Nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam
Khoa học Xã hội và Nhân văn
Nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài
theo quy định của pháp luật Việt Nam
Nguyễn Ngọc Hồng Dương*
Khoa Pháp luật thương mại quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội
Ngày nhận bài 12/12/2020; ngày chuyển phản biện 20/12/2020; ngày nhận phản biện 23/1/2021; ngày chấp nhận đăng 1/2/2021
Tóm tắt:
Hoạt động nhượng quyền thương mại quốc tế đang bùng nổ trên toàn thế giới. Có người cho rằng, các nhà nhượng
quyền mở rộng hệ thống ra quốc tế nhằm đáp ứng các yêu cầu của các nhà nhận quyền tiềm năng, nhưng có ý kiến
lại khẳng định, các nhà nhượng quyền phát triển ra thế giới để đạt được lợi nhuận từ thị trường tiềm năng vượt
qua thị trường nội địa đã bão hòa và phát triển gây dựng thương hiệu. Điều đáng quan tâm là trong những năm
qua, thị trường nhượng quyền tại Việt Nam phát triển mạnh với những tên tuổi như McDonalds, Baskin Robbins,
Pizza Hut, Burger King, Lotteria, BBQ Chicken… Là một quốc gia dân số khá trẻ và mong muốn thử nghiệm các
“thương hiệu” mới, Việt Nam luôn là một điểm đến hấp dẫn đầy tiềm năng đối với các nhà nhượng quyền. Do đó,
việc hoàn thiện hệ thống pháp luật để tạo một môi trường thu hút đầu tư là vấn đề tiên quyết và cần thực hiện sớm.
Trong khuôn khổ bài viết này, tác giả tập hợp quy định của pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động nhượng quyền
thương mại của các doanh nghiệp nước ngoài, trên cơ sở đó đưa ra một số vấn đề cần được quan tâm hoàn thiện
trong thời gian tới.
Từ khóa: nhượng quyền thương mại, nhượng quyền thương mại quốc tế, pháp luật Việt Nam.
Chỉ số phân loại: 5.5
đời, “nhãn hiệu” đã thay cho “nhãn hiệu hàng hóa”).
Nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam
Đặc điểm của hoạt động nhượng quyền thương mại
Khái niệm
Về chủ thể, trong hoạt động nhượng quyền thương mại, nhà
nhượng quyền cần có một thương hiệu mạnh để tạo được niềm tin
cũng như sự ủng hộ của bên nhận quyền và khách hàng nhằm đảm
bảo cơ hội thành công cho hệ thống [3]. Hơn nữa, mô hình nhượng
quyền cần được trải nghiệm trong thực tế và chứng minh có sự
thành công và hiệu quả, có bí quyết kinh doanh vượt trội và đem
lại lợi thế kinh doanh.
Kể từ khi Luật Thương mại (2005) ra đời [1], chúng ta có một
định nghĩa cụ thể về nhượng quyền thương mại. Điều 284 quy
định: “Nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại, theo
đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền được
quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ
theo các điều kiện sau: 1. Việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ
được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng
quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương
mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh
Bên nhận quyền là một doanh nghiệp độc lập về mặt pháp lý,
tài chính và đầu tư, đồng thời chấp nhận rủi ro đối với vốn bỏ ra
doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; 2. Bên nhượng quyền có để thực hiện việc tham gia vào hệ thống nhượng quyền của bên
quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều nhượng quyền [3]. Chính vì độc lập về mặt pháp lý, bên nhận
quyền khi tiến hành hoạt động nhượng quyền thương mại phải chịu
trách nhiệm pháp lý độc lập với nhà nhượng quyền về hoạt động
kinh doanh của mình.
hành công việc kinh doanh”.
Với định nghĩa này, pháp luật thương mại của Việt Nam khẳng
định hoạt động nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương
mại độc lập, hoạt động này phải do thương nhân thực hiện và có
mục đích kinh doanh. Ngoài ra, định nghĩa này cũng chỉ rõ tính
chất ràng buộc qua lại giữa các bên có liên quan, nhất là khẳng định
sự giám sát của bên nhượng quyền đối với bên nhận quyền thương
mại [2]. Tuy nhiên, nó chưa bao quát hết nội dung của hoạt động
này, cụ thể đối tượng sở hữu trí tuệ của nhượng quyền thương mại
có thể bao trùm nhiều hơn số đối tượng được nêu tại Điều 284...
Các đối tượng sở hữu trí tuệ khác như kiểu dáng công nghiệp, sáng
chế, giải pháp hữu ích… không được nêu ra, thuật ngữ “nhãn hiệu
hàng hóa” được sử dụng chưa cập nhật theo Bộ luật Dân sự 2005
và Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (khi hai văn bản pháp luật này ra
Mặc dù có tư cách pháp lý độc lập nhưng giữa bên nhượng
quyền và bên nhận quyền luôn tồn tại mối quan hệ gắn bó mật
thiết. Khi mở rộng mô hình kinh doanh, bên nhượng quyền phải
đối mặt với nguy cơ bị suy giảm uy tín thương mại nếu bên nhận
quyền không thực hiện đúng cam kết. Do đó bên nhượng quyền
phải kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền, khiến bên nhận
quyền phải tuân thủ chặt chẽ mô hình kinh doanh và giúp bảo vệ
được thương hiệu của bên nhượng quyền [4].
