bi quan nh- vËy, nªn cÇn sù “v« vi tÞch mÞch”. ChØ cã ®¹o Nho

lµ trong sù sèng h¬n c¶. Kh«ng cÇn ph¶i hái ta sinh ra ë câi

®êi ®Ó lµm g×, chÕt råi th× ®i ®©u, chÕt råi cã linh hån n÷a

kh«ng “Ng-êi muèn biÕt ng-êi chÕt råi cã biÕt g× n÷a kh«ng

-? ChuyÖn ®ã kh«ng ph¶i lµ chuyÖn cÇn kÝp b©y giê, råi sau

biÕt” (Khæng Tö gia ng÷). Cho nªn Khæng Tö Ýt bµn ®Õn

chuyÖn quû thÇn, ®Õn chuyÖn qu¸i l¹, huyÒn bÝ. Lµm ng-êi ë

®êi h·y lo lÊy viÖc cña con ng-êi. ChuyÖn cña con ng-êi lóc

sèng cßn ch-a lo hÕt, lo g× ®Õn viÖc sau khi chÕt! “Ph¶i vô lÊy

viÖc nghÜa cña con ng-êi, cßn quû thÇn kÝnh mµ xa ta” (LuËn

ng÷) khi khoa häc ch-a ph¸t triÓn, c¸c t«n gi¸o cßn thÞnh

hµnh, nh÷ng chuyÖn mª tÝn dÞ ®oan cßn huyÒn hoÆc ng-êi ta

g©y bao nhiªu tai h¹i, th× th¸i ®é “kinh nhi viÔn chi” lµ ®óng.

Khæng Tö tuy ch-a tho¸t ra ®-îc c¸i “thiÖn ®¹o quan” cña ®êi

Chu, nh-ng «ng ®· b¾t ®Çu hoµi nghi quû thÇn, trêi mÆc dï

«ng vÉn trong viÖc tÕ trÞ. Nho häc khuyªn con ng-êi ta nªn

yªu ®êi, vui ®êi, sèng cã Ých cho ®êi cho x· héi. C©u Khæng

Tö tr¶ lêi Tö Lé khi «ng ta ®Þnh sang gióp PhËt BËt nªu râ

®iÒu ®ã: “Ta ®©y h¸ l¹i lµ qu¶ d-a, chØ ®-îc treo mµ kh«ng

®-îc ¨n hay sao” sèng ë ®êi mµ bá viÖc ®êi lµ tr¸i ®¹o con

ng-êi. Sèng lµ hµnh ®éng, ®em tµi trÝ gióp ®êi Khæng Tö chÝnh

lµ tÊm g-¬ng cho c¸c nhµ Nho ®êi sau noi theo. ¤ng kh«ng

t×m thó vui ë chç Èn dËt hay ë chç suy t-ëng su«ng, mµ ë chç

hµnh ®éng, hµnh ®¹o. Khæng Tö ®i chu du thiªn h¹ ngoµi môc

®Ých t×m c¸ch thùc hiÖn lý t-ëng cña m×nh suèt 14 n¨m.

Kh«ng ai dïng, trë vÒ ®· 70 tuæi «ng vÉn d¹y häc, lµm s¹ch,

truyÒn b¸ t- t-ëng cña m×nh. §©y cã thÓ nãi lµ ®iÓm s¸ng nhÊt

cña Nho gi¸o so víi c¸c häc thuyÕt kh¸c, vµ cã lÏ chÝnh nhê

nã mµ Nho gi¸o gi÷ vÞ trÝ ®éc t«n vµ -a chuéng trong thêi gian

rÊt dµi cña lÞch sö.

