Lịch sử hình thành và phát triển các quy định về bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam và kiến nghị hoàn thiện
LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH...
VỀ BỊ HẠI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
VŨ DUY LINH*
Bài báo tập trung làm rõ sự hình thành và phát triển của các quy định về bị hại trong
hệ thống pháp luật Việt Nam qua các giai đoạn khác nhau. Trong mỗi giai đoạn, bị hại
đều có những đặc trưng riêng về khái niệm cũng như địa vị pháp lý của họ.
Từ khóa: Tố tụng hình sự, bị hại, cá nhân, pháp nhân, bồi thường thiệt hại do tội
phạm gây ra, hệ thống pháp luật Việt Nam.
Ngày nhận bài: 18/11/2020; Biên tập xong: 20/11/2020; Duyệt đăng: 20/11/2020
The article clarifies the formation and development of regulations on victim in
the Vietnamese legal system through different stages which has its own characteristics
about their concept and legal status.
Keyword: Criminal procedure, victims, individuals, legal entities, compensation
for damage caused by crimes, Vietnamese legal system.
ị hại là một trong những đối niệm, quyền và nghĩa vụ của họ. Theo tác
tượng tham gia tố tụng hình sự
(TTHS) quan trọng không chỉ ở
Việt Nam mà còn ở các quốc gia khác. Tại
các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Nga,
thường xuyên có một số lượng đáng kể các
công trình khoa học cũng như các hội thảo
nghiên cứu về bị hại.
Có thể nói rằng, trải qua suốt quá trình
lịch sử, khái niệm cũng như địa vị pháp lý
của bị hại đã có những thay đổi đáng kể
trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Đến
giai đoạn hiện đại ngày nay, quy định về
bị hại được bổ sung, điều chỉnh tương đối
rõ ràng và cụ thể trong Bộ luật tố tụng hình
sự (BLTTHS). Gần đây, các nhà khoa học
TTHS của Việt Nam đã bắt đầu chú ý nhiều
đến bị hại, đến địa vị pháp lý cũng như
sự tham gia của họ vào quá trình TTHS.
Tuy nhiên, cần phải thừa nhận rằng, trên
cả bình diện lý luận và thực tiễn vẫn còn
không ít bất cập trong lĩnh vực bị hại.
giả, sự phát triển các quy định về bị hại ở
Việt Nam có thể chia làm năm giai đoạn
như sau:
Giai đoạn đầu tiên: Giai đoạn phong
kiến (đến trước năm 1945)
B
Đây là giai đoạn rất dài trong lịch sử
Việt Nam, chứng kiến sự hình thành,
thịnh suy của nhiều triều đại phong kiến,
và sự kết thúc của nó được đánh dấu với
sự kiện thoái vị của Bảo Đại - vị vua cuối
cùng triều Nguyễn năm 1945. Ở giai đoạn
này, hệ thống pháp luật Việt Nam mang
dấu ấn đậm nét của pháp luật Trung
Quốc, hay nói đúng hơn là pháp luật của
các triều đại phong kiến Trung Quốc. Có
thể kể đến ba Bộ luật tiêu biểu và có sức
ảnh hưởng lớn nhất đến xã hội phong
kiến Việt Nam, bao gồm: Bộ luật Hồng
Đức (Quốc triều hình luật) ban hành năm
1428, Bộ luật Trị binh bạo phạm năm 1511;
Bộ luật Hoàng Việt luật lệ (hay còn gọi là
Luật Gia Long) năm 1811. Tuy nhiên,
trong tất cả các văn bản pháp luật kể trên,
Trong các giai đoạn phát triển của hệ
thống pháp luật Việt Nam, bị hại được
quan tâm ở các mức khác nhau và được
nhìn nhận một cách khác nhau cả về khái
* Tiến sĩ, Khoa Luật, Học viện An ninh nhân dân
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát
3
LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH...