Về đối tượng, hiện nay, đối tượng của hoạt động nhượng quyền
thương mại hay “quyền thương mại” đã phát triển rất phong phú, có
thể chỉ là bí quyết kinh doanh, tên thương mại, nhãn hiệu, công nghệ
*Email: hongduong[email protected]
63(4) 4.2021
34
Khoa học Xã hội và Nhân văn
kinh doanh của bên nhượng quyền đã đề ra. Như thời điểm KFC
được đưa vào thị trường Việt Nam, không giống như tại các quốc
gia đã quá quen thuộc với các hệ thống đồ ăn nhanh, người tiêu
dùng Việt Nam ít có cơ hội tiếp cận với mô hình cung cấp dịch
vụ ăn uống tự phục vụ. Hệ thống nhượng quyền của KFC đã tạo
ra một trải nghiệm mới với người tiêu dùng khi họ sẽ được tự gọi
món ở quầy, tự nhận đồ, và sau khi ăn xong sẽ tự dọn dẹp bàn của
mình trước khi ra về.
Franchising of foreign enterprises
under Vietnam law
Ngoc Hong Duong Nguyen*
Faculty of International Trade Law, Hanoi Law University
Received 12 December 2020; accepted 1 February 2021
Về sự giám sát và hỗ trợ liên tục của bên nhượng quyền đối
với bên nhận quyền: quyền kiểm soát và hỗ trợ của bên nhượng
quyền đối với điều hành hoạt động kinh doanh của bên nhận quyền
được pháp luật đa số các quốc gia trên thế giới thừa nhận. Theo
Điều 2.1, Chương 1, Đạo luật Công bằng trong giao dịch nhượng
quyền thương mại của Hàn Quốc, bên nhượng quyền được yêu cầu
“hỗ trợ, đào tạo và kiểm soát” bên nhận quyền theo cách thức kinh
doanh của mình. Tại Malaysia, trách nhiệm của bên nhượng quyền
được quy định tại Đạo luật Nhượng quyền thương mại 1998, Phần
1, Mục 4 (d): “hỗ trợ bên nhận quyền vận hành công việc kinh
doanh của mình, bao gồm trợ giúp và hỗ trợ hoặc cung cấp tài liệu,
dịch vụ, đào tạo, tiếp thị, kinh doanh hoặc công nghệ”1. Theo đó,
bên nhượng quyền có thể định kỳ hoặc đột xuất kiểm tra việc thực
hiện các quyền thương mại của bên nhận quyền nhằm bảo đảm sự
thống nhất của hệ thống nhượng quyền thương mại và sự ổn định
về chất lượng hàng hóa, dịch vụ. Bên cạnh kiểm tra, giám sát, bên
nhượng quyền còn có nghĩa vụ đưa ra những hỗ trợ cần thiết cho
bên nhận quyền trong suốt quá trình hoạt động nhượng quyền để
giúp cho bên nhận quyền thực hiện đúng phương thức kinh doanh
và hoạt động kinh doanh hiệu quả.
Abstract:
International franchising is booming around the world.
Some people believe that franchisors expand the system
internationally to meet the requirements of potential
franchisees. There are also researches showing that
franchisors expand their market to the world to gain
profits beyond the saturated domestic market and
develop their brand. Over the past years, the franchise
market in Vietnam has grown rapidly with names such
as McDonalds, Baskin Robbins, Pizza Hut, Burger King,
Lotteria, BBQ Chicken... With a young population and
people are interested in new brands, Vietnam will remain
a potentially attractive destination for franchisors.
Therefore, the improvement of the legal system to
create an investment-attracting environment to be a
prerequisite issue and needs to be done early today. In
the article, the author will synthesize the provisions of
Vietnamese laws governing the franchising activities of
foreign enterprises, thereby giving out the issues that
need giving some improvement in the current context.
Về nhượng quyền thương mại quốc tế
Hiện pháp luật Việt Nam chưa đưa ra khái niệm cụ thể cho vấn
đề này. Dựa trên khái niệm về nhượng quyền thương mại ở trên,
chúng ta có thể hiểu nhượng quyền thương mại quốc tế sẽ có phạm
vi rộng hơn. Thông thường, nhượng quyền thương mại quốc tế
được hiểu là hoạt động nhượng quyền thương mại có yếu tố nước
ngoài. Do vậy, dựa trên định nghĩa về nhượng quyền thương mại
tại Điều 284 Luật Thương mại 2005 [1] và định nghĩa về quan hệ
có yếu tố nước ngoài theo Điều 663 Bộ luật Dân sự 2015 [5], có
thể hiểu nhượng quyền thương mại quốc tế gồm các yếu tố: 1) Một
hoạt động nhượng quyền thương mại; 2) Có yếu tố nước ngoài, và
yếu tố nước ngoài ở đây có thể là ít nhất một trong các bên tham
gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài, việc xác lập, thay đổi, thực
hiện hoặc chấm dứt hợp đồng nhượng quyền thương mại ở nước
ngoài. Đối với trường hợp “đối tượng của quan hệ dân sự đó ở
nước ngoài” theo Điều 663 thì một số ý kiến cho rằng, đối tượng
của nhượng quyền thương mại là “quyền thương mại”, tức là tài
sản vô hình thì khó có thể xác định được vị trí địa lý của nó. Do
vậy, hoạt động nhượng quyền thương mại có yếu tố nước ngoài
khó có thể phát sinh từ việc đối tượng hoạt động nhượng quyền
thương mại ở nước ngoài mà chỉ có thể bắt nguồn từ chủ thể là
pháp nhân nước ngoài và sự kiện xác lập thay đổi hoặc chấm dứt
hoạt động đó diễn ra ở nước ngoài.
Keywords: franchising, international franchising,
Vietnamese law.