4. Quan niÖm vÒ ®¹o ®øc trong Nho gi¸o.

Trong Nho gi¸o rÊt chó träng d¹y ®¹o lµm ng-êi. Ph¶i nãi

®¹o lµm ng-êi cña Khæng Tö d¹y lµ ®¹o lµm ng-êi trong x·

héi phong kiÕn. Chóng ta ®Òu biÕt trong x· héi cã giai cÊp th×

nh÷ng nguyªn t¾c ®Ó ®¸nh gi¸ hµnh vi cña con ng-¬×, phÈm

h¹nh cña con ng-êi trong mèi quan hÖ víi ng-êi kh¸c vµ trong

mèi quan hÖ víi nhµ n-íc, Tæ quèc... ®Òu mang tÝnh giai cÊp

râ rÖt vµ cã tÝnh chÊt lÞch sö. Nh÷ng quan niÖm vÒ ®¹o ®øc

®iÒu thiÖn, ®iÒu ¸c “thay ®æi rÊt nhiÒu tõ d©n téc nµy tíi d©n

téc kh¸c, tõ thêi ®¹i nµy ®Õn thêi ®¹i kh¸c ®Õn nçi th-êng

th-êng tr¸i ng-îc h¼n nhau” (Enghen).

Nh÷ng quan niÖm ®¹o ®øc mµ Khæng Tö ®Ò ra kh«ng ph¶i

lµ vÜnh cöu, nh-ng cã nhiÒu ph-¬ng ch©m xö thÕ, tiÕp vËt ®·

gióp «ng sèng gi÷a bÇy lang sãi mµ vÉn gi÷ ®-îc t©m hån cao

th-îng, nh©n c¸ch trong s¸ng. Suy ®Õn cïng ®¹o lµm ng-êi Êy

bao gåm 2 ch÷ nh©n nghÜa.

Khæng Tö gi¶ng ch÷ Nh©n cho häc trß kh«ng lóc nµo

gièng lóc nµo, nh-ng xÐt cho kü, cèt tuû cña ch÷ Nh©n lµ lßng

th-¬ng ng-êi vµ còng chÝnh lµ Khæng Tö nãi “®èi víi ng-êi

nh- ®èi víi m×nh, kh«ng thi hµnh víi ng-êi nh÷ng ®iÒu mµ b¶n

th©n kh«ng muèn ai thi hµnh víi m×nh c¶. H¬n n÷a c¸i m×nh

muèn lËp cho m×nh th× ph¶i lËp cho ng-êi, c¸i g× m×nh muèn

®¹t tíi th× còng ph¶i lµm cho ®¹t tíi, ph¶i gióp cho ng-êi trë

thµnh tèt h¬n mµ kh«ng lµm cho ng-êi xÊu ®i” (luËn ng÷)

“NghÜa” lµ lÏ ph¶i. ®-êng hay, viÖc ®óng. M¹nh Tö nãi “nh©n

lµ lßng ng-êi, nghÜa lµ ®-êng ®i cña ng-êi”; (C¸o Tö th-îng)

“Nh©n lµ c¸i nhµ cña ng-êi, nghÜa lµ ®-êng ®i ngay th¼ng cña

ng-êi” (L©u ly th-îng); “ë víi ®¹o nh©n, nãi theo ®-êng

nghÜa, tÊt c¶ mäi viÖc cña ®¹i nh©n lµ thÕ ®ã” (Tån t©m

th-¬ng).

NghÜa th-êng ®èi lËp víi lîi. Theo lîi cã khi kh«ng lµm

c¸i viÖc ph¶i lµm nh-ng tr¸i l¹i, theo nghÜa cã khi l¹i rÊt lîi.

Cã c¸i nghÜa ®èi víi ng-êi xung quanh cã c¸i nghÜa ®èi víi

quèc gia x· héi.