thuật ngữ “bị hại” chưa được sử dụng, từ năm 1858 đến Cách mạng tháng Tám
thay vào đó, các nhà làm luật thời bấy giờ
sử dụng các thuật ngữ khác như “người
trình báo về tội phạm” hoặc “người được
bồi thường”. Đồng thời, pháp luật trong
giai đoạn này cũng quy định rằng “người
được bồi thường” hoặc “người trình báo
về tội phạm”, bằng cách trình bày về thiệt
hại của mình do tội ác gây ra, có quyền
kiện trước tòa án (công đường), nghĩa là
nếu người đó không khai báo thì vụ án
có thể không được tòa án (quan tòa) xem
xét. Điều 75 của Bộ luật Trị binh bạo phạm
năm 1511 đã quy định “... nếu ai đó phạm
tội, và chỉ cần có người trình báo điều này với
quan tòa, thì hành vi phạm tội của anh ta sẽ
bị trừng phạt”1. Ngoài ra, trong quá trình
thi hành án, quyền được bồi thường thiệt
hại của “người được bồi thường” hoặc
“người trình báo về tội phạm” cũng được
đề cập trong các văn bản pháp luật giai
đoạn này. Điều 75 Bộ luật Hồng Đức có
nêu: “Nếu quan tòa nhận tiền bồi thường mà
không đưa nó cho người được bồi thường thì
sẽ bị phạt tiền”2.
năm 1945, Việt Nam là thuộc địa của
Pháp, do đó hệ thống pháp luật, đặc biệt
là luật TTHS chịu ảnh hưởng không nhỏ
của hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa
(Romano-Germanic). Trong thời gian này,
ở nước ta tồn tại ba hệ thống pháp luật ở
ba miền khác nhau (Bắc kỳ, Trung kỳ và
Nam kỳ). Do Nam kỳ lúc này là xứ thuộc
địa sử dụng luật TTHS của Pháp nên các
quy định về bị hại trong thời gian này ở
Nam kỳ là tương đối đầy đủ và tiến bộ.
Trong khi đó, Trung kỳ là xứ độc lập nên
vẫn bảo lưu và sử dụng Luật Gia Long
truyền thống. Ở Bắc kỳ, do là xứ bảo hộ
nên hệ thống pháp luật có nhiều sự giao
thoa về luồng tư tưởng giữa truyền thống
phong kiến phương Đông và hiện đại
phương Tây. Lúc này, luật ở Bắc kỳ không
sử dụng các thuật ngữ “người được bồi
thường” hoặc “người trình báo về tội
phạm”, thay vào đó là thuật ngữ “người
tố giác” (Điều 9 và Điều 39). Tuy nhiên,
Bộ luật Bắc kỳ chỉ quy định thuật ngữ như
vậy chứ không đưa ra khái niệm của nó.
Như đã đề cập, trong thời kỳ này, hệ
thống pháp luật Việt Nam chịu ảnh hưởng
nặng nề của tư tưởng Nho giáo Trung
Quốc, tức là pháp luật công nhận quyền
sở hữu tuyệt đối của vua và các tầng lớp
quan lại đối với tài sản. Bên cạnh đó,
quan hệ vua - tôi, quan lại - dân thường,
vợ - chồng, cha - con… trước pháp luật là
không bình đẳng. Ví dụ như chồng đánh
vợ sẽ không bị coi là tội, nhưng vợ đánh
chồng thì sẽ bị xử tội nặng, hoặc cũng
là trộm cắp, nhưng trộm cắp tài sản nhà
quan lại sẽ bị xử tội nặng hơn. Các vấn đề
nêu trên cũng trực tiếp ảnh hưởng đến địa
vị pháp lý của bị hại trong thời bấy giờ.
Giai đoạn thứ hai: Từ năm 1945 đến
năm 1988
Sau Cách mạng Tháng Tám năm
1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
(VNDCCH) ra đời. Thuật ngữ “người bị
hại” lần đầu tiên được sử dụng như một
khái niệm trong luật tố tụng hình sự trên
cơ sở Nghị quyết của Tòa án nhân dân tối
cao VNDCCH số 16/TATC ngày 27/9/1974.
Đồng thời, người bị hại được hiểu là “công
dân bị tội phạm trực tiếp gây tổn hại về thể
chất, tài sản hoặc tinh thần”3. Như vậy, có
thể thấy rằng trong khuôn khổ khái niệm
người bị hại trong Nghị quyết này, chỉ một
cá nhân được đề cập, cụ thể là một công
dân. Theo đó, pháp nhân hoặc những
Cũng cần lưu ý rằng trong giai đoạn
1ꢀ Trị binh bạo phạm - Đại Việt sử ký toàn thư, tập I, người không phải là công dân Việt Nam
II, tr.60 và 231 (1998), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
thì không thể được công nhận là bị hại.
