Từ “sưu tập dữ liệu” đến “quyền sui generis”: Cơ chế nào để bảo hộ cơ sở dữ liệu kỹ thuật số?
VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
Review Article
From “Compilations” to “Sui Generis Right”: Which
Approach to Digital Database Protection?
Nguyen Luong Sy*
University of Law, Hue University, Vo Van Kiet, Hue, Vietnam
Received 9 August 2021
Revised 26 September 2021; Accepted 26 October 2021
Abstract: Databases under the Berne Convention 1886, the TRIPS Agreement 1994 and the WIPO
Copyright Treaty 1996 are copyrighted as “compilations”. The EU has initiated the establishment
of sui generis database right of Intellectual Property protection. Meanwhile, the United States
refuses to apply the same system. This article addresses the question: What lessons for Vietnam to
build an appropriate mechanism for such valuable assets of the digital era as databases?
Keywords: Database, sui generis right, copyright.*
________
* Corresponding author.
20
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
21
Từ “sưu tập dữ liệu” đến “quyền sui generis”: Cơ chế nào để
bảo hộ cơ sở dữ liệu kỹ thuật số?
Nguyễn Lương Sỹ*
Trường Đại học Luật, Đại học Huế, Võ Văn Kiệt, Huế, Việt Nam
Nhận ngày 9 tháng 8 năm 2021
Chỉnh sửa ngày 26 tháng 9 năm 2021; Chấp nhận đăng ngày 26 tháng 10 năm 2021
Tóm tắt: Cơ sở dữ liệu (CSDL) theo quy định của Công ước Berne 1886, Hiệp định TRIPS 1994
và Hiệp định WCT 1996 được bảo hộ dưới dạng “sưu tập dữ liệu” theo cơ chế quyền tác giả. EU đã
tiên phong cho việc xây dựng hệ thống riêng (sui generis) về bảo hộ CSDL dưới hình thức một đối
tượng sở hữu trí tuệ độc lập. Trong khi đó, Hoa Kỳ từ chối áp dụng cơ chế sui generis. Bài viết này
trả lời câu hỏi: Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm gì để xây dựng cơ chế bảo hộ phù hợp cho một
loại tài sản của kỷ nguyên số như CSDL?
Từ khóa: Cơ sở dữ liệu, quyền sui generis, quyền tác giả.
1. Thách thức pháp lý trước bước nhảy vọt
Integrated Data Store (Lưu trữ dữ liệu tích hợp
[1]. Mười năm sau, tiêu chuẩn cho CSDL hiện
đại được định hình khi E.F.Codd công bố mô
hình CSDL quan hệ, nơi người dùng có thể tìm
kiếm được dữ liệu mà không cần kết nối với hệ
thống lưu trữ thông tin dưới dạng vật lý [2]. Đến
thập niên 1990, ngành công nghiệp dữ liệu đã
chuyển mình phát triển mạnh mẽ dưới động lực
chính là sự phổ biến của Internet và nền tảng
không gian thông tin toàn cầu World Wide Web.
Máy tính ngày nay có thể tự động truy quét và
lưu trữ dữ liệu theo lập trình sẵn, hoặc hiện đại
hơn với trí tuệ nhân tạo tích hợp, xây dựng nên
những CSDL khổng lồ hay còn gọi là Big Data.
So với CSDL thế hệ cũ, Big Data thể hiện sự mở
rộng khủng khiếp về khối lượng thông tin, tốc độ
truy cập, sự đa dạng và tính xác thực, từ đó gia
tăng giá trị hữu ích của dữ liệu1.
của công nghệ dữ liệu *
Dữ liệu được xem là xương sống của cuộc
cách mạng công nghiệp 4.0. Trong xã hội thông
tin, dữ liệu vận hành và chi phối hầu hết mọi hoạt
động, từ mua sắm cá nhân đến nghiên cứu khoa
học. Tầm quan trọng của dữ liệu với xã hội loài
người vốn đã được thừa nhận từ hàng nghìn năm,
thể hiện qua việc ghi nhận dữ liệu bằng nhiều
phương tiện dù thô sơ nhất như đá, gỗ, hay giấy
và lưu trữ chúng bằng hàng triệu quyển sách, tủ
tài liệu trong các hệ thống thư viện. Chính hoạt
động ghi nhận, sắp xếp, quản lý và lưu trữ đó đã
hình thành nên khái niệm CSDL. Mặc dù đã xuất
hiện từ xa xưa, nhưng chỉ đến khi máy tính ra
đời, CSDL mới thực sự bước chân vào một cuộc
cách mạng, trở thành thành tố then chốt của kỷ
nguyên Internet vạn vật.
