Nhận diện mô hình tố tụng ở Việt Nam thông qua tìm hiểu về mô hình tố tụng thẩm vấn

Download

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

NHAÄN DIEÄN MOÂ HÌNH TOÁ TUÏNG ÔÛ VIEÄT NAM THOÂNG QUA TÌM HIEÅU

VEÀ MOÂ HÌNH TOÁ TUÏNG THAÅM VAÁN

ượng úy, S. Hồ Hữu Phước *

Tóm tắt nội dung: Trên thế giới hiện nay có một số truyền thống pháp luật, tùy theo

quan niệm khác nhau mà người ta có cách phân loại tố tụng khác nhau như: kiểu tố tụng

tranh tụng, kiểu tố tụng thẩm vấn và kiểu tố tụng có sự đan xen giữa thẩm vấn và tranh tụng.

Đối với mô hình tố tụng ở Việt Nam, có quan điểm cho rằng nước ta đang thực hiện mô hình

tố tụng thẩm vấn nhưng không nguyên mẫu. Để làm rõ quan điểm này, chúng ta hãy cùng

tìm hiểu về mô hình tố tụng thẩm vấn và so sánh với mô hình tố tụng ở Việt Nam, từ đó có

thể nhận diện được Mô hình tố tụng ở nước ta hiện nay.

*****

ô hình tố tụng thẩm vấn là mô cuộc thi đấu giữa các đối thủ ngang sức. Yếu tố

hình tố tụng hình sự mà trong đó

các chức năng cơ bản như chức

năng buộc tội, chức năng bào chữa, chức năng

xét xử tập trung vào một cơ quan nhà nước.

Mô hình tố tụng tranh tụng là mô hình tố

tụng hình sự mà trong đó các chức năng đối lập

nhau có quyền ngang nhau trong việc bảo vệ ý

kiến lập luận của mình và phản bác ý kiến, lập

luận lợi ích của bên kia thông qua việc thực hiện

chức năng xét xử, Tòa án với tư cách là trọng tài

điều khiển quá trình tranh tụng và kết thúc bằng

bản án hoặc quyết định của Tòa án.

công bằng chi phối cái bên trong suốt cuộc thi

đấu. Điều này ngược lại hoàn toàn với tố tụng

thẩm vấn, với bản chất là sự không cân xứng

trong mối quan hệ giữa cái bên trong việc chứng

minh tội phạm.

Về cách thức giải quyết vụ án: Tố tụng

thẩm vấn xác định mục đích là tìm kiếm sự thật

bằng phương pháp điều tra, nên cách thức mà

Tòa án giải quyết là dựa trên hồ sơ vụ án kết hợp

với việc tiếp tục thẩm vấn tại phiên tòa. Phiên

tòa trong tố tụng thẩm vấn được mô tả là sự tiếp

tục điều tra mà không phải là sự cạnh tranh giữa

các bên đối trọng nhau trong vụ án và thời điểm

mấu chốt là quá trình thẩm tra tại phiên tòa. Vì

quyền lực thuộc vào thẩm phán nên tác động

của thẩm phán luôn hướng vào vai trò của điều

tra viên. Kết quả của quá trình điều tra trước

khi mở phiên tòa có ý nghĩa to lớn đối với phán

quyết của thẩm phán. Chính vì thế, nhiệm vụ

của thẩm phán tại phiên tòa là kiểm tra, thẩm

định lại các chứng cứ đã được thu thập trước đó.

Cách đánh giá toàn diện nhất của mô

hình tố tụng thẩm vấn đó là so sánh nó với mô

hình tố tụng tranh tụng.

Về bản chất: Tố tụng thẩm vấn đặt mục

đích tìm kiếm sự thật là nhiệm vụ tối quan trọng.