2ꢀ Quốc triều hình luật - Đại Việt sử ký toàn thư,
tập I, II, tr.60 và 231 (1998), Nxb Khoa học xã hội, 3ꢀ Thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974 của Tòa án
Hà Nội.
nhân dân tối cao Việt Nam.
4
Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
VŨ DUY LINH
Giai đoạn thứ ba: Từ năm 1988 đến theo giấy triệu tập này lại không hề được
năm 2003
đề cập đến. Sự thiếu sót này, theo tác giả,
là không tạo nên một thói quen pháp lý
cần thiết ở người bị hại, đồng thời cũng
là nguyên nhân gây cản trở cho quá trình
điều tra các vụ án hình sự trong giai đoạn
nêu trên.
Giai đoạn này ghi một dấu mốc quan
trọng, BLTTHS đầu tiên của nước Cộng
hòa Xã hội chủ nghĩa (CHXHCN) Việt
Nam số 7-LCT/HĐNN8 đã được Quốc hội
thông qua ngày 28/6/1988. Trong bộ luật
này, khái niệm người bị hại được đề cập tại
Giai đoạn thứ tư: Từ năm 2003 đến
khoản 1 Điều 39. Theo đó, người bị hại là năm 2015
“người bị tổn hại về thể chất hoặc tài sản hoặc
tổn hại về mặt tinh thần do tội phạm gây ra”.
Bên cạnh đó, cũng trong Điều 39, khoản 2
quy định về quyền của người bị hại, cụ thể
là: “Người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp
của họ có quyền đưa ra chứng cứ và những
yêu cầu; được thông báo về kết quả điều tra; đề
nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người
giám định, người phiên dịch theo quy định của
Bộ luật này; có quyền đề nghị mức bồi thường
và các biện pháp bảo đảm bồi thường; tham gia
phiên toà; khiếu nại quyết định của cơ quan
điều tra, Viện kiểm sát; kháng cáo bản án và
quyết định của Toà án về phần bồi thường cũng
như về hình phạt đối với bị cáo”. Tuy đã có
những bước tiến đáng kể về trình độ lập
pháp, song nếu so sánh các quy định về bị
hại của BLTTHS 1988 với các Bộ luật sau
này thì có thể nhận ra rất nhiều điểm hạn
chế như: phạm vi các quyền hẹp hơn đáng
kể, khái niệm chưa rõ ràng và đầy đủ… Sự
hạn chế này đã gây rất nhiều khó khăn cho
người bị hại trong việc chủ động và tích
cực tham gia vào trong quá trình tố tụng
cũng như việc bảo đảm lợi ích chính đáng
của họ trong giải quyết các vụ án hình sự.
Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời
của BLTTHS năm 2003 được đánh giá là
văn bản luật có nhiều tiến bộ trong quan
điểm pháp lý về người tham gia tố tụng
nói chung, địa vị tố tụng của bị hại cũng
vì thế mà được nâng cao. Tại Điều 51 Bộ
luật này, khái niệm người bị hại đã phần
nào được thay đổi, cụ thể là “người bị hại là
người bị tội phạm gây tổn hại về thể chất, tài
sản hoặc tinh thần”. Không chỉ có sự thay
đổi về mặt sắp xếp câu từ trong khái niệm
về người bị hại trong BLTTHS năm 2003,
nội dung các quy định khác liên quan đến
người bị hại cũng được thay đổi đáng kể,
phạm vi quyền và nghĩa vụ của người bị
hại được mở rộng, địa vị pháp lý của họ
qua đó cũng được làm vững chắc thêm.
Có thể nói rằng, trong hệ thống các
quy phạm pháp luật Việt Nam giai đoạn
này, Luật Phòng, chống mua bán người
số 66/2011/QH12 ngày 29/3/2011 chiếm
một vị trí quan trọng, là một bước tiến
trong việc xây dựng các quy định cũng
như thực hiện các quyền của người bị hại.
Văn bản luật này đã sử dụng thuật ngữ
“nạn nhân” và định nghĩa nó trong khoản
4 Điều 2. Theo đó, “nạn nhân là một người
bị tấn công bởi các hành vi phạm tội do luật
này quy định”4. Hơn nữa, Luật này cũng
đề cập đến vấn đề nếu có đủ cơ sở để công
nhận một người cụ thể là nạn nhân thì cơ
quan có thẩm quyền phải ra “quyết định
công nhận nạn nhân” cho người đó.