Ngày nay, thông tin là nguồn tài nguyên vô
tận của nền kinh tế số, CSDL cũng vì thế là tài
sản vô giá của doanh nghiệp. Mọi doanh nghiệp
lớn trên thế giới, từ lĩnh vực truyền thống đến
Cuộc cách mạng của CSDL khởi nguồn từ
thập niên 1960 với CSDL lưu trữ bằng máy tính
đầu tiên do Charles Bachman thiết lập có tên gọi
________
* Tác giả liên hệ.
1
Đặc trưng 5V của Big Data bao gồm: Volume (khối
Địa chỉ email: [email protected]
lượng), Velocity (tốc độ), Veracity (xác thực), Variety (đa
dạng) và Value (Giá trị).
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
22
lĩnh vực công nghệ, đều vận hành bằng dữ liệu.
Thậm chí, một số công ty hàng đầu như Alphabet
(công ty mẹ của Google), Facebook, Amazon,…
có thể “chết” nếu thiếu CSDL trong vài giây. Với
tầm quan trọng không thể bàn cãi, dữ liệu và
CSDL đương nhiên là những đối tượng được
pháp luật bảo hộ. Trên cơ sở quy định khung của
Công ước Berne 1886, Hiệp định TRIPS 1994,
và Hiệp ước của WIPO về quyền tác giả 1996
(WCT), cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối
với dữ liệu và CSDL được nhận diện như sau:
dữ liệu bên trong nó. Một CSDL được tạo lập
nên từ các dữ liệu có tính nguyên gốc phải được
sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả, hoặc
không làm phương hại đến quyền tác giả trong
trường hợp áp dụng nguyên tắc sử dụng hợp lý
(fair use). Ngược lại, nếu một CSDL chỉ tập hợp
những dữ liệu không có tính nguyên gốc, ví dụ
như danh bạ điện thoại thì có quyền tự do thiết
lập; thậm chí, nhiều CSDL khác nhau có thể
được bảo hộ riêng cho cùng một nhóm dữ liệu.
Cũng cần lưu ý thêm rằng, đối với CSDL do
chương trình máy tính tự động khởi tạo toàn bộ,
chương trình máy tính đó có thể được bảo hộ
quyền tác giả (hoặc sáng chế), và độc lập với sự
bảo hộ dành cho CSDL hay dữ liệu bên trong.
Chính những CSDL không có tính nguyên
gốc này đã làm phát sinh các vướng mắc pháp lý
trong thời đại công nghệ số, khi dữ liệu trở thành
loại tài sản quan trọng của doanh nghiệp. Thách
thức đặt ra là liệu quyền tác giả cho “sưu tập dữ
liệu” có còn phù hợp để bảo hộ các CSDL khổng
lồ hiện nay? Chẳng hạn trong lĩnh vực thương
mại điện tử, các sàn giao dịch đều thu thập dữ
liệu khách hàng2, gồm các thông tin không có
tính nguyên gốc như thời gian và thói quen truy
cập, xu hướng tìm kiếm, lịch sử hoạt động,… để
đề xuất quảng cáo cá nhân hóa phù hợp với sở
thích của từng đối tượng. Về mặt nguyên tắc, do
các thông tin thực nói trên không được bảo hộ
nên bất kỳ ai đều có quyền sử dụng nếu họ tiếp
cận dữ liệu đó một cách hợp pháp. Từ đó, cơ chế
bảo hộ thông thường làm dấy lên lo ngại rằng
“tài sản” CSDL của doanh nghiệp sẽ bị đối thủ
khai thác dễ dàng và hợp pháp, nhất là với sự hỗ
trợ đắc lực của trí tuệ nhân tạo. Trên thực tế, vấn
đề này vốn từ lâu đã gây ra sự chia rẽ giữa các
hệ thống lập pháp tiến bộ nhất trên thế giới, tiêu
biểu là giữa Hoa Kỳ và châu Âu. EU đã ban hành
Sắc lệnh bảo hộ CSDL vào năm 1996, thiết lập
một quyền sui generis3 cho CSDL. Trong khi
đó, Hoa Kỳ vẫn trung thành với cơ chế truyền
thống, bảo hộ bằng quyền tác giả cùng các nhánh
luật khác liên quan.