Classification number: 5.5
sản xuất hoặc có thể là tổng hợp tất cả những quyền đối với hầu hết
các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ để bên nhận quyền có thể sử
dụng để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ giống với những sản phẩm
hoặc dịch vụ mà bên nhượng quyền tạo ra. Khi chưa có một khái
niệm chính thức về “quyền thương mại” thì nội dung của “quyền
thương mại” sẽ phụ thuộc vào giải thích của các bên trong từng quan
hệ nhượng quyền thương mại cụ thể. Tuy nhiên, quyền thương mại
có thể gồm cả quyền sở hữu công nghiệp và cách thức kinh doanh,
bí quyết kinh doanh, cách thức quản lý, điều hành hệ thống…
Về tính đồng bộ và tính hệ thống: tính đồng bộ và hệ thống
là đặc trưng không thể thiếu của quan hệ nhượng quyền thương
mại. Mục đích chính của bên nhượng quyền khi chấp nhận nhượng
quyền cho người khác là để mở rộng hệ thống sản xuất, phân phối
hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ. Ở hầu hết các cơ sở nhượng
quyền, dù ở vị trí địa lý nào, đều phải đạt tiêu chuẩn theo một mô
hình đã được thiết kế trước với ý tưởng của bên nhượng quyền [2].
Ví dụ, một trong những yêu cầu cần thiết của bên nhận quyền là
bảo đảm chuỗi cửa hàng kinh doanh phải tuân thủ đúng mô hình
co.uk/edition/the-franchise-law-review-edition-7/1214094/the-regulation-of-franchising-
around-the-world.
35
63(4) 4.2021
Khoa học Xã hội và Nhân văn
thức của nhượng quyền, mà là một hợp đồng giữa hai bên nhằm
cùng tham gia phát triển một công việc kinh doanh [7]. Trong
phương thức tiếp cận này, bên nhượng quyền ký kết một hợp đồng
liên doanh với đối tác là công dân của quốc gia nhận quyền. Công
ty liên doanh thường sẽ được thành lập nhưng thỏa thuận này được
coi như là một mối quan hệ hợp đồng. Bên nhượng quyền sẽ giao
kết cả hợp đồng phát triển khu vực hoặc hợp đồng nhượng quyền
chung với công ty liên doanh, sẽ tạo ra một mạng lưới các cơ sở
thuộc sở hữu của công ty liên doanh hay cơ sở nhượng quyền. Vì
thế, liên doanh có các ưu và nhược điểm tương tự với hợp đồng
nhượng quyền chung và hợp đồng phát triển khu vực. Thông qua
liên doanh, bên nhượng quyền có thể có được sự kiểm soát đối với
hệ thống nhượng quyền và tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, liên doanh có
thể hoạt động không như dự tính của bên nhượng quyền bởi những
bất đồng về lợi ích giữa bên nhượng quyền và đối tác. Tiếp cận
bằng hình thức liên doanh chỉ được áp dụng tại quốc gia có sự khác
biệt lớn về mặt văn hóa và bên nhượng quyền cần đối tác là người
có kiến thức địa phương [8].
Phương thức thâm nhập thị trường quốc tế của doanh nghiệp
nhượng quyền
Nhượng quyền trực tiếp (direct franchising)
Nhượng quyền thương mại trực tiếp là việc bên nhượng quyền
trực tiếp giao kết hợp đồng nhượng quyền đối với bên nhận quyền
tại quốc gia tiếp nhận mà không có bất kỳ sự can thiệp của bên
thứ ba nào [6]. Lợi ích cho bên nhượng quyền là có thể thiết lập
một mối quan hệ mật thiết với bên nhận quyền và có thể tiến hành
nhiều cuộc kiểm tra để đảm bảo sẽ có tương lai triển vọng tại thị
trường mới. Hơn nữa sự duy trì những hoạt động tại địa phương
cũng đem lại lợi ích cho nhà nhượng quyền, và sẽ cung cấp cho
bên nhận quyền những bí quyết kinh doanh, đào tạo và hỗ trợ cần
thiết để đảm bảo nhà nhận quyền địa phương điều hành hoạt động
cơ sở nhượng quyền dựa trên những tiêu chuẩn của thương hiệu
và bằng cách thức do bên nhượng quyền yêu cầu [7]. Tuy nhiên,
nhượng quyền thương mại trực tiếp hạn chế cả về tốc độ lẫn quy
mô việc mở rộng hệ thống nhượng quyền bởi tính chất phức tạp
khi đàm phán, kiểm soát và cung cấp các hỗ trợ cho các bên nhận
quyền từ nước đầu tư [6].
Công ty con (subsidiary)
Công ty con của doanh nghiệp nhượng quyền tại nước đầu tư
là một thực thể pháp lý có vị thế pháp lý độc lập tách biệt với công
ty nhượng quyền. Công ty con có thể tự mở một cơ sở hoặc ký một
hợp đồng nhượng quyền với bên nhận quyền tại quốc gia nhận
quyền. Vì có công ty con này, bên nhận quyền có thể điểu khiển
hiệu quả các quyền sở hữu trí tuệ, và mở các cơ sở thử nghiệm để
kiểm tra thị trường, đào tạo và cung cấp hỗ trợ cho bên nhận quyền.
Tuy nhiên, việc thành lập công ty con đòi hỏi thêm một số khoản
chi phí và sự cam kết ràng buộc hơn từ phía nhượng quyền [8].
Nhượng quyền thương mại chung (master franchising)
Hợp đồng nhượng quyền thương mại chung là lựa chọn phổ
biến nhất trong nhượng quyền thương mại quốc tế. Đối với phương
thức này, người nhận quyền có nhiều quyền hơn. Ngoài quyền mở
và khai thác các cửa hàng nhượng quyền trong một phạm vi khu
vực xác định, còn cho phép người nhận quyền bán các cửa hàng
nhượng quyền cho người khác trong phạm vi khu vực đó, được gọi
là nhượng quyền lại (sub-franchise) [8]. Nhượng quyền thương
mại chung đem lại cho bên nhượng quyền nhiều lợi ích, trong đó
có tốc độ tiếp cận thị trường nhanh, hệ thống phát triển nhanh,
chi phí cho vốn thấp và tận dụng được vốn hiểu biết của đối tác
địa phương về môi trường kinh doanh của nước tiếp nhận nhượng
quyền. Tuy nhiên, bên nhượng quyền sẽ mất cơ hội tiếp cận và
kiểm soát trực tiếp đối với bên nhận quyền thị trường tại quốc gia
tiếp nhận, và cũng phải đối mặt với những nguy cơ vì lý do lựa
chọn hạn chế đối tác nhận quyền cũng như rủi ro thương hiệu bị
ảnh hưởng tiêu cực [8].