§Õn ®êi H¸n Nho, §æng Träng Th- ®-a nh©n nghÜa vµo

ngò th-êng. Tam c-¬ng ngò th-êng trë thµnh giÒng mèi trô cét

cña lÔ gi¸o phong kiÕn. Sang Tèng nho, hai ch÷ nh©n nghÜa

cµng bÞ tr×u t-îng ho¸. C¸c nhµ Tèng nho c¨n cø vµo thuyÕt

“thiÖn nh©n hîp nhÊt” kho¸c cho hai ch÷ “nh©n nghÜa” mét

mµu s¾c thÇn l¸ siªu h×nh. Trêi cã “lý” ng-êi cã “tÝnh” bÈm

thô ë trêi. §øc cña trêi cã 4 ®iÒu: nguyªn, h¹nh, lîi, trinh; ®øc

cña ng-êi cã nh©n, nghÜa, lÔ trÝ. Bèn ®øc cña ng-êi t-¬ng c¶m

víi 4 ®øc cña trêi.

HÖ thèng ho¸ l¹i mét c¸ch tãm t¾t hai ch÷ “nh©n nghÜa” ë

mét sè thêi ®iÓm ph¸t triÓn cña Nho gi¸o nh- trªn, ta cã thÓ

kÕt luËn hai ch÷ “nh©n nghÜa” cña Nho gi¸o lµ kh¸i niÖm thuéc

ph¹m trï ®¹o lý, néi dung tõng thêi kú cã thªm bít nh÷ng c¨n

b¶n vÉn lµ nh÷ng lÔ gi¸o phong kiÕn kh«ng ngoµi môc ®Ých

duy nhÊt lµ rµng buéc con ng-êi vµo khu«n khæ ph¸p lý Nho

gi¸o phôc vô quyÒn lîi cña giai cÊp phong kiÕn. Trong qu¸

tr×nh ph¸t triÓn cµng ngµy nã cµng bÞ trõu t-îng ho¸ trªn

quan ®iÓm siªu h×nh.

Tuy nhiªn quan niÖm ®¹o ®øc cña Nho gi¸o qu¶ lµ cã rÊt

nhiÒu ®iÓm tÝch cùc. Mét trong nh÷ng ®Æc ®iÓm ®ã lµ ®Æt râ

vÊn ®Ò ng-êi qu©n tö, tøc lµ ng-êi l·nh ®¹o chÝnh trÞ ph¶i cã

®¹o ®øc cao c¶; dï nguyªn t¾c Êy kh«ng ®-îc thùc hiÖn trong

thùc tÕ nã vÉn lµ mét ®iÓm lµm chç dùa cho nh÷ng sÜ phu ®Êu

tranh. Nho gi¸o ®· t¹o ra cho kÎ sÜ mét tinh thÇn tr¸ch nhiÖm

cao c¶ víi x· héi. TruyÒn thèng hiÕu häc, truyÒn thèng khÝ tiÕt

cña kÎ sÜ kh«ng thÓ b¶o lµ di s¶n cña Nho gi¸o chØ cã tiªu cùc.

PhÇn II

¶nh h-ëng cña Nho gi¸o tíi ®êi sèng v¨n ho¸

ViÖt Nam

I. Qu¸ tr×nh du nhËp cña Nho häc vµo ViÖt Nam.

TiÕp thu mét häc thuyÕt tõ bªn ngoµi ®Ó lµm lý luËn h-íng

dÉn t- duy vµ hµnh ®éng cho d©n téc m×nh lµ mét ch©n lý phæ

biÕn, lµ mét sù thùc kh¸ch quan cña c¸c thêi ®¹i, cña c¸c d©n

téc.

Thùc tÕ nµy cã c¨n cø v÷ng ch¾c trong sù ph¸t triÓn. §ã lµ

sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu cña c¸c d©n téc qua kh«ng gian

vµ thêi gian. ë cïng mét thêi ®¹i, ta th-êng th©ý ë mét vïng

nµy, cã mét d©n téc hoÆc mét vµi d©n téc kh¸c cao h¬n, nhanh

h¬n, m¹nh h¬n c¸c d©n téc kh¸c ë xung quanh. Sù thùc nµy ta

cã thÓ t×m thÊy ë Ch©u ¸, Ch©u Phi, Ch©u ¢u, Ch©u Mü, ë thêi

nµn ®Ó chê sù s¸ng t¹o cña riªng m×nh kh«ng thÌm häc tËp

tù nhiªn vµ kü thuËt còng nh- v-ãi khoa häc x· héi. V× thÕ

chóng ta tiÕp thu t- t-ëng v¨n ho¸ Trung Quèc lµ mét ®iÒu tÊt

yÕu.

