Quy định nguyên tắc suy đoán không phạm tội để bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
QUY ĐỊNH NGUYÊN TẮC
SUY ĐOÁN KHÔNG PHẠM TỘI
ĐỂ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI
NGUYễN QUANG HIỀN *
Nhà nước tư sản đã đưa ra nhiều tư tưởng
tiến bộ về quyền con người và quyền công
dân, một trong những tư tưởng tiến bộ đó là
suy đoán không phạm tội. Nhưng tư tưởng suy
đoán không phạm tội trong thời kỳ đầu của nhà
nước tư sản vẫn chưa được coi là một nguyên
tắc của luật tố tụng hình sự mà mới chỉ được
thể hiện như là một lập luận để chống lại các
hình thức cưỡng chế khắc nghiệt vẫn còn tồn
tại trong nhà nước tư sản lúc đó. Như vậy, về
mặt pháp lý, nguyên tắc suy đoán không phạm
tội (hay ý tưởng của nó) chỉ được ghi nhận khi
Bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của
Pháp ra đời năm 1789. Nó đã đặt một nền tảng
pháp lý quan trọng, có ảnh hưởng to lớn đến tư
duy pháp lý của nhiều nước về bảo vệ quyền
con người trong tố tụng hình sự của người bị
buộc tội.
1. Đặt vấn đề
TrongLuậtLaMãcổ,thuậtngữ“Praesumptio
boni viri” được hiểu là một suy đoán pháp lý
“người tham gia tố tụng được coi là trung thực
cho đến khi bị chứng minh họ không phải là
người trung thực”. Suy đoán này được thừa
nhận như là một nguyên tắc của luật tố tụng dân
sự trong việc xác định tư cách và quyền bình
đẳng của các đương sự, được áp dụng trong
các tranh chấp để buộc các bên phải đưa ra các
chứng cứ chứng minh, chứ không chỉ đưa ra
các yêu cầu tranh chấp.
Trong tố tụng hình sự thì lại khác. Nhà nước
chiếm hữu nô lệ không thừa nhận nô lệ là chủ
thể của quan hệ pháp luật nên vấn đề lỗi của
nô lệ không được xem xét đến trong các quan
hệ có liên quan đến lợi ích của nhà nước. Nhà
nước phong kiến tiếp tục kế thừa tư tưởng trên
và áp dụng nguyên tắc suy đoán có lỗi. Người
bị buộc tội (người bị tạm giữ, người bị khởi
tố hình sự, người bị đưa ra xét xử) luôn bị coi
là có lỗi, cho nên các biện pháp tra tấn, dùng
nhục hình là một công cụ hợp pháp để điều tra
vụ án.
Nguyên tắc suy đoán không phạm tội đến
nay được thừa nhận trong nhiều điều ước quốc
tế. Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948 của Liên
hợp quốc và Công ước quốc tế về quyền chính
trị và dân sự của Liên hợp quốc năm 1966 đều
khẳng định: “Bất kỳ người bị buộc tội nào đều
(*) TS. Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
28 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
có quyền suy đoán là không phạm tội cho đến
khi lỗi của người đó được xác định theo một
trình tự do pháp luật quy định bằng phiên tòa
xét xử công khai của Tòa án với sự bảo đảm
đầy đủ khả năng bào chữa của người đó”. Đây
là một nguyên tắc rất đáng quan tâm trong pháp
luật tố tụng hình sự Việt Nam khi chúng ta đang
tiến hành xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa.
truy cứu trách nhiệm hình sự của người không
phạm tội hay sao? Vì vậy, quan điểm này đồng
nhất quyết định khởi tố hình sự với việc khẳng
định lỗi của người bị khởi tố hình sự, mà không
nhận thấy tố tụng hình sự là một quá trình, khởi
tố hình sự là một trong những điểm khởi đầu
của quá trình tố tụng hình sự.
2.3. Quan điểm người bị buộc tội không bị
suy đoán không phạm tội cũng như không
bị suy đoán có phạm tội
2. Các quan điểm về nguyên tắc suy đoán
không phạm tội
2.1. Quan điểm không thừa nhận
Người bị buộc tội “chưa” phải là người có tội
nhưng cũng không phải là người không phạm
tội. Người bị buộc tội là người trong tình trạng
trung gian giữa không phạm tội và có phạm tội.
Tòa án phải tuyên bố không phạm tội khi không
chứng minh được lỗi của bị cáo không phải là
biểu hiện của nguyên tắc suy đoán không phạm
tội mà là nhiệm vụ của pháp luật tố tụng hình
sự. Điều này cũng giống như không thể buộc bị
cáo phải chứng minh lỗi của mình vì luật quy
định rõ ràng như vậy chứ không phải vì nguyên
tắc suy đoán không phạm tội. Về khía cạnh
thực tiễn, nguyên tắc suy đoán không phạm tội
khó có thể được chấp nhận bởi lẽ đa số các bị
cáo (được áp dụng nguyên tắc suy đoán không
phạm tội) vẫn bị Tòa án tuyên bố là có phạm tội.
Tỷ lệ bị cáo được Tòa án tuyên bố không phạm
tội so với tỷ lệ bị cáo bị tuyên bố là có phạm tội
trong thực tiễn ở các nước đều không đáng kể.
Như vậy thì cần gì phải áp dụng nguyên tắc suy
đoán không phạm tội?