Chi nhánh (branch)
Một chi nhánh, cũng như công ty con, giúp cho bên nhượng
quyền có thể thử hệ thống nhượng quyền, đào tạo và cung cấp hỗ
trợ cho bên nhận quyền. Việc thành lập chi nhánh yêu cầu nguồn
tài chính ban đầu và quản lý đỡ tốn kém hơn việc lập công ty con.
Tuy nhiên, chi nhánh không phải là một thực thể pháp lý độc lập và
nhà nhượng quyền phải đảm nhận các trách nhiệm pháp lý của chi
nhánh của mình tại quốc gia nhận quyền. Thông thường việc lựa
chọn thành lập công ty con hay chi nhánh của nhà nhượng quyền
phụ thuộc vào các quy định về thuế [8].
Hợp đồng phát triển khu vực (area development agreement)
Đối với hợp đồng phát triển khu vực, người nhận quyền có
quyền mở nhiều cửa hàng nhượng quyền trong một phạm vi khu
vực và một khoảng thời gian đã được xác định [9]. Thông thường
với phương thức nhượng quyền này, nhượng quyền lại là không
được phép, và nhà phát triển khu vực (bên nhận quyền) có trách
nhiệm thành lập các cơ sở kinh doanh tại khu vực đó và giám sát
hoạt động tại khu vực đó thường xuyên [7]. Lợi ích cho bên nhượng
quyền trong hợp đồng phát triển khu vực là bên nhận quyền không
phải cùng lúc làm việc với rất nhiều đối tác nhượng quyền và giúp
cho nhà nhượng quyền phát triển hệ thống của mình nhanh chóng
dù chỉ phải làm việc với một nhà nhận quyền [7]. Bên cạnh đó, nhà
nhượng quyền có thể sẽ phải chịu thiệt hại nghiêm trọng nếu như
bên nhận quyền thất bại vì mọi cơ sở đều thuộc quyền sở hữu của
bên nhận quyền [8].
Đại diện khu vực (area represenatives)
Về bản chất, một hợp đồng đại diện khu vực không được coi là
một hình thức nhượng quyền thương mại nhưng đôi khi nó cũng có
thể được lựa chọn thay thế khi các nhà nhượng quyền muốn phát
triển hoạt động kinh doanh ra nước ngoài. Nó thiên về bản chất của
một hợp đồng cung cấp dịch vụ với đại diện khu vực trong tư cách
là bên nhượng quyền sẽ được bên nhận quyền trả một khoản tiền và
đồng thời cũng phải cung cấp cho họ sự hướng dẫn, huấn luyện…
Với cách thức này, nhà nhượng quyền có thể vẫn nắm giữ quyền
kiểm soát đối với bên nhận quyền, không giống như hình thức
nhượng quyền chung hay phát triển khu vực. Hơn nữa, hợp đồng
đại diện khu vực có thể chấm dứt một cách dễ dàng, bên nhượng
quyền chỉ cần hủy đại diện của mình. “Điểm trừ” của hình thức
này đó là những rủi ro tiềm năng mà đại diện khu vực có thể gây ra
khi hỗ trợ bên nhận quyền. Khi đó, bên nhượng quyền phải lường
trước mọi hoạt động của đại diện khu vực đối với bên nhận quyền.
Liên doanh (joint venture)
Về bản chất, phương thức liên doanh không phải là một hình
63(4) 4.2021
36
Khoa học Xã hội và Nhân văn
nhượng quyền của các cơ quan nhà nước.
Pháp luật điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại của
doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam
c. “Hàng hóa, dịch vụ kinh doanh thuộc đối tượng của quyền
thương mại không vi phạm quy định tại Điều 7 của Nghị định
này”. Theo Điều 7 của Nghị định 35 thì hàng hóa, dịch vụ kinh
doanh thuộc đối tượng của hoạt động nhượng quyền thương mại là
hàng hóa, dịch vụ không thuộc Danh mục hàng hóa, dịch vụ cấm
kinh doanh. Trường hợp hàng hóa, dịch vụ thuộc Danh mục này
hoặc Danh mục hàng hóa, dịch vụ kinh doanh có điều kiện, doanh
nghiệp chỉ được kinh doanh sau khi được cơ quan quản lý ngành
cấp Giấy phép kinh doanh, giấy tờ có giá trị tương đương hoặc có
đủ điều kiện kinh doanh. Đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước
ngoài chuyên hoạt động mua bán hàng hóa và các hoạt động liên
quan trực tiếp đến mua bán hàng hóa khi muốn tiến hành hoạt động
nhượng quyền thương mại tại Việt Nam, ngoài những quy định
được nêu ra tại Điều 7 nêu trên, các doanh nghiệp này chỉ được
thực hiện hoạt động nhượng quyền thương mại đối với những mặt
hàng mà doanh nghiệp đó được kinh doanh dịch vụ phân phối theo
cam kết quốc tế của Việt Nam.