Trình tự giải quyết vụ án hình sự được xem như

là một cuộc điều tra, trong đó, người tiến hành

điều tra lại là đại diện của quyền lực nhà nước

và phương pháp điều tra là thẩm vấn. Tòa án

điều hành mọi tiến trình vụ án. Khi một vụ việc

được đưa đến Tòa án, Tòa án sẽ nắm giữ trách

nhiệm tìm kiếm sự thật. Ngược lại, trong tố tụng

tranh tụng, quá trình tố tụng được coi như một

Điều này lý giải tại sao việc xem xét và đánh giá

---------------------------------------------------------------

* P. Tổ trưởng, Bộ môn NVCS,

Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II.

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

có tính căn cứ và tính hợp pháp của chứng cứ Công tố viên trong tố tụng thẩm vấn giữ vai trò

được coi là đặc trưng của tố tụng thẩm vấn. Tất như là một bên độc lập, tách khỏi hoạt động tố

cả các bên tham gia đều được mong chờ hợp tác tụng hơn là một bên trong tố tụng theo nghĩa đối

vào quá trình thu thập chứng cứ mà không phải lập với bên bào chữa. Công tố viên có quyền tự

là công tố viên hay luật sư bào chữa, đồng thời quyết rất rộng, đó là giám sát công tác điều tra

xác định tính hợp lệ của các chứng cứ dựa trên và quyết định việc khởi tố.

những tiêu chí đã được định sẵn bởi pháp luật.

Về vai trò của Luật sư bào chữa: Với

Về việc thực hiện chức năng tố tụng: bản chất đề cao trách nhiệm của nhà nước

Một đặc điểm nổi trội của tố tụng thẩm vấn trong việc chứng minh tội phạm, cho nên vai trò

so với tố tụng tranh tụng là sự phân định các của Luật sư bào chữa trong tố tụng thẩm vấn

chức năng tố tụng. Trong tố tụng tranh tụng, bị lu mờ trước những cơ quan tư pháp, cả về

chức năng giám sát được giao cho Tòa án và phương diện lý luận lẫn thực tiễn. So với Công

quyền lực được chia sẻ cho các bên buộc tội tố viên, vai trò của Luật sư bào chữa trong tố

và bên bào chữa. Tòa án thực hiện chức năng tụng thẩm vấn không được coi trọng. Công tố

này thông qua vai trò trọng tài trung gian phán viên thường xuất hiện trong vụ kiện sớm hơn so

quyết hoạt động tranh tụng tại phiên tòa giữa với luật sư bào chữa. Kết quả là bên bào chữa

các bên đối trọng nhau, đó là giữa Công tố viên hiếm khi tham gia đầy đủ trong suốt quá trình

và Luật sư bào chữa. Ngược lại, ở tố tụng thẩm tố tụng, thậm chí sự tham gia của Luật sư bào

vấn, đặt nặng hoạt động điều tra ở giai đoạn tiền chữa thường bị Công tố viên phớt lờ.

tố tụng trước khi mở phiên tòa, đòi hỏi các bên

Với những đặc điểm trên, tố tụng thẩm

bao gồm Cảnh sát điều tra, đại diện Viện Công vấn có những ưu điểm cơ bản sau:

tố và đặc biệt là Thẩm phán phải tập trung vào

- Nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong

việc chứng minh tội phạm, do đó các chức năng việc tìm kiếm sự thật, nên trong chừng mực nhất

tố tụng không được phân định rõ ràng, cụ thể mà định, quyền và lợi ích của Nhà nước và xã hội

tập trung vào Tòa án. Tòa án vừa chi phối, giám luôn được bảo vệ tốt hơn khi quyền đó bị xâm

sát hoạt động điều tra trước phiên tòa, vừa thực phạm bởi cá nhân người phạm tội. Hệ thống tố

hiện chức năng xét xử. Phiên tòa, với bản chất là tụng thẩm vấn cũng cho phép Nhà nước kiểm

một cuộc điều tra lại, điều tra tiếp tục được tiến soát tốt tình hình diễn biến của tội phạm. Với tư

hành bởi Thẩm phán nên sự tham gia của Công cách thẩm tra truyền thống, sự thật nhanh chóng

tố viên và bên bào chữa trở nên hình thức. Điều được tìm kiếm. Bất cứ một sự bóp méo chứng cứ

này dẫn đến quyền bào chữa của bị cáo bị hạn hay xuyên tạc từ phía những người tham gia tố

chế. Sự không cân đối trong việc thực hiện các tụng, đặc biệt là từ phía người bị buộc tội và luật

chức năng tố tụng thể hiện ở ngay chính vai trò sư bào chữa, đều có thể được phát hiện dễ dàng

của các chủ thể.