Quan điểm này không khoa học, vì không
thể lập luận chỉ bằng cách viện dẫn luật hoặc
viện dẫn thực tiễn đơn thuần. Điều cần thiết
là phải giải thích được vì sao luật lại quy định
hoặc vì sao lại có thực tiễn này. Có thể luật quy
định như vậy chính từ yêu cầu của nguyên tắc
suy đoán không phạm tội; hoặc có thể thực
tiễn đòi hỏi phải cần có nguyên tắc suy đoán
không phạm tội. Mặt khác, không thể có cái gọi
là người bị buộc tội là người trong tình trạng
trung gian, chỉ là có phạm tội hoặc là không
phạm tội chứ không có lựa chọn thứ ba.
Những người theo quan điểm này lập luận
rằng, nếu không có lỗi của cá nhân cụ thể trong
những sự việc cụ thể thì không thể có điều tra
và xét xử. Ở đây là suy đoán có phạm tội, là lỗi
vô điều kiện của những người bị buộc tội, vì
nếu không có lỗi thì đã không bị truy cứu trách
nhiệm hình sự. Nói cách khác, người bị buộc
tội bị suy đoán là có phạm tội và do vậy, luật
cần quy định cho họ có nghĩa vụ chứng minh
sự không phạm tội của mình giống như các cơ
quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ chứng minh
lỗi của người bị buộc tội. Các cơ quan tiến hành
tố tụng chỉ cần xác định sự thật khách quan của
vụ án đúng như những gì đã xảy ra trong thực
tế là đủ mà không cần đến nguyên tắc suy đoán
không phạm tội. Quan điểm này đồng nhất khái
niệm người bị buộc tội với khái niệm người
phạm tội, vi phạm quyền con người trong tố
tụng hình sự của người bị buộc tội nên bị phê
phán gay gắt trong khoa học pháp lý.
2.2. Quan điểm phản đối
Câu hỏi mà những người thuộc quan điểm
này đặt ra là, ai là người được áp dụng nguyên
tắc suy đoán không phạm tội? Nếu là bất kỳ
người nào thì đương nhiên phải chứng minh lỗi
của người đó và chừng nào chưa chứng minh
được, chừng đó chưa thể kết luận người đó có
lỗi. Còn nếu không phải là bất kỳ người nào mà
là một cá nhân cụ thể và đối với người đó đã thu
thập được những chứng cứ - cơ sở để buộc tội,
thì lúc này áp dụng nguyên tắc suy đoán không
phạm tội là không hợp lý và trái pháp luật. Bởi
lẽ, khởi tố bị can lúc này đồng nghĩa với việc
2.4. Quan điểm thừa nhận
Hoạt động tố tụng hình sự khác với các hoạt
động khác của con người - nơi mà hoạt động
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 29
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
nhận thức có thể kết thúc bằng một kết quả
nhận thức mới hoặc có thể chưa đem lại kết
quả gì. Hoạt động tố tụng hình sự không thể kết
thúc mà không có kết quả pháp lý cụ thể. Cơ
quan tiến hành tố tụng hình sự không thể kết
thúc hoạt động tố tụng mà vấn đề có phạm tội
hay không phạm tội của người bị buộc tội vẫn
chưa có kết luận và không thể nói rằng: “chúng
tôi không thể chứng minh được lỗi của người
bị buộc tội nhưng chúng tôi lại không thể tin là
người bị buộc tội là không có tội”. Nhiệm vụ
của tố tụng hình sự là khi kết thúc hoạt động tố
tụng phải xác định rõ ràng hoặc người bị buộc
tội là người có phạm tội hoặc là người bị buộc
tội không phạm tội (trừ trường hợp đình chỉ vụ
án). Như vậy, các cơ quan tiến hành tố tụng phải
xuất phát từ chỗ hoặc là người bị buộc tội được
áp dụng nguyên tắc suy đoán không phạm tội
cho đến khi chứng minh được có phạm tội hoặc
là người bị buộc tội bị áp dụng nguyên tắc suy
đoán có phạm tội cho đến khi chứng minh được
là không phạm tội. Lịch sử phát triển của tố
tụng hình sự trên thế giới đã không chấp nhận
nguyên tắc suy đoán có phạm tội và đã phát
triển theo hướng nhân đạo và ghi nhận nguyên
tắc suy đoán không phạm tội.
Nhà nước ta cũng đã tiếp thu tư tưởng tiến bộ
của nguyên tắc suy đoán không phạm tội và ghi
nhận nguyên tắc này như là một trong những
nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự. Tuy tên
gọi chưa được trực diện, nhưng nội dung của
nó cũng đã phán ảnh được tinh thần của nguyên
tắc suy đoán không phạm tội, đó là: “không ai
bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa
có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp
luật”. Nguyên tắc này được quy định tại Điều
72 của Hiến pháp năm 1992 và tiếp tục được
ghi nhận tại Điều 9 của Bộ luật Tố tụng hình
sự năm 2003 (BLTTHS). Đây là nét son trong
lĩnh vực bảo vệ quyền con người ở Việt Nam.
Tuy nhiên, cách diễn đạt trên chưa thật sự lột tả
được bản chất của nguyên tắc suy đoán không
phạm tội. Nó chưa chỉ ra được ai là người được
áp dụng nguyên tắc suy đoán không phạm tội.
Điều đó cho thấy, lý luận khoa học tố tụng hình
sự của nước ta đã có bước tiến đáng kể, nhưng
nghiên cứu về nguyên tắc suy đoán không phạm
tội còn khiêm tốn.