Về dữ liệu, dữ liệu được phân loại thành hai
dạng là dữ liệu có tính nguyên gốc và dữ liệu
không có tính nguyên gốc [3]. Theo đó, nếu dữ
liệu đảm bảo yêu cầu về tính nguyên gốc thì có
thể được bảo hộ quyền tác giả dưới hình thức
một tác phẩm viết. Đối với dữ liệu không có tính
nguyên gốc, loại dữ liệu này tồn tại phổ biến hơn
trong đời sống xã hội dưới dạng các thông tin
công khai như tên tổ chức/cá nhân, địa chỉ, số
điện thoại, giá hàng hóa, chức năng/thành phần
sản phẩm,… Các thông tin thực tế như vậy
không được xem là tác phẩm và không được bảo
hộ quyền tác giả.
Về CSDL, quyền sở hữu trí tuệ đối với
CSDL lần đầu tiên được ghi nhận trong Công
ước Berne sửa đổi năm 1971 dưới hình thức
“tuyển chọn hoặc sắp xếp nội dung” [4] Trên cơ
sở đó, Hiệp định TRIPS 1994 đã có quy định chi
tiết hơn liên quan đến bảo hộ CSDL: “Các sưu
tập dữ liệu hoặc tư liệu khác, dù dưới dạng đọc
được bằng máy hay dưới dạng khác, mà việc
tuyển chọn hoặc sắp xếp nội dung là thành quả
của hoạt động trí tuệ đều phải được bảo hộ như
nó vốn có. Việc bảo hộ nói trên, với phạm vi
không bao hàm chính các dữ liệu hoặc tư liệu đó,
không được làm ảnh hưởng tới bản quyền đang
tồn tại đối với chính dữ liệu hoặc tư liệu đó”[5].
Như vậy, CSDL là một đối tượng riêng của
quyền tác giả dưới tên gọi “sưu tập dữ liệu”.
CSDL chỉ được bảo hộ khi hoạt động sắp xếp,
tuyển chọn đó thể hiện được tính nguyên gốc, và
việc bảo hộ quyền tác giả với CSDL độc lập với
________
2 Công nghệ thu thập dữ liệu có tên là Cookies, một tập tin
nhỏ được gửi đến thiết bị của người dùng để theo dõi và ghi
nhớ lịch sử truy cập trên website/ứng dụng đó.
3 Sui generis là từ Latin, sử dụng trong thuật ngữ pháp lý để
chỉ một hình thức bảo hộ độc lập, riêng biệt, tồn tại song
song với hệ thống bảo hộ thông thường.
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
23
nội dung không mang tính nguyên gốc của
CSDL. Điều này cũng đồng thời loại bỏ khả năng
chồng chéo chức năng giữa quyền tác giả với
quyền dành cho CSDL.
2. EU và quyền sui generis đối với cơ sở dữ liệu
Tháng 3 năm 1996, EU ban hành Sắc lệnh về
Bảo hộ CSDL với hai mục tiêu chính: thứ nhất,
hài hòa hệ thống bảo hộ CSDL vốn không đồng
nhất giữa các quốc gia thành viên, qua đó phát
triển thị trường nội khối; và thứ hai, là sáng kiến
để khắc phục cơ chế bảo hộ thiếu hiệu quả của
quyền tác giả nhằm thúc đẩy đầu tư vào ngành
công nghiệp dữ liệu [6]. Một số vụ kiện tiêu biểu
làm tiền đề thuyết phục Nghị viện châu Âu về sự
bất cập của quyền tác giả trong bảo hộ CSDL có
thể kể đến vụ Van Dale v. Romme ở Hà Lan.
Trong vụ kiện này, Van Dale đòi quyền tác giả
riêng cho hệ thống 230,000 từ đề mục sắp xếp
theo thứ tự alphabet trong bộ từ điển mà ông là
tác giả. Mặc dù Tòa sơ thẩm và phúc thẩm đều
cho rằng sự sắp xếp hệ thống của Van Dale được
bảo hộ quyền tác giả, Tòa Tối cao Hà Lan lại đưa
ra phán quyết ngược lại. Theo đó, Tòa tối cao
cho rằng việc sắp xếp mục từ nói trên chưa đáp
ứng yêu cầu để được công nhận là tác phẩm do
“không thể hiện được quan điểm cá nhân của tác
giả”4 [7].