Điều kiện hoạt động nhượng quyền thương mại
Đối với bên nhượng quyền, theo Điều 5 Nghị định 352 thì:
a. “Hệ thống kinh doanh dự định dùng để nhượng quyền đã
được hoạt động ít nhất 1 năm. Trường hợp thương nhân Việt Nam
là Bên nhận quyền sơ cấp từ Bên nhượng quyền nước ngoài,
thương nhân Việt Nam đó phải kinh doanh theo phương thức
nhượng quyền thương mại ít nhất 1 năm ở Việt Nam trước khi tiến
hành cấp lại quyền thương mại”. Điều kiện này áp dụng đối với
thương nhân Việt Nam trước khi mua một hệ thống kinh doanh
phải có trải nghiệm trên thị trường để có kinh nghiệm và đánh giá
khả năng sinh lời trong lĩnh vực đó trước khi tiến hành hoạt động
kinh doanh theo hợp đồng nhượng quyền. Ở đây, chúng ta thấy
pháp luật đưa ra quy định này nhằm bảo vệ các doanh nghiệp trong
nước, bảo đảm các doanh nghiệp trong nước phải có được những
kinh nghiệm nhất định trước khi mua một hệ thống kinh doanh.
b. “Đã đăng ký hoạt động nhượng quyền thương mại với cơ
Hơn nữa, hiện Việt Nam đã gia nhập WTO, Ban công tác về
quan có thẩm quyền theo quy định tại Điều 18 của Nghị định việc gia nhập WTO của Việt Nam đã đưa ra Biểu cam kết cụ thể
này”. Theo Điều 18 Nghị định 35, Bộ Thương mại3 thực hiện đăng
ký hoạt động nhượng quyền thương mại từ nước ngoài vào Việt
Nam, bao gồm cả hoạt động nhượng quyền thương mại từ khu chế
xuất, khu phi thuế quan hoặc các khu vực hải quan riêng theo quy
định của pháp luật Việt Nam và yêu cầu hoạt động nhượng quyền
thương mại mà bên nhượng quyền là doanh nghiệp nước ngoài thì
phải đăng ký hoạt động với Bộ Công Thương, còn doanh nghiệp
trong nước thì thực hiện thủ tục báo cáo. Điều này dẫn tới vấn đề
nảy sinh là khi trở thành thành viên của WTO và Hiệp định chung
về thương mại dịch vụ GATS, Việt Nam phải tuân thủ nguyên tắc
tối huệ quốc (MFN), mà với quy định khác biệt về điều kiện hoạt
động nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài và
doanh nghiệp trong nước liệu có đảm bảo tuân thủ nguyên tắc trên
hay không. Tuy nhiên, Nghị định 08/2018/NĐ-CP ra đời đã loại bỏ
điều kiện này, thể hiện pháp luật cũng hướng tới việc coi hoạt động
nhượng quyền thương mại là một hoạt động thương mại mà các
về dịch vụ, bên cạnh đó Việt Nam cũng đã ký kết các điều ước
song phương với các quốc gia như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Úc… Vì
vậy, khi tiến hành hoạt động nhượng quyền thương mại tại Việt
Nam, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp
nhượng quyền thương mại cũng là doanh nghiệp nước ngoài đến
từ quốc gia cùng là thành viên của WTO thì phải tuân theo lộ trình
cam kết mở cửa đối với lĩnh vực hàng hóa và dịch vụ mà Việt Nam
đã ký kết, đồng thời cũng phải tuân thủ các điều ước song phương
mà hai bên đã ký kết.
Đối với bên nhận quyền, trước đây quy định về hướng dẫn
nhận nhượng quyền thương mại thì thương nhân được phép nhận
quyền thương mại khi có đăng ký kinh doanh ngành nghề phù hợp
với đối tượng của quyền thương mại. Tuy nhiên, căn cứ vào Nghị
định 08/2018/NĐ-CP sửa đổi một số nghị định liên quan đến điều
kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ
Công Thương
4 thì quy định về điều kiện trên đã bị bãi bỏ, có nghĩa
bên được tự do giao kết hợp đồng và ràng buộc nhau qua hợp đồng. là Nhà nước không còn quy định về điều kiện đối với bên nhận
nhượng quyền thương mại.
Liên quan tới vấn đề đăng ký nhượng quyền, pháp luật Việt
Trong trường hợp thương nhân (Việt Nam) là bên nhận quyền
sau một thời gian muốn nhượng quyền lại cho một bên khác,
thì pháp luật yêu cầu bên Việt Nam cũng phải kinh doanh theo
phương thức nhượng quyền thương mại ít nhất một năm trước khi
tiến hành cấp lại quyền thương mại.
Nam còn bộc lộ một số điểm là: thương nhân nhượng quyền có
nghĩa vụ đơn phương đăng ký hoạt động nhượng quyền thương
mại với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tuy nhiên, trong các
trường hợp xóa hoạt động nhượng quyền thương mại theo quy
định tại Điều 22.1 Nghị định 35, không có trường hợp nào thể hiện
được ý chí muốn chấm dứt hoạt động nhượng quyền thương mại
của các bên tham gia nhượng quyền [2]. Vì vậy, trong trường hợp
bên nhượng quyền tiến hành xong đăng ký nhượng quyền nhưng vì
một lý do nào đó mà không thể tiếp tục hoạt động nhượng quyền,
thì việc thiếu đi quy định của pháp luật về rút đơn đăng ký nhượng
quyền có thể dẫn đến tình trạng có doanh nghiệp đã đăng ký nhưng
không hoạt động, gây khó khăn cho công tác quản lý hệ thống
Yêu cầu về cung cấp thông tin
Đối với bên nhượng quyền, theo Nghị định 35, bên nhượng
quyền phải cung cấp các tài liệu quy định cho bên nhận quyền
ít nhất 15 ngày trước khi ký kết hợp đồng nhượng quyền thương
mại. Việc đưa ra những thông tin chi tiết cho bên nhận quyền sẽ
giúp cho nhà nhận quyền dự kiến hiểu rõ được nhà nhượng quyền,
những quy định của các bên trong suốt quá trình thực hiện và rõ
ràng cũng giúp cho nhà nhận quyền đánh giá lại khả năng của
2Nghị định số 35/2006/NĐ-CP ngày 31/3/2006 của Chính phủ quy định chi tiết Luật Thương
mại về hoạt động nhượng quyền thương mại.
4Nghị định 08/2018/NĐ-CP ngày 25/1/2018 của Chính phủ sửa đổi một số nghị định liên
quan đến điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Công Thương.