Là nguyên tắc hiến định, nguyên tắc suy
đoán không phạm tội có ý nghĩa vô cùng quan
trọng trong khoa học tố tụng hình sự. Đối với
hoạt động xét xử không có kim chỉ nam nào tin
cậy hơn ngoài việc thừa nhận không điều kiện
và hiểu một cách đúng đắn nguyên tắc suy đoán
không phạm tội, một nền tảng của hoạt động tố
tụng hình sự. Bởi lẽ, nguyên tắc này quyết định
và chi phối toàn bộ tính chất hoạt động của các
cơ quan tiến hành tố tụng hình sự. Tính hiện
thực và nhân đạo của nguyên tắc này là nó phản
ánh được giá trị và địa vị của con người trong
xã hội công dân.
3. Bản chất của nguyên tắc suy đoán không
phạm tội
3.1. Người bị buộc tội được suy đoán không
phạm tội cho đến khi có bản án kết tội có
hiệu lực của Tòa án
Người bị buộc tội là người không phạm tội
được coi là chân lý cho đến khi có bản án kết
tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Chừng nào
chưa có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực
pháp luật thì chừng đó, người bị buộc tội vẫn là
người không phạm tội và luôn được thừa nhận
là đúng.
Điều 9 của BLTTHS sử dụng chủ từ vô nhân
xưng “không ai” tức là bất kỳ người nào cũng
là chủ thể được suy đoán không phạm tội. Cách
sử dụng này chưa lột tả hết bản chất của nguyên
tắc suy đoán không phạm tội và không khẳng
định được ai được suy đoán là không phạm tội?
Người nào cần đến suy đoán không phạm tội?
Đương nhiên là và chỉ là những người bị buộc
tội, còn người không bị buộc tội thì họ không
cần đến sự suy đoán không phạm tội. Bất kỳ ai
bị buộc tội đều được suy đoán là không phạm
tội. Như vậy, người bị tạm giữ là chủ thể đầu
tiên được suy đoán không phạm tội vì họ mới
là người bị tình nghi phạm tội, đương nhiên suy
đoán không phạm tội cũng được áp dụng với
người bị khởi tố hình sự, người bị đưa ra xét xử
chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực
pháp luật.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
30 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
Phải khẳng định rằng, người bị buộc tội
không đồng nghĩa với người phạm tội. Người
bị buộc tội mới chỉ là người bị tình nghi về
việc thực hiện những hành vi có dấu hiệu của
tội phạm. Trách nhiệm hình sự chỉ bắt đầu khi
bản án kết tội bị cáo có hiệu lực pháp luật chứ
không phải từ thời điểm có quyết định tạm giữ.
Người bị buộc tội không phải là người phạm
tội và đây là tình trạng pháp lý khách quan của
họ, do vậy đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố
tụng, xã hội và mọi người phải nhìn nhận và
đối xử với họ như là người không phạm tội.
Đây là nghĩa vụ pháp lý, trừ một số hạn chế
nhất định mà pháp luật cho phép áp dụng với
những người này như các biện pháp ngăn chặn,
còn các quyền, lợi ích hợp pháp khác của họ
vẫn phải được pháp luật tôn trọng và bảo vệ.
Dù rằng tâm lý đời thường điều này có thể khó
thuyết phục, ví dụ như người cướp giật bị bắt
quả tang, với đầy đủ chứng cứ mà vẫn không
bị coi là có tội? Nhưng suy đoán không phạm
tội là tình trạng pháp lý khách quan của người
bị buộc tội dựa trên các quy định của pháp luật.
Vì vậy, nó có tính bắt buộc phải tuân thủ đối
với tất cả mọi người, kể các cơ quan tiến hành
tố tụng, những người tiến hành tố tụng. Pháp
luật nghiêm cấm đối xử với người bị buộc tội
như là người phạm tội khi mà chưa có bản án
của tòa án kết tội người đó đã có hiệu lực pháp
luật. Tình trạng này không phụ thuộc vào ý chí
chủ quan của các cơ quan tiến hành tố tụng và
không cản trở hoạt động của các cơ quan tiến
hành tố tụng trong việc thu thập chứng cứ để
chứng minh tội phạm và người phạm tội. Các
cơ quan tiến hành tố tụng có quyền có chính
kiến của mình về lỗi của người bị buộc tội,
nhưng phải thể hiện chính kiến của mình trong
nguyên tắc suy đoán không phạm tội. Suy đoán
không phạm tội được thừa nhận cho đến khi có
bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp
luật. Nói cách khác, chỉ có tòa án mới có quyền
tuyên bố một người là người có phạm tội. Đây
là một trong những bảo đảm quan trọng đối với
quyền con người của người bị buộc tội. Bởi lẽ,
Tòa án thực hiện chức năng xét xử với những
nguyên tắc dân chủ, công khai tại phiên tòa
theo trình tự tố tụng chặt chẽ được pháp luật
quy định. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự và
kết tội người nào đó phải tuân thủ các quy định
của pháp luật trong đó bao hàm cả những bảo
đảm pháp lý để sao cho trách nhiệm hình sự
được áp dụng với người phạm tội đích thực và
phù hợp với mức độ lỗi của người đó. Suy đoán
không phạm tội có nghĩa là lỗi của người bị
buộc tội phải được chứng minh một cách thuyết
phục tại phiên tòa. Việc nghi ngờ người phạm
tội là chưa đủ, việc khởi tố hình sự với người
đó cũng chưa đủ. Chừng nào những chứng cứ
buộc tội đối với người bị buộc tội chưa được
chứng minh trước phiên tòa và chưa được hội
đồng xét xử thừa nhận thì chừng đó, người bị
buộc tội vẫn là người không phạm tội.