Từ đó, Sắc lệnh CSDL ra đời để thiết lập hai
lớp bảo vệ, gồm: (1) Bảo hộ quyền tác giả cho
cấu trúc sắp xếp của CSDL, độc lập với nội dung
[8], (2) Bảo hộ cho nội dung của CSDL bằng
quyền sui generis [8]. CSDL theo định nghĩa của
Sắc lệnh có thể dưới dạng điện tử, hoặc lưu trữ
vật lý, nhưng không bao gồm việc sưu tập, sắp
xếp các vật thể như tem, sách,… [7] Trong vụ
kiện giữa Fixtures Marketing Ltd v. OPAP về
việc khai thác trái phép CSDL kết quả thi đấu các
giải bóng đá ở Anh và Scotland, Tòa án Công lý
châu Âu (ECJ) đã giới hạn thêm định nghĩa
CSDL chỉ bao gồm các tư liệu độc lập, riêng lẻ
với tư liệu khác mà không mang giá trị thông tin,
văn học, nghệ thuật, hay âm nhạc. Nói cách khác,
các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học hay
tác phẩm nghe nhìn khác không thuộc phạm vi
bảo hộ của Sắc lệnh Cơ sở đữ liệu [9]. Như vậy,
có thể khẳng định, lớp bảo vệ thứ hai được Sắc
lệnh tạo ra nhằm bảo hộ một phần, hoặc toàn bộ
Việc bảo vệ hoạt động “sưu tập dữ liệu” bằng
quyền tác giả không có gì mới mẻ so với quy
định khung của các điều ước quốc tế. Do đó,
trọng tâm của Sắc lệnh CSDL chính là hành lang
pháp lý về quyền sui generis. Quyền này sẽ được
trao cho chủ thể “đầu tư đáng kể” (substantial
investment) cho việc thu thập, xác thực hoặc
trình bày nội dung của CSDL. Sự đầu tư đáng kể
đó phải xác định được bằng các phương thức
định lượng hoặc định tính [8]. Trong vụ kiện
British Horseracing v. William Hill5, Tòa ECJ
đã chỉ ra rằng quyền sui generis chỉ áp dụng cho
sự đầu tư đáng kể vào hoạt động thiết lập, lưu trữ
và vận hành hệ thống CSDL, không áp dụng cho
sự đầu tư để tạo ra nội dung dữ liệu bên trong.
Ngoài ra, quyền sui generis không đương nhiên
áp dụng cho mọi loại CSDL chứa nội dung
không có tính nguyên gốc. Nếu một CSDL là sản
phẩm phụ/phái sinh (spin-offs) được tạo ra trong
quá trình thực hiện một chức năng hoặc nhiệm
vụ khác, và chỉ bao gồm một nguồn thông tin
“thô” đơn nhất, CSDL đó chỉ được bảo hộ quyền
tác giả cho công sức tuyển chọn, sắp xếp mà
không được hưởng quyền sui generis. Chẳng
hạn: Danh mục chương trình truyền hình được
khởi tạo như một thao tác bắt buộc trong quá
trình nhà đài thiết lập hệ thống phát sóng [10].
Khác với quyền tác giả, quyền sui generis
đối với CSDL không có nhóm quyền nhân thân.
Cơ chế này trao cho chủ sở hữu độc quyền sử
dụng hai loại quyền tài sản, đó là:
Thứ nhất, quyền “trích xuất” CSDL: được
hiểu là quyền chuyển đổi, tạm thời hoặc vĩnh
viễn, một phần đáng kể hay toàn bộ nội dung
CSDL đến một phương tiện khác dưới bất kỳ
hình thức nào [8].
Thứ hai, quyền “khai thác lại” CSDL: đưa
một phần đáng kể hoặc toàn bộ nội dung CSDL
đến với công chúng bằng cách phân phối bản
sao, cho thuê, trực tuyến hoặc hình thức truyền
________
4 Nguyên văn: “Copyright will only protect a collection of
headwords ‘if it results from a selection process expressing
the author’s personal views’”.
5
Xem thêm: Katharine Stephens (2005), British
Horseracing Board v. William Hill: the race is never lost,
till won.