Về vai trò của Viện Công tố và sự tham

qua sự thẩm vấn.

- Với bản chất không đặt nặng hình thức

gia của Công tố viên: Trong tố tụng thẩm vấn, như tố tụng tranh tụng, tố tụng thẩm vấn coi sự

Công tố viên thường được xem là một đại diện thật sau cùng của vụ án là mục đích được mong

của quyền lực nhà nước, người không thực hiện chờ, do đó những sai phạm không đáng kể trong

việc kết án nhưng cố gắng tìm kiếm sự thật và thủ tục (nếu có) có thể được bỏ qua nếu mục

đưa ra kết luận độc lập với Thẩm phán. Khác với đích chứng minh tội phạm vẫn được giải quyết.

tố tụng tranh tụng, nguyên tắc hoạt động của Điều này khác với tố tụng tranh tụng, xuất phát

Công tố viên là tôn trọng sự thật khách quan. từ nguyên tắc “công bằng giữa các bên” trong

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN // PHAÙP LUAÄT

tố tụng, do đó Nhà nước phải tôn trọng và đảm trở nên vô nghĩa.

bảo quyền và lợi ích của cá nhân trong mối quan

hệ với lợi ích Nhà nước.

Phiên tòa trong mô hình tố tụng thẩm

vấn được ví như một cuộc phỏng vấn, trong đó

- Thủ tục phiên tòa đơn giản và nhanh các bên phải trả lời một cách thụ động những

chóng. Mục đích chính của tố tụng thẩm vấn là câu hỏi được đưa ra bởi Thẩm phán được phân

cố gắng xác định sự thật khách quan của vụ án công điều khiển phiên tòa. Điều này dẫn đến

để trên cơ sở đó ra phán quyết. Tòa án thực hiện sự thiếu khách quan trong việc đánh giá chứng

việc chứng minh vụ án trên cơ sở sử dụng kết cứ, khi mà quyền bào chữa không có cơ hội bộc

quả của hoạt động điều tra, vì vậy mà thủ tục tố lộ. Đồng thời, vai trò “buộc tội công” của Công

tụng tại phiên tòa đơn giản và ít khắc khe hơn về tố viên phải nhường chỗ cho Thẩm phán, các

mặt hình thức, việc xét xử không nhất thiết phải chức năng tố tụng, cụ thể là chức năng buộc tội

có mặt đầy đủ những người tham gia tố tụng, và chức năng bào chữa không được tôn trọng.

chứng cứ thu thập chỉ cần thẩm tra lại tại phiên Theo cách đánh giá của cá nhân, với cách thức

tòa và gánh nặng xét hỏi do Tòa án đảm nhận. và quan niệm quá coi trọng vai trò của Thẩm

Phán quyết của Tòa án dựa trên niềm tin nội phán đồng thời coi nhẹ vai trò của Công tố viên

tâm mà không phải là kết quả của việc đánh giá và người bào chữa, mô hình tố tụng thẩm vấn

xem bên nào có nhiều căn cứ thuyết phục hơn được coi là thiếu tôn trọng nguyên tắc “công

tại phiên tòa. Bên cạnh đó, tất cả những người bằng giữa các bên” trong tố tụng hình sự.

tham gia vào quá trình tố tụng đều được mong

ứ hai, trong tố tụng thẩm vấn, quyền

chờ hợp tác vào quá trình chứng minh tội phạm, con người trong tố tụng hình sự, đặc biệt là quyền

nên lời nhận tội của bị cáo luôn được coi trọng của người bị buộc tội bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

và có lợi cho tình trạng của người đó.