Nguyên tắc suy đoán không phạm tội là
nền tảng cho những bảo đảm pháp lý về quyền
bào chữa của người bị buộc tội. Nói cách khác,
nguyên tắc suy đoán không phạm tội có mối
quan hệ qua lại mật thiết với quyền bào chữa
của người bị buộc tội. Quyền bào chữa của
người bị buộc tội chỉ có thể được thực hiện một
cách đầy đủ và hiện thực nếu tuân thủ nguyên
tắc suy đoán không phạm tội. Vi phạm quyền
bào chữa của người bị buộc tội luôn luôn là vi
phạm nguyên tắc suy đoán không phạm tội ở
trong chừng mực nhất định. Và ngược lại, vi
phạm nguyên tắc suy đoán không phạm tội tất
yếu dẫn đến vi phạm quyền bào chữa của người
bị buộc tội.
Nguyên tắc suy đoán không phạm tội có tác
dụng định hướng cho những người tham gia
tố tụng trong quan hệ với người bị buộc tội.
Nguyên tắc này loại trừ định kiến, kết tội một
chiều trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử.
Dù chứng cứ thu thập trong vụ án đến đâu, dù
niềm tin nội tâm của những người tiến hành tố
tụng về lỗi của người bị buộc tội thế nào thì họ
vẫn phải có nghĩa vụ làm sáng tỏ các tình tiết,
sự kiện của vụ án một cách khách quan, toàn
diện và đầy đủ. Nguyên tắc này thể hiện thái độ
trân trọng tới số phận con người, hạn chế những
sai lầm trong hoạt động tư pháp, làm oan người
không phạm tội.
Cơ quan thông tin đại chúng có quyền đưa
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 31
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
tin về các vụ án. Đó chính là các cơ quan có
thể giúp cho nguyên tắc xét xử công khai và
tác dụng tuyên truyền pháp luật của Tòa án
vượt xa không gian chật hẹp của phòng xử án.
Cơ quan thông tin đại chúng không chỉ làm dư
luận xã hội chú ý về những vấn đề nội dung
của vụ án mà còn chú ý cả những khía cạnh
khác của hoạt động tố tụng như những khiếm
khuyết, sai phạm, văn hóa ứng xử, sự thiếu
khách quan của những người tiến hành tố tụng.
Khi thông tin của cơ quan thông tin đại chúng
là xác thực thì những trường hợp trên có tác
dụng tích cực trong việc tuân thủ pháp chế,
nâng cao vai trò, trách nhiệm của cơ quan tiến
hành tố tụng. Nhưng thực tế cho thấy, có những
trường hợp vụ án mới trong giai đoạn điều tra,
truy tố và đang xét xử thì cơ quan thông tin
đại chúng đã đăng những bài viết mà trong đó
người bị buộc tội được mô tả, bị miệt thị là
“hắn”, “y”, “thị”, “kẻ”, “tội phạm nguy hiểm”
hoặc “đồng bọn”… phải đền tội bằng những
hình phạt nghiêm khắc nhất. Điều muốn nói ở
đây là, khi vụ án đang ở trong giai đoạn điều
tra, truy tố hoặc đang xét xử, chưa có bản án có
hiệu lực pháp luật, thì người bị buộc tội vẫn là
người không phạm tội mà cơ quan thông tin đại
chúng đã tuyên bản án kết tội đối với người bị
buộc tội. Hội đồng xét xử độc lập và chỉ tuân
theo pháp luật, bản án, quyết định của hội đồng
xét xử phải dựa vào các chứng cứ được xem
xét công khai tại phiên tòa, không bị ràng buộc
bởi bất kỳ ý kiến đánh giá về chứng cứ, về tình
tiết, sự kiện trong vụ án của bất kỳ ai. Nhưng
hội đồng xét xử bao gồm những con người và
họ có thể phải chịu tác động tâm lý từ cơ quan
thông tin đại chúng khi nghị án. Không loại trừ
khả năng trong số những người đọc báo, xem
truyền hình, nghe đài có thể có những người
tham gia phiên tòa với tư cách người bị hại,
người làm chứng, người giám định hay người
phiên dịch. Liệu có gì bảo đảm rằng những lời
khai của họ hoàn toàn không bị ảnh hưởng chi
phối của những thông tin về vụ án mà họ biết
được qua các phương tiện thông tin đại chúng?
Và như vậy, quá trình làm sáng tỏ sự thật của
vụ án sẽ trở nên khó khăn hơn. Nhưng vấn đề
cần đặt ra ở đây là, nếu bản án của hội đồng xét
xử có những nội dung giống như cơ quan thông
tin đại chúng đã khẳng định, thì trong nhận thức
của công chúng, cơ quan thông tin đại chúng là
người xử án, còn hội đồng xét xử là người chạy
theo cơ quan thông tin đại chúng hoặc hội đồng
xét xử đã chịu sự tác động của cơ quan thông
tin đại chúng khi thực hiện chức năng xét xử.
Nguyên tắc suy đoán không phạm tội là
nguyên tắc hiến định không ai được vi phạm,
kể cả cơ quan thông tin đại chúng. Thực tiễn
cho thấy, đã có cơ quan thông tin đại chúng
và tác giả bài báo bị Tòa án buộc phải xin lỗi
và bồi thường cho người bị báo gọi là “tên tội
phạm” trước khi có bản án kết tội của Tòa án.