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
24
đạt khác. Sắc lệnh cũng nêu rõ cơ chế hết quyền sẽ
được áp dụng sau khi bản sao CSDL đã được bán
ra lần đầu tiên [8]. Quyền khai thác lại này có thể
được hiểu tương đương với quyền truyền đạt tác
phẩm đến công chúng trong quyền tác giả [11].
Một điểm cần lưu ý đối với cả hai quyền trên
đó là chủ sở hữu chỉ có quyền ngăn cản khi người
khác trích xuất/khai thác lại trái phép một phần
“đáng kể” nội dung CSDL. Như vậy, công chúng
có quyền tự do sử dụng một phần nhỏ (không
đáng kể) nội dung CSDL, miễn là việc sử dụng
đó không lặp đi lặp lại một cách có hệ thống hoặc
gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi chính
đáng của chủ sở hữu [8]. Sắc lệnh không giải
thích thêm về cách thức xác định như thế nào là
“đáng kể”, mà để ngỏ cho Tòa án quyết định
trong từng vụ việc cụ thể. Sắc lệnh cũng chỉ ra một
số trường hợp ngoại lệ được quyền sử dụng một
phần đáng kể CSDL đã bộc lộ công khai mà không
cần xin phép cho mục đích cá nhân (không áp dụng
với CSDL điện tử), nghiên cứu, giảng dạy, hoặc vì
mục đích an ninh công cộng hay theo thủ tục hành
chính/tư pháp [8].
Quyền sui generis dành cho CSDL có thời
hạn 15 năm tính từ ngày đầu tiên của tháng 1 của
năm tiếp theo năm CSDL được tạo ra. Trong
trường hợp CSDL được bộc lộ tới công chúng
bằng bất kỳ hình thức nào trước khi kết thúc thời
hạn 15 năm kể trên, quyền sui generis sẽ kéo dài
thêm 15 năm kể từ thời điểm bị bộc lộ. Tuy
nhiên, thời hạn bảo hộ CSDL hoàn toàn có thể
“gia hạn” bằng cách tiếp tục tái đầu tư đáng kể để
tạo ra phiên bản mới trên nền tảng CSDL cũ [8].
2003. Tuy nhiên, kết cục chung của tất cả các dự
thảo kể trên là đều không được Quốc hội thông
qua [12]. Điều này đã chứng minh cho lập trường
của phần lớn các nhà lập pháp Hoa Kỳ trong việc
chỉ bảo hộ CSDL bằng cơ chế truyền thống là
quyền tác giả cùng các ngành luật khác liên quan.
Trước hết, CSDL ở Hoa Kỳ được bảo hộ
dưới dạng “bộ sưu tập” tức là hoạt động thu thập
và sắp xếp các tư liệu có sẵn hoặc dữ liệu đã được
chọn lọc để tạo ra một tổng thể cấu thành tác
phẩm gốc [13]. Phù hợp với quy định khung của
các điều ước quốc tế về quyền tác giả, sưu tập dữ
liệu ở Hoa Kỳ chỉ được bảo hộ đối với tổng thể
CSDL, không bảo hộ riêng cho từng phần và độc
lập với nội dung CSDL. Tuy nhiên, việc áp dụng
quy định kể trên trong thực tiễn xét xử không hề
dễ dàng. Trong giai đoạn trước năm 1991, ở Hoa
Kỳ tồn tại hai luồng quan điểm trái ngược nhau.
Một là, từ chối bảo hộ quyền tác giả cho CSDL
bởi cho rằng, chỉ đơn thuần lựa chọn và sắp xếp
thông tin thực tế (facts) không tạo nên tính
nguyên gốc. Hai là, chấp thuận bảo hộ cho CSDL
nếu chủ sở hữu chứng minh được “công sức”6
mà mình đã đầu tư vào đó [14]. Mãi đến năm
1991 khi Tối cao pháp viện đưa ra phán quyết
cho vụ Feist Publication v. Rural Telephone
Service Co., các tiêu chuẩn về bảo hộ CSDL mới
được thống nhất. Trong vụ kiện trên, Tòa đã
quyết định không bảo hộ quyền tác giả cho
“trang trắng” danh bạ điện thoại sắp xếp theo thứ
tự alphabet [15]. Mặc dù danh bạ thể hiện được
sự tuyển chọn, nhưng cách thức sắp xếp như vậy
là đặc trưng tất yếu, sức sáng tạo quá nhỏ để cấu
thành tính nguyên gốc. Tuy nhiên, Tòa cũng
khẳng định lại rằng tiêu chuẩn sáng tạo cho một
tác phẩm là cực kỳ thấp, và CSDL chỉ cần thể
hiện được “một mức sáng tạo tối thiểu” là đủ để
bảo hộ [16] Mức tối thiểu đó cũng sớm được làm
rõ trong vụ Key Publication, Inc v. Chinatown
Today Publishing Enterprises, Inc. khi “trang
vàng” danh bạ điện thoại doanh nghiệp được tòa
án trao quyền tác giả [12].