Điều này xuất phát từ mục đích của tố tụng thẩm

Mặc dù có những ưu điểm nổi trội, song tố vấn gắn nhiệm vụ kiểm soát tội phạm làm mục

tụng thẩm vấn cũng không thể không có những tiêu của các hoạt động tố tụng trong việc chứng

hạn chế nhất định, mà những hạn chế này một minh vụ án và mọi tội phạm, hành vi phạm tội

phần xuất phát từ chính những ưu điểm đã được đều phải bị xử lý nghiêm minh. Theo đó, điểm

nêu ở trên.

khác biệt cơ bản của hai mô hình tố tụng tranh

ứ nhất, một trong những vấn đề mà tụng và mô hình tố tụng thẩm vấn là ở chỗ, trong

những nước áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn mô hình tố tụng tranh tụng, bị cáo được coi là

đang phải tự đổi mới đặc điểm truyền thống của chưa có tội cho đến khi chứng minh được anh ta

mình đó là giảm bớt vai trò của Thẩm phán trong có tội, trong khi ở mô hình tố tụng thẩm vấn, bị

giai đoạn xét xử. Điều này cho thấy đây là một cáo bị coi là có tội cho đến khi chứng minh rằng

hạn chế, không hiệu quả của mô hình tố tụng anh ta chưa có tội.

thẩm vấn. Bởi vì, Thẩm phán luôn chiếm ưu thế

So với tố tụng tranh tụng, quyền bào

nổi trội hơn trong suốt quá trình giải quyết vụ chữa của người bị buộc tội ở tố tụng thẩm vấn

án và tầm quan trọng của việc đề cao vai trò thực chất chỉ là quyền mang tính hình thức, vai

của Thẩm phán điều tra, nên giai đoạn xét xử trò của người bào chữa bị coi nhẹ và quyền của

tại phiên tòa chỉ đơn thuần là xác minh lại những người bị buộc tội rõ rang không được đảm bảo.

gì đã được tìm thấy ở giai đoạn trước đó. Chứng

Ở góc độ so sánh pháp luật, Việt Nam

cứ là do Thẩm phán điều tra tập hợp nên việc thuộc các quốc gia theo truyền thống pháp luật

thẩm vấn bị xem là đi ngược lại nguyên tắc vô xã hội chủ nghĩa, có nguồn gốc từ hệ thống Dân

tư, khách quan và việc tranh luận tại phiên tòa luật (Civil law). Tương tự với các nước theo hệ

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

PHAÙP LUAÄT // TAÏP CHÍ KHOA HOÏC CAÛNH SAÙT NHAÂN DAÂN

thống luật lục địa,Việt Nam cũng sử dụng hệ mạnh đấu tranh với tội phạm, tạo mọi điều kiện

thẩm vấn. Tuy nhiên,sự vận hành mô hình thẩm thuận lợi cho các cơ quan tố tụng xử lý tội phạm

vấn ở Việt Nam có những chuyển biến khác mà chưa quan tâm đến việc cần thiết phải bảo

nhau qua từng thời kỳ lịch sử, có thể khái quát đảm quyền con người, đặc biệt là quyền và lợi

qua những thời kỳ sau:

ích chính đáng của người bị buộc tội. Kể từ khi

Mô hình tố tụng hình sự ban đầu – Tố có Bộ luật Tố tụng hình sự đầu tiên năm 1989,

tụng thẩm vấn nguyên mẫu. Trong thời kỳ các quy định về thủ tục giải quyết các vụ án hình

phong kiến, những quy định tố tụng trong Bộ sự đã xác định rõ ràng nhiệm vụ trọng tâm của

luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long, cùng với thực Bộ luật TTHS là giải quyết đúng đắn, toàn diện

tiễn xét xử, đều phản ánh hình thức tố tụng thẩm và chính xác vụ án hình sự, tránh không bỏ lọt

vấn mà đặc trưng cơ bản là: quan cai trị hành tội phạm, đồng thời không làm oan người vô tội.