Một vấn đề nữa là, cơ quan thông tin đại chúng
có quyền chụp hình người bị buộc tội tại phiên
tòa và đăng hình hay không?
Quan điểm thứ nhất phản đối việc chụp và
đăng hình người bị buộc tội nếu không có sự
đồng ý của người bị buộc tội. Ý kiến này còn
cho rằng, ở khía cạnh đạo đức không nên bắt
người bị buộc tội phải chịu thêm hình phạt của
dư luận bên cạnh hình phạt của nhà nước.
Quan điểm thứ hai cho rằng cơ quan thông
tin đại chúng có quyền chụp và đăng hình người
bị buộc tội vì mục đích là lên án, trừng trị và
phòng ngừa chung.
Quan điểm thứ ba lại trung dung, vừa cho
phép, vừa không cho phép việc chụp và đăng
hình người bị buộc tội. Việc chụp hình và đăng
hình phải có giới hạn, khi nào được và khi nào
không phải rõ ràng.
Theo bản chất của nguyên tắc suy đoán
không phạm tội, chúng tôi cho rằng, quan điểm
thứ nhất là quan điểm hợp lý. Bởi, người bị buộc
tội dù đang đứng trước hội đồng xét xử vẫn là
người không phạm tội, cho nên các quyền về
nhân thân, trong đó có quyền của cá nhân đối
với hình ảnh của họ vẫn phải được pháp luật
tôn trong và bảo vệ.
3.2. Nguyên tắc suy đoán không phạm tội và
nghĩa vụ chứng minh
Theo nguyên tắc xác định sự thật của vụ án,
nghĩa vụ chứng minh lỗi của người bị buộc tội
là nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng,
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
32 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng
minh sự không phạm tội của mình mà đó lại là
quyền của người bị buộc tội.
Trường phái lôgic hình thức cho rằng, người
buộc tội có nghĩa vụ chứng minh và bảo vệ lời
buộc tội của mình, còn người bị buộc tội thì đưa
ra lời bào chữa và bảo vệ sự không phạm tội
của mình, nhưng cũng có nghĩa vụ chứng minh
cho sự không phạm tội đó.
quy định về trách nhiệm của cơ quan tiến hành
tố tụng phải chứng minh lỗi của người bị buộc
tội và người bị buộc tội có quyền chứng minh
mình không phạm tội là nội dung của nguyên
tắc suy đoán không phạm tội:
- Trường hợp người bị buộc tội không đưa
ra chứng cứ, không trả lời câu hỏi của bên buộc
tội thì không có nghĩa là họ đã thừa nhận có
phạm tội. Tham gia chứng minh không phạm
tội là quyền của người bị buộc tội, nên sử dụng
quyền này hay không, họ toàn quyền quyết
định. Cho nên, người bị buộc tội có thể từ chối
khai báo, từ chối tham gia vào các hoạt động
điều tra nào đó hoặc có thể đưa ra chứng cứ.
Không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ
quyền của mình không thể nhìn nhận như sự
kiện làm phát sinh hậu quả pháp lý bất lợi cho
người bị buộc tội. Vì vậy, một kết luận quan
trọng được rút ra từ nguyên tắc suy đoán không
phạm tội là: “khi không chứng minh được sự
không phạm tội của người bị buộc tội không có
nghĩa là việc phạm tội của người bị buộc tội đã
được chứng minh”.
- Trường hợp người bị buộc tội trình bày lời
khai gian dối thì khác với người làm chứng,
người bị buộc tội không phải chịu trách nhiệm
hình sự về lời khai gian dối của mình và luật
cũng không quy định tình tiết này là tình tiết
tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người bị
buộc tội.
- Trường hợp người bị buộc tội nhận tội. Khi
vụ án không có người làm chứng thì tình tiết vụ
án xảy ra như thế nào chỉ có người bị buộc tội
biết rõ. Do vậy, lời nhận tội của người bị buộc
tội là nguồn chứng cứ vô cùng quan trọng trong
việc giải quyết vụ án. Có lập luận cho rằng, nếu
là người bình thường, người bị buộc tội có bao
giờ tự nhận tội để phải chịu hình phạt khi mình
không phạm tội hay không? Từ lập luận này đã
hình thành tư duy pháp lý cho rằng lời nhận tội
của người bị buộc tội là lời khai xác thực đáng
tin cậy nhất. Luật Tố tụng hình sự của một số
nước đề cao giá trị lời nhận tội của người bị buộc
tội và coi đó như là chứng cứ vua. Khi người bị
buộc tội nhận tội tại phiên tòa thì ngừng tranh
luận, đoàn bồi thẩm ngừng hoạt động và hội
Còn theo trường phái “cùng chứng minh”
thì người bị buộc tội cũng phải có nghĩa vụ
chứng minh. Nếu không thừa nhận việc cùng
có nghĩa vụ chứng minh thì có thể làm lọt tội
phạm. Trường phái này được áp dụng phổ biến
trong thời phong kiến. Người bị buộc tội cũng
phải có nghĩa vụ chứng minh sẽ dẫn tới hệ quả
trường hợp người bị buộc tội không chứng minh
được sự không phạm tội của mình sẽ bị coi là
có phạm tội mà không cần có những chứng cứ
nào khác.