3Nay là Bộ Công Thương.
37
63(4) 4.2021
Khoa học Xã hội và Nhân văn
mình, đánh giá lại khả năng theo đuổi của mình cùng với nhà
Chủ thể của hợp đồng nhượng quyền thương mại của doanh
nhượng quyền trong tương lai. Vì khi đã trở thành nhà nhận quyền nghiệp nước ngoài tại Việt Nam: đối với năng lực chủ thể của
là cam kết trọn vẹn cùng nhà nhượng quyền chia sẻ thành công và hợp đồng nhượng quyền thương mại nước ngoài tại Việt Nam
khó khăn trong suốt quá trình hợp tác này [3]. Hiện nay, khi mà
hoạt động nhượng quyền thương mại có yếu tố nước ngoài chủ yếu
là các doanh nghiệp Việt Nam mua lại hệ thống kinh doanh của các
nhà nhượng quyền nước ngoài thì các nhà nhận quyền (Việt Nam)
cần phải có đủ thời gian để nghiên cứu và tìm hiểu nhằm đánh giá
khả năng kinh doanh của hệ thống, tránh rủi ro trước khi ký kết
hợp đồng.
thì Nghị định 35 đã quy định rõ điều kiện dành cho thương nhân
nhượng quyền và thương nhân nhận quyền dù đó là thương nhân
Việt Nam hay thương nhân nước ngoài. Theo đó, chủ thể của hợp
đồng nhượng quyền thương mại nước ngoài tại Việt Nam cũng cần
thỏa mãn các điều kiện giống như chủ thể của hợp đồng nhượng
quyền thương mại nói chung [5]. Theo lộ trình cam kết về mở cửa
thị trường bán lẻ sau WTO, Việt Nam đã ban hành một số quy
định. Từ ngày 1/1/2008, Việt Nam được phép liên doanh trong
lĩnh vực nhượng quyền thương mại không hạn chế mức góp vốn từ
phía nước ngoài; và từ ngày 1/1/2009, phía nước ngoài được thành
lập doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài. Tức là kể từ thời điểm
này, doanh nghiệp Việt Nam và nước ngoài được đối xử bình đẳng
ngang nhau trước pháp luật.
Đối với bên dự kiến nhận quyền, trong hoạt động nhượng
quyền thương mại, khi bên nhượng quyền trao các quyền thương
mại của mình, bao gồm thương hiệu do mình gây dựng nên cùng
các bí mật kinh doanh, cho một đối tác khác có thể gây ra nhiều rủi
ro trong vấn đề nắm giữ ưu thế cạnh tranh, hơn nữa nếu bên nhận
quyền thất bại thì sẽ ảnh hưởng đáng kể tới bên nhượng quyền. Vì
thế bên nhượng quyền có quyền yêu cầu bên nhận quyền cung cấp
thông tin một cách hợp lý để có thể quyết định trao quyền cho bên
dự kiến nhận quyền.
Nội dung cần chú ý của hợp đồng nhượng quyền thương mại:
về vấn đề này, Điều 11 Nghị định 35 quy định: “Trong trường hợp
các bên lựa chọn áp dụng luật Việt Nam, hợp đồng nhượng quyền
thương mại có thể có các nội dung chủ yếu sau đây…”. Điều này
chứng tỏ rằng pháp luật Việt Nam không áp đặt quy định về nội
dung bắt buộc phải có trong hợp đồng nhượng quyền thương mại
mà tùy theo từng hợp đồng cụ thể các bên có thể tự do thỏa thuận
đưa ra những điều khoản mà cả hai cùng đồng thuận. Mặc dù vậy,
đối với một hợp đồng nhượng quyền thương mại quốc tế, vấn đề về
cơ quan giải quyết tranh chấp và luật áp dụng cho hợp đồng là một
trong những vấn đề các bên cần quan tâm khi giao kết hợp đồng.
Hợp đồng nhượng quyền thương mại quốc tế
Định nghĩa hợp đồng nhượng quyền thương mại quốc tế: Điều
285 Luật Thương mại 2005 [1] đã đề cập thuật ngữ “hợp đồng
nhượng quyền thương mại” và tại Nghị định 35 đã định nghĩa
về “hợp đồng phát triển quyền thương mại”, “hợp đồng nhượng
quyền thương mại thứ cấp” nhưng khi đề cập đến thuật ngữ “hợp
đồng nhượng quyền thương mại” thì không đưa ra một định nghĩa
mà chỉ nói về hình thức của hợp đồng nhượng quyền thương mại.
Dù vậy, dựa vào định nghĩa về hoạt động nhượng quyền thương
mại quốc tế đã đề cập, chúng ta có thể hiểu hợp đồng nhượng
quyền thương mại quốc tế trước hết là một hợp đồng thương mại.
Nếu theo quy định mang tính chung cho mọi quan hệ dân sự thì
yếu tố quyết định tính quốc tế hay yếu tố nước ngoài có thể rơi vào
chủ thể, sự kiện pháp lý hoặc đối tượng của quan hệ. Cụ thể hơn,
một hợp đồng nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước
ngoài tại Việt Nam thì trước hết bên nhượng quyền phải là thương
nhân nước ngoài [5]. Còn về phía bên nhận quyền, có thể là thương
nhân Việt Nam hoặc thương nhân nước ngoài có trụ sở tại Việt
Nam và đang tiến hành hoạt động kinh doanh tại Việt Nam. Tuy
nhiên, hoạt động nhượng quyền thương mại này phải được tiến
hành trên lãnh thổ Việt Nam.