3. Hoa Kỳ từ chối áp dụng quyền “sui generis”
Sau khi quyền sui generis được ban hành ở
châu Âu, một số dự thảo luật đã được trình lên
Quốc hội Hoa Kỳ. Chẳng hạn Dự thảo Đạo luật
chống vi phạm sở hữu trí tuệ và đầu tư CSDL
1996, Đạo luật chống vi phạm bản quyền sưu tập
thông tin 1997 (đệ trình tiếp lần hai vào năm
1999), Đạo luật về quyền tiếp cận thông tin của
người tiêu dùng và nhà đầu tư 1999, Đạo luật
chống chiếm đoạt CSDL và sưu tập thông tin
Nhưng chủ sở hữu CSDL đương nhiên cần
những cơ chế vững chắc hơn để bảo vệ nội dung
CSDL, đặc biệt là những nội dung không nguyên
________
6 Nguyên văn: “Sweat of the brow”.
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
25
gốc - đối tượng vốn không được bảo hộ quyền
tác giả. Hoa Kỳ đã có nhiều lớp bảo vệ khác để
củng cố cho khả năng bảo vệ CSDL điện tử.
Trong Đạo luật Bản quyền thiên niên kỷ kỹ thuật
số, Hoa Kỳ quy định cấm gian lận sử dụng các
phương thức công nghệ để kiểm soát truy cập tác
phẩm được bảo hộ; đồng thời, trách nhiệm pháp
lý cũng được đặt ra cho người sản xuất hoặc cung
ứng các loại thiết bị, công nghệ phục vụ mục
đích đó [17]. Ngoài ra, hành vi truy cập trái phép
CSDL kỹ thuật số còn có thể bị điều chỉnh bởi Đạo
luật Lạm dụng và Gian lận Máy tính 1984 [18]
Một số chế định khác cũng có thể áp dụng để
củng cố cho hành lang pháp lý bảo hộ CSDL mà
không cần đến quyền sui generis, trong đó bao
gồm bí mật thương mại và cạnh tranh không lành
mạnh [18]. Tối cao pháp viện Hoa Kỳ trong quá
trình xét xử đã thiết lập một học thuyết khá giống
với cơ chế quyền sui generis nhưng có phạm vi
áp dụng rộng hơn, đó là học thuyết chiếm đoạt.
Theo đó, nếu một người đầu tư công sức, kỹ năng
và tài chính để tạo ra một tài sản vô hình, nhưng
tài sản đó không phải đối tượng sở hữu trí tuệ,
thì học thuyết này trao cho người đầu tư một
quyền “gần giống” quyền tài sản. Quyền này cho
phép người đầu tư ngăn chặn các hành vi sử dụng
trái phép tài sản mình tạo ra [19]. Với cơ chế kích
hoạt hầu như tương đương quyền sui generis,
chủ sở hữu CSDL ở Hoa Kỳ hoàn toàn có thể vận
dụng để bảo vệ quyền lợi. Điểm hạn chế lớn nhất
của học thuyết chiếm đoạt chính là nó chỉ điều
chỉnh hành vi của những chủ thể được xem là đối
thủ cạnh tranh.