Trường phái “ai đưa ra lời buộc tội, người
đó phải chứng minh là có phạm tội” thì theo
luật La Mã cổ đại, “chứng minh là nghĩa vụ
của người khẳng định chứ không phải nghĩa vụ
của người phủ nhận”. Tư tưởng này lúc đầu chỉ
áp dụng trong pháp luật tố tụng dân sự, sau đó
dần dần được áp dụng trong pháp luật tố tụng
hình sự. Nhiều nước trên thế giới quan niệm
vụ án hình sự cũng là “vụ kiện”- xung đột lợi
ích pháp lý giữa một bên là nhà nước (người
buộc tội) và một bên là người bị buộc tội. Từ
đó hình thành trường phái “ai đưa ra lời buộc
tội, người đó phải chứng minh là có phạm tội”.
Theo trường phái này, người bị buộc tội không
có nghĩa vụ chứng minh sự không phạm tội của
mình mà đó là quyền của họ vì người bị buộc
tội luôn được suy đoán không phạm tội.
BLTTHS nước ta đã tiếp thu tư tưởng tiến
bộ này, nhưng lại coi đó là nội dung của nguyên
tắc xác định sự thật của vụ án chứ không phải là
nội dung của nguyên tắc suy đoán không phạm
tội. Chúng tôi cho rằng điều đó là không hợp
lý, bởi vì nội dung của nguyên tắc xác định sự
thật của vụ án không liên quan đến việc phân
định nghĩa vụ chứng minh của các chủ thể trong
quan hệ pháp luật tố tụng hình sự. Như vậy, cần
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 33
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
đồng xét xử chuyển sang phần nghị án ngay.
Quan điểm này là không khoa học vì thực tiễn
cho thấy, có những trường hợp người bị buộc
tội hoàn toàn ý thức về những hậu quả bất lợi
đối với mình khi nhận tội, nhưng vẫn nhận tội
mặc dù không phạm tội với nhiều mục đích khác
nhau, như nhận tội thay cho người thân, nhận
một tội nhẹ hơn để lẩn tránh việc phát hiện một
tội khác nặng hơn. Hoặc có thể do sự trùng hợp
ngẫu nhiên, người bị buộc tội nhận tội vì nghĩ
rằng mình phạm tội để mong được hưởng tình
tiết giảm nhẹ trong khi người bị buộc tội lại là
người hoàn toàn không phạm tội.
Theo BLTTHS, mọi chứng cứ đều có giá trị
chứng minh như nhau, không có chứng cứ nào
được xác định là có giá trị chứng minh cao hơn
các chứng cứ khác. Như vậy, khi người bị buộc
tội nhận tội tại phiên tòa thì hội đồng xét xử
vẫn tiếp tục xét hỏi bình thường và kiểm tra
lời khai nhận tội của người bị buộc tội với các
chứng cứ khác cho tới khi mọi tình tiết của vụ
án được sáng tỏ. Có nghĩa là lúc này nội dung
của nguyên tắc suy đoán không phạm tội vẫn có
hiệu lực khi người bị buộc tội nhận tội. Người
bị buộc tội nhận tội không làm chấm dứt nghĩa
vụ chứng minh của bên buộc tội và sự đánh giá
chứng cứ của hội đồng xét xử. Sự kiện này có
thể chỉ làm cho nghĩa vụ chứng minh của bên
buộc tội được thực hiện dễ dàng hơn, lời nhận
tội của người bị buộc tội chỉ có thể được coi là
chứng cứ nếu phù hợp với các chứng cứ khác
của vụ án. Không được dùng lời nhận tội của
người bị buộc tội làm chứng cứ duy nhất để
kết tội.
vô tư, trọng tài trong hoạt động xét xử. Viện
kiểm sát là cơ quan buộc tội có trách nhiệm
thu thập, đưa ra chứng cứ làm cơ sở cho việc
bảo vệ quyết định truy tố của mình. Quyết định
đó cần có những chứng cứ gì, đã chứng minh
được lỗi của người bị buộc tội hay chưa? nếu
chứng cứ không đầy đủ có nghĩa là bên buộc tội
chưa chứng minh được lỗi của người bị buộc
tội, không chứng minh được lỗi của người bị
buộc tội thì phải xem là đã chứng minh được sự
không phạm tội của người bị buộc tội. Tòa án
phải tuyên bố người bị buộc tội không phạm tội.
Tuy nhiên, trong thực tiễn yêu cầu này không
phải lúc nào cũng được tuân thủ.
Vậy, Tòa án có nghĩa vụ chứng minh lỗi của
người bị buộc tội hay không? Có quan điểm
cho rằng căn cứ vào Điều 10 của BLTTHS về
xác định sự thật của vụ án thì Tòa án cũng có
nghĩa vụ chứng minh lỗi của người bị buộc
tội. Theo chúng tôi, Tòa án không có nghĩa vụ
chứng minh lỗi của người bị buộc tội mà đó chỉ
là quyền của Tòa án khi thấy cần thiết. Bởi vì,
tuy Tòa án cũng là cơ quan tiến hành tố tụng
nhưng không phải là cơ quan thực hiện chức
năng buộc tội, Tòa án chỉ thực hiện chức năng
duy nhất là xét xử. Xét xử - trọng tài là phải xác
định được có hay không có các hành vi, tình
tiết, sự kiện của vụ án mà bên buộc tội và bên bị
buộc tội đưa ra. Sau đó đánh giá về các chứng
cứ, hành vi, tình tiết, sự kiện đó có những dấu
hiệu đặc trưng của tội nào được quy định trong
Bộ luật Hình sự. Tòa án chỉ có nghĩa vụ chứng
minh và trả lời cho các nội dung trong bản án
và quyết định của mình. Ví dụ, khi Tòa án ra
bản án tuyên bố người bị buộc tội phạm tội thì
Tòa án phải lập luận, chứng minh, viện dẫn
trong bản án vì sao Tòa án chấp nhận lời buộc
tội là có căn cứ và tuyên bố người bị buộc tội
phạm tội. Ngược lại, khi Tòa án ra bản án tuyên
bố người bị buộc tội không phạm tội thì Tòa án
cũng phải lập luận, chứng minh, viện dẫn trong
bản án vì sao Tòa án đã không chấp nhận lời
buộc tội mà chấp nhận lời bào chữa.