chính là Thẩm phán và Điều tra viên; việc điều Bộ luật đã thể hiện được tinh thần cốt lõi là: Việc

tra tiến hành bí mật, chứng cứ chủ yếu là lời khai điều tra được thực hiện chủ yếu bởi Cơ quan

của nhân chứng và lời nhận tội của bị cáo; việc điều tra, Viện kiểm sát thực hiện hai chức năng

xét xử không công khai, tra tấn và gong cùm là là thực hành quyền công tố và giám sát các hoạt

biện pháp chủ yếu trong trừng phạt kẻ phạm tội. động tuân thủ pháp luật; Tòa án thực hiện chức

Giai đoạn từ năm 1945 đến 1975, nước năng xét xử. Thẩm phán giữ vai trò trung tâm

ta liên tục trải qua hai cuộc kháng chiến chống của hoạt động tố tụng tại phiên tòa, hoạt động

Pháp và chống Mỹ. Trong điều kiện vừa đấu chứng minh tội phạm phần lớn vẫn áp dụng biện

tranh chống giặc ngoại xâm, vừa tiến hành kiện pháp thẩm vấn.

toàn ổn định đất nước, đồng thời phải đối phó với

Với quy định của Dự thảo Bộ luật TTHS

thù trong giặc ngoài nên chính sách TTHS lúc sửa đổi năm 2014, các chức năng tố tụng được

bấy giờ tập trung vào bảo vệ an ninh quốc gia, phân định tương đối rõ ràng hơn. Viện kiểm sát

mọi hành vi chống đối cách mạng đều phải bị xử thực hiện chức năng công tố và kiểm sát các

lý nghiêm minh. Chính vì vậy, lực lượng Công hoạt động tư pháp; quyền bào chữa được mở

an được coi là nòng cốt trong đấu tranh bảo vệ rộng; thủ tục tại phiên tòa ghi nhận rõ nét hoạt

an ninh trật tự và có quyền hành tương đối lớn, động tranh luận giữa công tố viên và bên bào

độc lập nhằm đối phó với tình hình thời điểm đó. chữa; nguyên tắc suy đoán vô tội được ghi nhận

Viện công tố ra đời năm 1958 là một bước tiến là nguyên tắc xuyên suốt chỉ đạo hoạt động

quan trọng của nền tư pháp, tuy nhiên vai trò chứng minh tội phạm; quyền con người trong

hoạt động còn mờ nhạt, các quy định về TTHS TTHS được đảm bảo hơn… Những biểu hiện

nói chung chưa được ban hành một cách rõ ràng trên cho thấy, TTHS Việt Nam hiện nay với bản

và có hệ thống. Thẩm phán vẫn giữ vai trò trung chất là tố tụng thẩm vấn nhưng cũng đã chứa

tâm của quá trình thu thập dữ kiện nhưng không đựng nhiều yếu tố tích cực của tố tụng tranh

còn việc tra tấn.

tụng. Điều này khẳng định, mô hình TTHS hiện

Mô hình Tồ tụng hình sự pha trộn: Giai nay của nước ta không còn là tố tụng thẩm vấn

đoạn từ sau năm 1975, đất nước hoàn toàn nguyên mẫu, mà đã có sự giao thoa một số đặc

thống nhất, xong đất nước vẫn phải tiếp tục đối tính của tố tụng tranh tụng, mang dáng dấp của

phó với những âm mưu thù địch và những phần mô hình tố tụng pha trộn./.

tử bất mãn chế độ và một lượng không nhỏ các

tội phạm phá hoại trật tự an ninh xã hội. Trước

hoàn cảnh đó, nhà nước đã đặt mục tiêu nhấn

SOÁ 09 // THAÙNG 5 NAÊM 2015

4 trang Thùy Anh 9600 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Nhận diện mô hình tố tụng ở Việt Nam thông qua tìm hiểu về mô hình tố tụng thẩm vấn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

nhan_dien_mo_hinh_to_tung_o_viet_nam_thong_qua_tim_hieu_ve_m.pdf