Điều 11 Nghị định 35 quy định, pháp luật thương mại Việt
Nam không ấn định hệ thống pháp luật nào sẽ được áp dụng để
điều chỉnh hợp đồng nhượng quyền thương mại có yếu tố nước
ngoài. Do vậy, các bên hoàn toàn có thể thỏa thuận để lựa chọn hệ
thống pháp luật để điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại
của mình. Trong trường hợp hợp đồng không có điều khoản về luật
áp dụng thì việc xem xét luật áp dụng để điều chỉnh nội dung hợp
đồng nhượng quyền thương mại quốc tế sẽ được vận dụng như đối
với hợp đồng nói chung theo Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 [5].
Khác với hợp đồng nhượng quyền thương mại trong nước, hợp
đồng nhượng quyền thương mại có yếu tố nước ngoài hoàn toàn
có thể được giải quyết bởi cơ quan tài phán nước ngoài và hoàn
toàn có khả năng bị chi phối bởi hệ thống pháp luật nước ngoài
và các điều ước quốc tế có liên quan. Cho dù khi tranh chấp xảy
ra thì lúc đó các bên mới nghĩ tới chuyện cơ quan tài phán, nhưng
với hợp đồng có yếu tố nước ngoài nói chung thì cơ quan tài phán
nước nào có thẩm quyền giải quyết lại đóng vai trò quan trọng cho
vấn đề luật áp dụng - cũng có nghĩa là tới kết quả phán quyết sau
này. Lý do cơ bản là bởi nếu không có điều ước quốc tế có liên
quan điều chỉnh thì cơ quan tài phán nước nào sẽ sử dụng ngay hệ
thống pháp luật nước đó để xem xét các vấn đề của hợp đồng [11].
“Sử dụng ngay” ở đây có thể là sử dụng quy phạm xung đột hoặc
quy phạm thực chất (nếu pháp luật nước đó có quy phạm thực chất
trực tiếp điều chỉnh hợp đồng nhượng quyền thương mại có yếu tố
nước ngoài). Do vậy trong trường hợp phải sử dụng pháp luật của
Một hợp đồng nhượng quyền thương mại quốc tế phải đạt được
hai mục đích cơ bản: (1) các điều khoản của hợp đồng phải đầy đủ,
rõ ràng, chính xác để ràng buộc các bên bằng quan hệ hợp đồng và
có thể giải quyết được các vướng mắc nảy sinh trong quá trình thực
hiện hợp đồng; (2) bảo vệ được quyền lợi của các bên và đặc biệt là
quyền sở hữu trí tuệ của bên giao quyền kinh doanh. Bên nhượng
quyền cũng cần phải biết thêm rằng, theo pháp luật Việt Nam, nếu
có điểm nào không rõ ràng trong hợp đồng nhượng quyền thương
mại thì tòa án thường có xu hướng giải thích điểm đó theo hướng
có lợi cho bên nhận quyền với lý do chính bên giao quyền là người
soạn thảo hợp đồng [10]. “Trong trường hợp bên mạnh thế đưa vào
hợp đồng nội dung bất lợi cho bên yếu thế thì khi giải thích hợp
đồng phải theo hướng có lợi cho bên yếu thế” (Khoản 8, Điều 409 nước có cơ quan tài phán thụ lý vụ việc, thì việc lựa chọn cơ quan
Bộ luật Dân sự [5]).
tài phán để giải quyết tranh chấp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc
63(4) 4.2021
38
Khoa học Xã hội và Nhân văn
áp dụng pháp luật thực chất để điều chỉnh hợp đồng. Đây chính
là điều đáng lưu ý cho các thương nhân Việt Nam khi thực hiện
nhượng quyền thương mại. Giải pháp an toàn cho các thương nhân
Việt Nam có lẽ vẫn là lựa chọn trọng tài hoặc tòa án Việt Nam.
Khi đó các thương nhân Việt Nam sẽ có lợi về chi phí cũng như
am hiểu luật pháp.
hữu trí tuệ ở đây gồm tên thương mại, nhãn hiệu, bí quyết kinh
doanh… Đối với pháp luật một số quốc gia khác, việc chuyển giao
tên thương mại được coi là một phần khó tách rời đối với hoạt
động nhượng quyền thương mại: Tiểu mục 77(5) của Luật Cạnh
tranh của Canada quy định rằng “một công ty được liên kết trong
đó một bên cấp cho bên kia quyền sử dụng nhãn hiệu hoặc tên
thương mại để xác định hoạt động kinh doanh của bên được cấp”6.
Bên cạnh đó pháp luật Hoa Kỳ, Đức, Phần Lan cũng ghi nhận về
việc bên nhận nhượng quyền sẽ được sử dụng tên thương mại cùng
với nhãn hiệu, bí quyết kinh doanh trong hoạt động kinh doanh
của mình. Do vậy, Luật Sở hữu trí tuệ [12] cũng cần phải xem xét
đặt ra trường hợp ngoại lệ về chuyển quyền sử dụng tên thương
mại trong hoạt động nhượng quyền thương mại, từ đó đảm bảo
tính đồng bộ cho thương nhân khi tiến hành chuyển giao “quyền
thương mại”.
Một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nhượng
quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam
Hoànthiệncácquyđịnhvềhìnhthứcnhượngquyềnthươngmại
Việc thiếu hụt trong quy định về hình thức nhượng quyền
thương mại là một trong những nguyên nhân làm cho chế định
pháp luật điều chỉnh hoạt động nhượng quyền thương mại sơ sài và
không hiệu quả. Việc quy định rõ về các hình thức nhượng quyền
thương mại không chỉ giúp cho các doanh nghiệp nước ngoài cũng
như trong nước có hình dung rõ nét hơn về tính đa dạng của hoạt
động nhượng quyền thương mại mà còn đưa ra cho các chủ thể
những hình dung về các sự kiện pháp lý, hậu quả pháp lý có thể
xảy ra đối với từng hình thức nhượng quyền thương mại [2]. Đối
với nhà chuyển nhượng quyền là các thương nhân nước ngoài thì
việc quy định rõ ràng các hình thức nhượng quyền thương mại sẽ
giúp tránh được những sai phạm khi giao kết hợp đồng nhượng
quyền thương mại.