- BLTTHS quy định trước khi mở phiên tòa,
thẩm phán được phân công thụ lý vụ án trả lại
hồ sơ để điều tra bổ sung khi thấy cần phải xem
xét thêm những chứng cứ quan trọng đối với
vụ án mà không thể bổ sung tại phiên tòa được
(Điều 179). Tại phiên tòa, hội đồng xét xử cũng
có quyền yêu cầu điều tra bổ sung bằng cách
trả lại hồ sơ về cho Viện kiểm sát (Điều 199).
Về lý luận, những quy định này đã làm cho Tòa
án chưa thực sự là cơ quan thực hiện chức năng
duy nhất là xét xử. Tòa án đã làm thay công
việc của bên buộc tội, làm mất tính khách quan,
3.3. Mọi hoài nghi về người bị buộc tội phải
được giải thích theo hướng có lợi cho người
bị buộc tội
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
34 I
I
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
Hoài nghi là trạng thái cảm giác thiếu tự
tin, nhận thức chưa đầy đủ, không khẳng định
được sự thật hay không sự thật của một giả
thiết nào đó. Nguồn gốc nhận thức của trạng
thái hoài nghi là sự phản ánh không đầy đủ các
tình tiết, khía cạnh, các mối liên hệ cần thiết
để có được tri thức toàn diện, bản chất về sự
vật, hiện tượng.
Trong hoạt động nhận thức, trạng thái hoài
nghi có hai tác dụng. Một là, nó buộc chủ thể
hoạt động nhận thức phải thận trọng với những
kết luận khi mà các thông tin chưa xác thực và
đầy đủ. Hai là, nó là động lực cho hoạt động
nhận thức tiếp theo để bổ sung những thông
tin còn thiếu, để có tri thức đầy đủ và xác thực
hơn về sự vật, hiện tượng.
Trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử
cũng xảy ra những tình huống khi những thông
tin, chứng cứ về các hành vi, sự kiện, tình tiết
cụ thể của vụ án liên quan đến xác định lỗi
của người bị buộc tội có những mâu thuẫn
nên không thể khẳng định được một cách dứt
khoát có hay không có hành vi, tình tiết, sự
kiện đó.
Có trường hợp bên buộc tội cho rằng người
bị buộc tội là có phạm tội, còn người bị buộc tội
lại phủ nhận lời buộc tội đó. Những chứng cứ
thu thập được trong vụ án không đủ để khẳng
định bên buộc tội là đúng và cũng không đủ
để bác bỏ hoàn toàn lời phủ nhận của người bị
buộc tội. Nếu mọi hoài nghi về lỗi của người
bị buộc tội được giải thích về phía có lợi cho
bên buộc tội thì từ suy đoán không phạm tội
sẽ trở thành suy đoán có phạm tội. Có nghĩa
là người bị buộc tội bị kết tội thì việc xét xử
có khi không đúng người, mục đích của hình
phạt cũng không đạt được, vì người phạm tội
đích thực phải bị trừng phạt chứ không phải
người không phạm tội. Xuất phát từ nguyên
tắc suy đoán không phạm tội, mọi hoài nghi về
lỗi của người bị buộc tội phải được giải thích
theo hướng có lợi cho người bị buộc tội như
là một bảo đảm quyền con người của người bị
buộc tội, đồng thời đó là trách nhiệm của các
cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định được
sự thật khách quan của vụ án.
4. Kết luận
Dưới góc độ bảo vệ quyền con người trong
tố tụng hình sự của người bị buộc tội, căn cứ vào
địa vị pháp lý đặc thù của những người bị buộc
tội là người tham gia tố tụng hình sự “yếu thế”
hơn cả, bị mất đi một số quyền mà pháp luật
quy định, lại phải đối trọng với các cơ quan tiến
hành tố tụng thực hiện chức năng buộc tội là Cơ
quan điều tra, Viện kiểm sát. Họ phải đối mặt
với cả bộ máy cơ quan nhà nước hoạt động có
tính chuyên nghiệp, với đội ngũ Điều tra viên,
Kiểm sát viên được đào tạo bài bản, được nhà
nước trả lương và cung cấp trang thiết bị làm
việc cần thiết. Họ cũng có thể bị áp dụng một
số biện pháp cưỡng chế và hoàn toàn không có
khả năng bình đẳng với các bên buộc tội trong
hoạt động chứng minh ở giai đoạn điều tra (thu
thập, cung cấp chứng cứ). Vì vậy, những người
bị buộc tội là những người có khả năng bị tổn
thương các quyền con người trong tố tụng hình
sự nhất khi tham gia tố tụng hình sự. Do vậy,
bảo vệ các quyền con người trong tố tụng hình
sự của những người bị buộc tội là đối tượng
trọng tâm của việc bảo vệ quyền con người
trong tố tụng hình sự. Để có thể hoàn thiện các
quy định về nguyên tắc suy đoán không phạm
tội, chúng tôi đề nghị cần sửa đổi, bổ sung một
số điều trong BLTTHS như sau:
Sửa đổi, bổ sung Điều 9 của BLTTHS
Thứ nhất, sửa tên điều luật “Không ai bị coi
là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản
án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật”
thành “nguyên tắc suy đoán không phạm tội”.