chiều ngược lại, người ta cũng lo ngại rằng
quyền sui generis sẽ tiếp tay cho sự độc quyền
thông tin, hạn chế khả năng tiếp cận của công
chúng. Ngoài hành lang pháp lý, nhà đầu tư hoàn
toàn có thể thiết lập thêm rào cản kỹ thuật để
ngăn chặn truy cập trái phép. Có thể thấy, cả hai
hệ thống đều đã bộc lộ những điểm bất cập trước
sự phát triển của công nghệ. Chẳng hạn, châu Âu
chưa ban hành bất kỳ tiêu chuẩn nào để đo lường
sự đầu tư “đáng kể” cho việc tạo ra CSDL. Vậy
việc đầu tư để tạo ra thiết bị hay công nghệ tự
động khởi tạo CSDL có được xem xét? Trong
trường hợp được tính, nếu thiết bị/công nghệ đó
có khả năng khởi tạo nhiều bộ CSDL, sự đầu tư
sẽ được tính một lần hay nhiều lần? [12]. Hoặc,
tòa án Hoa Kỳ sẽ đánh giá mức độ sáng tạo của
tác giả (chọn lựa và sắp xếp) như thế nào đối với
CSDL được khởi tạo tự động toàn bộ bởi chương
trình máy tính?
Về pháp luật Việt Nam, hệ thống sở hữu trí
tuệ hiện hành hầu như chưa có hướng dẫn chi tiết
nào ngoài quy định về bảo hộ quyền tác giả đối
với sưu tập dữ liệu theo đúng tinh thần của Hiệp
định TRIPS7. CSDL nếu được lưu trữ trên môi
trường mạng được Luật Công nghệ thông tin bảo
vệ khỏi các hành vi xâm nhập, sửa đổi, xóa bỏ
nội dung hoặc bẻ khóa, trộm cắp, sử dụng mật
khẩu trái phép8. Dưới góc độ luật cạnh tranh,
chủ sở hữu CSDL bị xâm phạm có thể vận dụng
quy định về cấm “tiếp cận, thu thập thông tin bí
mật trong kinh doanh bằng cách chống lại các
biện pháp bảo mật của người sở hữu thông tin
đó”9. Tuy nhiên, quy định trên chỉ có thể viện
dẫn khi CSDL được chủ sở hữu áp dụng các biện
pháp bảo vệ dưới dạng bí mật kinh doanh. Còn
đối với CSDL chứa thông tin công khai và không
có tính nguyên gốc, vốn chiếm tỷ lệ rất lớn, thì
chưa có quy định phù hợp để bảo vệ quyền lợi
chính đáng. Trong khi đó, Việt Nam ghi nhận
ngày càng nhiều sự đầu tư xây dựng các CSDL
cùng chứa nội dung tương tự nhau, đơn cử như
CSDL văn bản pháp luật có thể truy cập tại nhiều
hệ thống website gồm thuvienphapluat.vn,
thukyluat.vn, luatvietnam.vn, thegioiluat.vn,...
4. Cơ chế nào cho Việt Nam?
Sự cần thiết của quyền sui generis vẫn là một
vấn đề tranh cãi chưa có hồi kết. Nếu như quan
điểm ủng hộ cho rằng CSDL cần một quyền
riêng để bảo vệ thành quả đầu tư, đặc biệt trong
môi trường kỹ thuật số nơi toàn bộ nội dung có
thể bị chiếm đoạt chỉ bằng vài cú click chuột.
Ngoài ra, quyền sui generis cũng tạo nên lợi thế
pháp lý cho các doanh nghiệp sở hữu CSDL. Ở
________
7 Điều 22.2. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009
8 Điều 72.2(a),(d), Luật Công nghệ thông tin 2006.
9 Điều 45.1(a), Luật Cạnh tranh 2018.
và 2019).
N. L. Sy / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 4 (2021) 20-26
26
[6] S. Constantine (Ed.), Rethinking database rights and
data ownership in an AI world, Singapore Academy
of Law, Law Reform Committee, Singapore, 2020.
[7] B. Hugenholtz, Something Completely Different:
Europe’s Sui Generis Databases Right¸Chapter 9 in
S.Frankel & D.Gervais (Eds.), The Internet and
Emerging Importance of New Forms of Intellectual
Property, Wolters Kluwer, the Netherlands, 2016.
[8] Directive 96/9/EC on the legal protection of databases,
với các tính năng tương tự nhau. Điều này tiềm
ẩn nhiều nguy cơ xảy ra tranh chấp liên quan đến
việc khai thác và sử dụng nội dung CSDL.