Hoàn thiện các quy định pháp luật về hạn chế cạnh tranh
trong hợp đồng nhượng quyền thương mại
Luật Cạnh tranh 2018 [13] đã đưa ra các trường hợp mà thỏa
thuận cạnh tranh bị cấm. Tuy nhiên, do tính đặc thù của hoạt động
nhượng quyền thương mại mà nhiều khi bên nhượng quyền phải
đưa ra những yêu cầu có thể mâu thuẫn với các quy định của pháp
luật trong vấn đề này. Vì vậy, pháp luật điều chỉnh hoạt động
nhượng quyền thương mại sắp tới cần đưa vào hợp đồng những
trường hợp ngoại lệ cụ thể mà pháp luật cho phép doanh nghiệp và
được Nhà nước bảo vệ.
Hoàn thiện quy định về thủ tục rút đơn đăng ký nhượng
quyền thương mại
Như đã đề cập ở trên, hiện nay chưa có quy định của pháp
luật quy định vấn đề rút đơn đăng ký nhượng quyền thương mại.
Việc bổ sung quy định này sẽ giúp cho các doanh nghiệp, cụ thể là
các doanh nghiệp nước ngoài, đối tượng phải đăng ký hoạt động
nhượng quyền thương mại khi gia nhập thị trường Việt Nam có
một vị thế chủ động, linh hoạt và tạo cho các doanh nghiệp này
quyền tự quyết khi tiến hành hoạt động kinh doanh của mình.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Quốc hội khóa XI (2005), Luật Thương mại 2005 (số 36/2005/QH11) ngày
14/6/2005.
[2] Vũ Đặng Hải Yến (2008), Những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật điều
chỉnh nhượng quyền thương mại trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ
luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
[3] Nguyễn Khánh Trung (2008), Franchise: chọn hay không?, Nxb Đại học Quốc
gia TP Hồ Chí Minh.
[4] Nguyễn Thị Dung (chủ biên) (2008), Pháp luật về hợp đồng trong thương mại và
đầu tư - Những vấn đề pháp lý cơ bản, Nxb Chính trị quốc gia.
Hoàn thiện quy định về thời hạn và chấm dứt hợp đồng
nhượng quyền thương mại
[5] Quốc hội khóa XIII (2015), Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13) ngày
Nhiều chuyên gia cho rằng để thúc đẩy và phát triển hoạt động
nhượng quyền thương mại tại thị trường Việt Nam thì cần nới
lỏng các quy định pháp luật để thu hút đầu tư từ nước ngoài vào
Việt Nam. Tuy nhiên về vấn đề thời hạn hợp đồng nhượng quyền
thương mại, pháp luật cần cân nhắc định rõ một thời hạn tối thiểu
cho hợp đồng thương mại. Ý nghĩa của việc đặt ra một thời hạn
tối thiểu là để giúp cho hợp đồng nhượng quyền được tiến hành
trong một thời gian vừa đủ để mỗi bên khai thác được lợi ích từ
hoạt động nhượng quyền thương mại. Pháp luật cũng cần bổ sung
thêm một số trường hợp chấm dứt hợp đồng nhượng quyền thương
mại và quy định rõ hơn về sự ràng buộc giữa các bên sau khi hợp
đồng chấm dứt5.
24/11/2015.
[6] Nguyễn Bá Bình (2008), “Hợp đồng nhượng quyền thương mại có yếu tố nước
ngoài theo pháp luật Việt Nam”, Tạp chí Luật học, số 5, tr.9-15.
[7] Snell/Wilmer (2018), Alternatives to master franchising: area development
agreements, area representatives and jointventures, www.swlaw.com.
[8] Nguyen Ba Binh (2012), The role and influence of Vietnam’s Franchise Law on
the development of Franchising: a multiple case study, Dortoral thesis, University of New
South Wales (Australia).
[9] Nguyễn Đông Phong (chủ biên) (2009), Nhượng quyền thương mại tại Việt Nam,
Nxb Đại học Kinh tế Quốc dân.
[10] Điêu Ngọc Tuấn (2009), “Những vấn đề cơ bản về nhượng quyền thương mại”,
Tạp chí Tòa án nhân dân, số 9, tr.4-12.
d % E 1 % B B % 9 3 n g - n h % C 6 % B 0 % E 1 % B B % A 3 n g - q u y % E 1 % B B % 8 1 n -
qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF-international-franchise-agreement/, 05/05/2018.
Hoàn thiện các quy định về sở hữu trí tuệ liên quan tới hoạt
động nhượng quyền thương mại
[12] Quốc hội khóa XI, XII, XIV (2005, 2009, 2019), Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (số
50/2005/QH11) ngày 29/11/2005; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí
tuệ (số 36/2009/QH12) ngày 19/6/2009; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kinh
doanh bảo hiểm, Luật Sở hữu trí tuệ (số 42/2019/QH14) ngày 14/6/2019.
Pháp luật cần có những quy định bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ
toàn diện trong hoạt động nhượng quyền thương mại. Quyền sở
[13]QuốchộikhóaXIV(2018),LuậtCạnhtranh2018(số23/2018/QH14)ngày12/6/2018.
5Xem thêm. Vũ Đặng Hải Yến (2008), Những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật điều
chỉnh nhượng quyền thương mại trong nên kinh tế thị trường ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật
học, Trường Đại học Luật Hà Nội.
6The OECD Secretariat (1994), Competition Policy and Vertical Restraints: Franchising
Agreements, Organisation for Economic Co-operation and Development, p.241.
39
63(4) 4.2021
6 trang
13520
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhượng quyền thương mại của doanh nghiệp nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhuong_quyen_thuong_mai_cua_doanh_nghiep_nuoc_ngoai_theo_quy.pdf