Thứ hai, sửa đổi nội dung điều luật “Không
ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi
chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực
pháp luật” thành “Người bị buộc tội (người bị
tam giữ, người bị khởi tố hình sự, người bị đưa
ra xét xử) được coi là không có tội và không
phải chịu hình phạt cho đến khi có bản án kết
tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án”.
Bổ sung vào điều này nội dung: “Trách
nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan
tiến hành tố tụng. Người bị buộc tội có quyền
chứng minh là mình không phạm tội.
Mọi hoài nghi về lỗi của người bị buộc tội
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 35
BÀN VỀ DỰ ÁN LUẬT
mà không thể làm rõ được trong vụ án phải
được giải thích về phía có lợi cho người bị
buộc tội”.
tội và không thể bổ sung chứng cứ tại phiên
tòa được. Bởi vì, theo quy định của pháp luật,
phiên tòa phải liên tục và khi kết thúc phiên
tòa, hội đồng xét xử phải ra được bản án để
quyết định tuyên bố người bị buộc tội có phạm
tội hay không phạm tội, chứ không thể có một
quyết định nào khác.
Tóm lại, việc quy định nguyên tắc suy đoán
không phạm tội trong BLTTHS không làm cản
trở hoạt động tố tụng hình sự của các cơ quan
tiến hành tố tụng trong lĩnh vực phòng, chống
tội phạm, không là cơ sở để làm lọt tội phạm.
Quy định nguyên tắc suy đoán không phạm tội
sẽ làm tăng giá trị con người trong xã hội, làm
tăng vai trò, trách nhiệm của các cơ quan tiến
hành tố tụng cũng như những người tiến hành
tố tụng, hạn chế tối đa các trường hợp oan, sai;
tôn trọng công dân, hướng tới xây dựng một
nhà nước pháp quyền, nhân đạo, văn hóa, văn
minh và vì con người.
Sửa đổi Khoản 1, Điều 179 của BLTTHS
Sửa đổi điều khoản này theo hướng chỉ cho
phép Thẩm phán được phân công thụ lý vụ án
trả lại hồ sơ vụ án khi Viện kiểm sát có yêu
cầu để điều tra bổ sung trước khi mở phiên
tòa. Thẩm phán được phân công thụ lý vụ án
không được quyết định trước về việc đánh giá
chứng cứ của vụ án có đủ hay không, vì sẽ
không khách quan. Vấn đề xác định có hay
không có các hành vi, tình tiết, sự kiện của
vụ án là thuộc về phần nghị án của hội đồng
xét xử và được tuyên bố, quyết định trong bản
án.
Sửa đổi Điều 199 của BLTTHS
Sửa đổi điều này theo hướng không cho
phép Hội đồng xét xử có quyền trả hồ sơ để
điều tra bổ sung khi không đủ chứng cứ buộc
nên thành công trong việc tổ chức thực hiện một
số văn bản luật. Gần đây nhất, việc tổ chức tuyên
truyền về nội dung, lợi ích và thậm chí là về các
chế tài liên quan đến việc đội mũ bảo hiểm đã
góp phần vào những thành công ban đầu của quy
định bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi ngồi trên xe
gắn máy27.
VIỆC TỔ CHỨC THỰC
HIỆN PHÁP LUẬT ...
Đảm bảo công khai, minh bạch trong việc
tổ chức thực hiện pháp luật còn bao hàm nghĩa
tạo cơ hội cho các chủ thể trong xã hội được
tham gia phản biện về nội dung của các quy
định pháp luật cũng như cách thức tổ chức
thực hiện các quy định pháp luật đó. Tạo cơ
hội để thu nhận các phản biện sẽ giúp cho
những cơ quan chịu trách nhiệm tổ chức thực
hiện pháp luật phát hiện được những điểm bất
cập trong quá trình thực hiện công việc. Đó là
những cơ sở quan trọng đề điều chỉnh, hoàn
thiện và nâng cao hiệu quả của việc tổ chức
thực hiện pháp luật.
(Tiếp theo trang 13)
Luật Doanh nghiệp 1999 và Luật Doanh nghiệp
2005) được đưa vào áp dụng, vẫn có hơn 73% số
cơ quan quản lý nhà nước, các chuyên gia kinh
tế được hỏi cho rằng cần tiếp tục tuyên truyền về
hai bộ luật này với lý do chính là vẫn có nhiều
doanh nghiệp chưa hiểu rõ và làm theo đúng các
quy định của các luật này26.
Ngược lại, việc tuyên truyền, thông tin đầy
đủ về nội dung của các quy định pháp luật cũng
như cách thức thực hiện pháp luật là yếu tố tạo
(26) Hoàng Quốc Việt, Thực thi pháp luật: khoảng trống từ bên trong, Diễn đàn doanh nghiệp Thứ Bảy, 22/11/2008 - 10:26’ AM.
(27) Hồ Nghĩa Dũng, “Một năm thực hiện quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm: Bước đầu hình thành văn hoá giao thông”, Giao thông
Vận tải, 08:22’ AM - Thứ sáu, 12/12/2008.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
36 I
I
9 trang
11360
Free
Bạn đang xem tài liệu "Quy định nguyên tắc suy đoán không phạm tội để bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- quy_dinh_nguyen_tac_suy_doan_khong_pham_toi_de_bao_ve_quyen.pdf