Trong ý thøc hÖ phong kiÕn mµ ng-êi H¸n ®-a vµo n-íc ta

gi¸o còng dÇn biÕn thµnh mét thø mª tÝn dÞ ®oan mµ c¸c thÇy

phï thuû dïng lµm kÕ sinh nhai. T- t-ëng trÞ v× trong lÜnh vùc

chÝnh trÞ vµ häc thuËt suèt 2000 n¨m lµ t- t-ëng Nho gi¸o. Cã

muèn tån t¹i th× ph¶i chän lÊy mét ý thøc hÖ tÝch cùc, quan

téc. Nho gi¸o cã nhiÒu h¹n chÕ nh-ng trong 3 ý thøc hÖ phong

®ã cha «ng ta ®· chän lÊy Nho gi¸o.

Chóng ta ®· biÕt, lóc ®Çu Nho gi¸o ®-îc ®-a vµo ViÖt

“®ång ho¸”. Nh-ng khi ®· lµm quen víi ®¹o Nho, ch¾c r»ng

lµm nÒn t¶ng lý luËn ®Ó chØ ®¹o t- duy vµ hµnh ®éng cña m×nh.

ngµy mét phæ biÕn nã mét c¸ch réng r·i. V× thÕ nh÷ng ng-êi

ViÖt Nam ®Çu tiªn ®-îc gi÷ nh÷ng chøc vô quan träng d-íi

thêi B¾c thuéc nh- Lý TiÕn, Lý CÇm - lµm th¸i thó, thø sø -

thÇn t«n ti ®¼ng cÊp. C¸c triÒu ®¹i ®Çu tiªn khi niªn hiÖu, t«n

hiÖu còng ®· thÓ hiÖn sù tin t-ëng mµu s¾c lµ lý thuyÕt mÖnh

trêi nh- “øng thiªn”, “thuËn thiªn” “Phông thiªn”. PhÇn

“ChiÕu dêi ®«” cña nhµ Lý tuy ®o¹n cßn l¹i víi chóng ta rÊt

ng¾n, còng ®-îm mïi Nho gi¸o. C¸i g-¬ng “nhµ Th-¬ng, nhµ

còng ®-îc nhÊn m¹nh. C¸c triÒu ®¹i sau, TrÇn, Lª, NguyÔn thê

®¹o Nho nh- thÕ nµo th× sö s¸ch ®· nªu râ.

II. ¶nh h-ëng cña Nho gi¸o trong t- t-ëng ViÖt

Nam.

1.Nh÷ng nhu cÇu x· héi gióp cho Nho gi¸o chiÕm ®-îc

®Þa vÞ ®éc t«n trong thêi kú ph¸t triÓn cña chÕ ®é phong

kiÕn ViÖt Nam.

Nho gi¸o ViÖt Nam chiÕm ®-îc vÞ trÝ ®éc t«n tõ thÕ kû 15

vµ thÞnh ®¹t nhÊt vµo thêi Lª Th¸nh T«ng th× ®ã kh«ng ph¶i lµ

mét hiÖn t-îng ngÉu nhiªn. Bëi v× nã cã liªn hÖ víi nh÷ng nhu

cÇu x· héi n-íc ta lóc ®-¬ng thêi. Nh÷ng nhu cÇu nµy kh«ng

chØ tån t¹i ë thÕ kû 15 mµ ®· sím xuÊt hiÖn tõ tr-íc ngay khi

Nho gi¸o cßn ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn.

dùng vµ tæ chøc bé m¸y nhµ n-íc phong kiÕn trung -¬ng tËp

quyÒn lín m¹nh vµ nhu cÇu cñng cè trËt tù ®· æn ®Þnh cña x·

héi phong kiÕn.