So sánh với EU, Việt Nam không có mục
tiêu phải hài hòa hệ thống bảo hộ CSDL như EU
cần làm giữa các nước thành viên. Liệu quyền
sui generis có trở thành là lực cản cho kỷ nguyên
dữ liệu lớn (big data) vốn phải khai thác nội dung
của vô số CSDL khác nhau. Ở chiều ngược lại
khi so với Hoa Kỳ, Việt Nam không theo truyền
thống thông luật với cơ chế xét xử linh hoạt và
quyền lực để tự thiết lập các chuẩn mực bảo hộ
CSDL. Ngoài quyền tác giả, các lĩnh vực khác
như luật cạnh tranh cũng chưa có các quy định
đầy đủ để điều chỉnh nếu có tranh chấp xảy ra,
đặc biệt trên nền tảng số. Kinh nghiệm cũng cho
thấy Việt Nam thường chỉ có thể điều chỉnh tốt
một đối tượng khi có hành lang pháp lý chi tiết
và rõ ràng. Do vậy, quyền sui generis dành cho
CSDL là hướng tiếp cận phù hợp với bối cảnh
Việt Nam hiện tại. Quyền này nên được tích hợp
trong nhóm quyền liên quan đến quyền tác giả để
không phá vỡ cấu trúc ngành luật sở hữu trí tuệ.
Việc thắt chặt điều kiện hưởng quyền sui generis
là cần thiết để tránh hiện tượng lạm dụng độc
quyền thông tin, đồng thời tạo điều kiện cho sự
phát triển của công nghệ dữ liệu lớn. Bằng cách
này, chỉ một số CSDL phức tạp mới đáp ứng
được yêu cầu của cơ chế mới, khi chứng minh
được sự đầu tư đáng kể và mức độ sáng tạo nhất
định; từ đó, giảm thiểu sự xáo trộn đến hệ thống
bảo hộ hiện hành.
[9] Case C-444/02 Fixtures Marketing Ltd v.
Organismos prognostikon agonon podosfairou
AE (OPAP) [2004] ECR I-10549, para.29,
444/02, last accessed 06/08/2021.
[10] P. Burdese, AI-Generated Databases: Do the
Creation/obtaining Dichotomy and the Substantial
Investment Requirement Exclude the Sui Generis
Right Provided for under the EU Database
Directive? Reflections and Proposals, WIPO
Academy, University of Turin and ITC-ILO.
Research Papers Collection. (2020).
[11] M. Schellekens, A database right in search results?
- An intellectual property right reconsidered in
respect of computer generated databases,
Computer Law & Security Review 27. (2011).
[12] S. E. Trosow, Sui Generis database legislation: A
critical analysis, Yale Journal of Law
Technology. Vol.7. (2005).
&
[13] The Copyright Act (17 U.S. Code),
er-1, last accessed 08/08/2021.
[14] Q. H. Chang, A Comparative Study of Electronic
Database and Copyright Protection, NTUT Journal
of Intellectual Property Law & Management.
Vol.6, Issue2. (2017).
[15] W. B. Payne & D. O’Sullivan, Exploding the
Phone Book: Spatial Data Arbitrage in the 1990s
Internet Boom, Annals of the American
Association of Geographers. Vol.110(2). (2020).
[16] P. J. Cardinale, Sui Generis Database Protection:
Second Thoughts in the European Union and What it
means for the United States, Chicago-Kent Journal of
Intellectual Property. Vol.6, Issue 2. (2007).
Tài liệu tham khảo
[1] The
History
of
Databases,
history-of-databases/ , last accessed 06/08/2021.
[2] Timeline
of
Database
History,
database-history, last accessed ngày 06/08/2021.
[3] N. T. T. Hà, Dữ liệu được bảo hộ như thế nào? 2017,
bao-ho-nhu-the-nao/20170222044033733p1c785.htm,
last accessed 06/08/2021.
[4] Công ước Berne 1886 (sửa đổi 1971) về bảo hộ các
tác phẩm văn học, nghệ thuật.
[5] Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương
mại trong quyền sở hữu trí tuệ của WTO.
[17] The Digital Millennium Copyright Act 1998,
105publ304/pdf/PLAW-105publ304.pdf,
accessed 08/08/2021.
last
[18] M. Leaffer, Database protection in the United States
is alive and well: Comments on Davison, Case
Western Reserve Law Review. Volume 7, Issue 4.
(2007). Misappropriation,
7 trang
12860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Từ “sưu tập dữ liệu” đến “quyền sui generis”: Cơ chế nào để bảo hộ cơ sở dữ liệu kỹ thuật số?", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_suu_tap_du_lieu_den_quyen_sui_generis_co_che_nao_de_bao_h.pdf