Ngay tõ sau chiÕn th¾ng B¹ch §»ng vÜ ®¹i ë thÕ kû X, viÖc

dùng mét nhµ n-íc chñ thÕ míi chØ lµm ®-îc nh÷ng b-íc ®Çu

tiªn vµ ch-a thùc sù ®-îc ®Èy m¹nh, ph¶i ®îi ®Õn thÕ kû XI

víi sù x¸c lËp cña v-¬ng triÒu Lý th× nhµ n-íc phong kiÕn tËp

tæ chøc vµ thÓ chÕ trïng ®iÖp cña nã. TiÕp ®ã lµ triÖu ®¹i nhµ

TrÇn, råi ®Õn Lª Lîi khi ®· l·nh ®¹o cuéc chiÕn tranh gi¶i

n-íc trung -¬ng hïng m¹nh kh«ng kÐm g× ph-¬ng B¾c.

Nhµ n-íc phong kiÕn tËp quyÒn ViÖt Nam ra ®êi lµ mét sù

phñ ®Þnh chÝnh quyÒn cña bän phong kiÕn ph-¬ng B¾c kÐo dµi

tËp quyÒn cña m×nh, giai cÊp phong kiÕn ViÖt Nam ph¶i tiÕp

thu nh÷ng kinh nghiÖm vµ nguyªn t¾c tæ chøc cña nhµ n-íc

phong kiÕn tËp quyÒn ph-¬ng B¾c cïng víi Nho gi¸o lµ c¬ së

lý luËn cña Nhµ n-íc. V¶ l¹i trong hoµn c¶nh lÞch sö bÊy giê

chØ cã Nho gi¸o míi cã thÓ gi¶i ®¸p ®-îc nh÷ng vÊn ®Ò thiÕt

®Þnh c¸c ch-¬ng lÔ chÕ vµ c¬ cÊu hµnh chÝnh tõ triÒu ®×nh ®Õn

nh- L·o gi¸o víi toµn bé hÖ thèng lý thuyÕt cña nã kh«ng hÒ

cã mét sù gi¶i ®¸p thÝch ®¸ng nµo c¶. Cho nªn tõ thÕ kû XV

trë ®i Nho gi¸o ngµy cµng ®-îc giai cÊp phong kiÕn ViÖt Nam

träng dông th× ®ã còng lµ ®iÒu dÔ hiÓu. Sù thùc chøng tá r»ng

trong thêi Lý, TrÇn, Nho gi¸o ®· b¾t ®Çu ®-îc vËn dông mét

c¸ch râ rÖt vµo ho¹t ®éng thùc tiÔn nh»m cñng cè chÝnh quyÒn

nhµ n-íc.

Sau n÷a, cñng cè ë thêi Lý, TrÇn vµ nhÊt lµ thêi Lª s¬, t«n

biÖt r¹ch rßi vÒ quyÒn lîi vµ ®¼ng cÊp cña nã ®· dÇn dÇn æn

®Þnh. T×nh h×nh ®ã ®ßi hái ph¶i cã sù kh¼ng ®Þnh vÒ mÆt lý

luËn. V¶ l¹i vµo cuèi triÒu Lý vµ nhÊt lµ khi nhµ TrÇn suy

nghiÖt cña chÕ ®é phong kiÕn ®· trë thµnh mét sù næi bËt h¬n

c¶ nh÷ng cuéc hçn chiÕn gi÷a c¸c tËp ®oµn thèng trÞ. Trong

hoµn c¶nh Êy giai cÊp phong kiÕn ViÖt Nam muèn t¨ng c-êng

bé m¸y Nhµ n-íc vµ duy tr× trËt tù x· héi th× kh«ng thÓ kh«ng

t×m ®Õn c¸i ®¹o trÞ quèc b×nh thiªn h¹, c¸i lý thuyÕt chÝnh

danh ®Þnh phËn vµ lÔ trÞ cña Nho gi¸o.

Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña chÕ ®é trung -¬ng tËp quyÒn ViÖt

Nam g¾n liÒn víi sù cñng cè quyÒn së h÷u cña Nhµ n-íc vµ sù

®Êt dï lµ ruéng c«ng cña lµng x· hay ruéng cña ®Þa chñ ®Òu

®-îc sö dông trong khu«n khæ s¶n xuÊt nhê lÊy gia ®×nh lµm

nh÷ng quan hÖ Êy chøng tá vai trß cña ng-êi gia tr-ëng vµ t«n

ti trËt tù cña gia ®×nh cã mét ý nghÜa rÊt lín. §ã chÝnh lµ c¬ së

c¸c kh¸i niÖm hiÕu, ®Ô, tiÕt, h¹nh ®· gãp phÇn cñng cè uy

quyÒn cña ng-êi gia tr-ëng vµ t«n ti trËt tù trong gia ®×nh.

Cuèi cïng ph¶i kÓ ®Õn nhu cÇu ph¸t triÓn v¨n ho¸ vµ gi¸o

dôc n-íc ta khi chÕ ®é phong kiÕn tËp quyÒn ®· b¾t ®Çu, viÖc

bæ sung quan l¹i b»ng hai con ®-êng “nhiÖm tö” vµ “thñ sÜ”

kh«ng ®ñ mµ cÇn ph¶i bæ sung mét ph-¬ng thøc ®µo t¹o vµ

tuyÓn lùa quan l¹i míi. Ph-¬ng thøc nµy chØ cã thÓ ph¸t triÓn

tµi. Lóc ®-¬ng thêi PhËt gi¸o, L·o gi¸o kh«ng chØ ®¶m nhiÖm

c«ng viÖc ®ã. Cho nªn Nho gi¸o vèn cã ®Çy ®ñ lý thuyÕt vµ

quy chÕ vÒ gi¸o dôc vµ khoa cö tÊt nhiªn ph¶i ®¶m ®-¬ng

nhiÖm vô lÞch sö Êy.

TÊt nhiªn nh÷ng nhu cÇu x· héi nãi trªn míi chØ lµ nh÷ng

c¬ së kh¸ch quan cho sù ph¸t triÓn Nho gi¸o ë n-íc ta mµ

th«i. Sù ph¸t triÓn ®ã muèn trë thµnh hiÖn thùc th× ph¶i th«ng

qua ho¹t ®éng cña nh÷ng con ng-êi cô thÓ, nh÷ng lùc l-îng

x· héi cô thÓ. Trong thùc tÕ tõ vua cho ®Õn c¸c ®¹i thÇn n¾m

quyÒn chÝnh trÞ d-íi cµng triÒu Lý, TrÇn còng nh- c¸c thÕ hÖ

nho sÜ ®êi sau ®Òu ®· nhËn thøc ®-îc vai trß cÇn thiÕt cña Nho

gi¸o. Vµ ®· tiÕn hµnh nh÷ng b-íc truyÒn b¸ vµ sö dông Nho

gi¸o trong x· héi ViÖt Nam.

2. ¶nh h-ëng tÝch cùc vµ tiªu cùc cña Nho gi¸o ®èi víi

x· héi ViÖt Nam.

Sù ph¸t triÓn cña Nho gi¸o ViÖt Nam kh«ng t¸ch rêi

nh÷ng yªu cÇu x· héi nh- trªn ®· nãi, choi nªdn trong buæi

thÞnh tù nhÊt, nã kh«ng khái cã mét sè t¸c dông tÝch cùc.

Tr-íc hÕt lµ c-¬ng vÞ ®éc t«n, Nho gi¸o ®· cã thªm nhiÒu

søc m¹nh vµ uy thÕ tãp phÇn cñng cè vµ ph¸t triÓn chÕ ®é

vµ më réng nhµ n-íc phong kiÕn tËp quyÒn theo mét quy m«

hoµn chØnh cã ®Çy ®ñ nh÷ng thÓ chÕ vµ ®iÒu ph¹m. Mµ ë thÕ

kû XV, c¸c xu thÕ ph¸t triÓn ®ã ®· vµ ®ang gi÷ vai trß thóc

®Èy sù ph¸t triÓn cña x· héi ViÖt Nam trªn c¸c b×nh diÖn s¶n

xuÊt vµ cñng cè quèc phßng.

Nh- ®· biÕt, qu¸ tr×nh ®i lªn cña Nho gi¸o ViÖt Nam

kh«ng t¸ch rêi yªu cÇu ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ tiÓu n«ng gia

tr-ëng dùa trªn quyÒn së h÷u cña giai cÊp ®Þa chñ cña nhµ

®Êt. V× thÕ cho nªn khi chiÕm ®-îc vÞ trÝ chñ ®¹o trªn vßm trêi

t- t-ëng cña chÕ ®é phong kiÕn, Nho gi¸o cµng cã ®iÒu kiÖn

xóc tiÕn sù ph¸t triÓn nµy. Nã lµm cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp

vµ trao ®æi hµng ho¸ ®-îc ®Èy m¹nh h¬n tr-íc.

§ång thêi Nho gi¸o ®em l¹i mét b-íc tiÕn kh¸ c¨n b¶n

trong lÜnh vùc v¨n ho¸ tinh thÇn cña x· héi phong kiÕn n-íc ta

tõ thÕ kû XV, tr-íc hÕt nã lµm cho nÒn gi¸o dôc ph¸t triÓn hÕt

søc m¹nh mÏ nhÊt lµ d-íi triÒu Lª Th¸nh T«ng. NÒn gi¸o dôc

Êy cïng víi chÕ ®é thi cö ®· ®µo t¹o ra mét ®éi ngò tri thøc

Nam. Do ®ã khoa häc vµ v¨n häc nghÖ thuËt ph¸t triÓn.

H¬n n÷a sù thÞnh trÞ cña Nho gi¸o tõ thÕ kû XV còng lµ

mét hiÖn t-îng gãp phÇn thóc ®Èy lÞch sö t- t-ëng n-íc ta tiÕn

lªn mét b-íc míi. Lµ mét häc thuyÕt tÝch cùc nhËp thÓ, nã cæ

hÖ x· héi, nh÷ng vÊn ®Ò cña thùc tiÔn chÝnh trÞ, ph¸p luËt vµ

vua vµ c¸c nho sÜ gi¶i thÝch c¸c vÊn ®Ò Êy cã lËp luËn vµ cã lý

lÏ ®Çy ®ñ h¬n.

Nh-ng Nho gi¸o ViÖt Nam dï cã lý do ®Ó tån t¹i vµ ph¸t

triÓn th× còng vÉn g¾n liÒn víi giai cÊp phong kiÕn ®Þa chñ

trong n-íc vµ lµ c«ng cô thèng trÞ vµ t- t-ëng cña giai cÊp ®ã.

Mµ giai cÊp ®Þa chñ ®ã tõ thÕ kû XV trë vÒ tr-íc tuy cã mét

vai trß nhÊt ®Þnh nh-ng vÉn lµ mét giai cÊp bãc lét ®èi víi

lªn còng mang theo nh÷ng vÕt bïn nh¬ vµ bµn tay vÊy m¸u cña

nh÷ng ng-êi lao ®éng. Cho nªn Nho gi¸o víi t- c¸ch lµ vò khÝ

cña giai cÊp phong kiÕn ViÖt Nam dï cho cã kh«ng Ýt tÝch cùc