Khoản 3 Điều 39 BLTTHS năm 1988
quy định về nghĩa vụ của người bị hại,
theo đó “Người bị hại phải có mặt theo giấy
triệu tập của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát,
Toà án; nếu từ chối khai báo mà không có lý
do chính đáng thì có thể phải chịu trách nhiệm
theo Điều 242 Bộ luật hình sự”. Liên quan
đến quy định này, chỉ yêu cầu người bị
hại phải có mặt theo giấy triệu tập của
những người tiến hành tố tụng, tuy nhiên
Một điểm chung có thể chỉ ra trong khái
niệm về bị hại ở các giai đoạn đến trước
trách nhiệm pháp lý nếu không có mặt 4ꢀ Luật Phòng, chống mua bán người năm 2011
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát
5
LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH...
năm 2015 đó là chỉ có “cá nhân” được coi áp dụng pháp luật liên quan đến bị hại
là bị hại, còn pháp nhân thì không. Điều
này được nhiều nhà khoa học và cả những
người làm công tác thực tiễn cho là bất hợp
lý, bởi lẽ trong thực tiễn xét xử các vụ án
tại Việt Nam, thường có những trường
hợp không chỉ một cá nhân, mà cả một
pháp nhân cũng có thể trở thành bị hại
trong vụ án hình sự. Đơn cử như bản án
hình sự số 182/2011/HSST ngày 30/12/2011
của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí
Minh “Trần Phước Toàn phạm tội lừa đảo
chiếm đoạt tài sản của ngân hàng thương
mại Sacombank”; hoặc bản án số 201/2011/
HSST ngày 23/5/2011 của Tòa án nhân
dân thành phố Hà Nội trong vụ án hình
sự “Nguyễn Tuấn Anh thực hiện hành
vi lừa đảo, tham ô tài sản với số tiền hơn
6,4 tỷ đồng của Ngân hàng thương mại
Agribank”. Các bản án này coi ngân hàng
thương mại Sacombank và Agribank là bị
hại trong vụ án hình sự. Những sự việc
như vậy đã bổ sung kịp thời cho những
thiếu sót của pháp luật về việc công nhận
một pháp nhân là bị hại trong TTHS. Nghĩa
là, theo quy định của BLTTHS giai đoạn
này, để tham gia vào vụ án hình sự với tư
cách là người bị hại, pháp nhân phải kiến
nghị đối với những người có thẩm quyền,
điều này đã gây khó khăn không chỉ cho
bị hại mà còn cả cho các cơ quan, người
có thẩm quyền tiến hành TTHS. Vì vậy, đa
số các học giả và các chuyên gia Việt Nam
cho rằng để đảm bảo quyền của một pháp
nhân, cần phải thừa nhận họ là bị hại giống
như cá nhân trong khái niệm5.
để làm cơ sở cho việc đưa ra các quy
định mới về bị hại. Thuật ngữ “bị hại”
chính thức được sử dụng và định nghĩa
tại Điều 62 BLTTHS năm 2015: “Bị hại
là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất,
tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị
thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây
ra hoặc đe dọa gây ra”. Có thể nói rằng,
đây là BLTTHS đầu tiên công nhận pháp
nhân là bị hại. Tuy nhiên, về mặt khoa
học pháp lý, vẫn còn một số các tranh
cãi xảy ra trong quy định khái niệm về
bị hại của Bộ luật này:
Một là, BLTTHS năm 2015 đưa ra thuật
ngữ “trực tiếp” khi gây tổn hại cho bị hại
của tội phạm.
Trong một nghiên cứu của mình, tác
giả Đinh Thị Mai cho rằng cho rằng việc
sử dụng thuật ngữ “trực tiếp” trong luật
tố tụng hình sự có thể hạn chế những
người tuy không trực tiếp bị tội phạm gây
thiệt hại nhưng họ có quyền và lợi ích bị
xâm phạm liên quan đến việc phạm tội
như nhân thân của bị hại6… Tuy nhiên,
theo tác giả, việc sử dụng thuật ngữ “trực
tiếp” như vậy trong luật TTHS là hoàn
toàn hợp lý.
Hai là, một số nhà khoa học đặt ra câu
hỏi là trong trường hợp bị đe dọa gây hại,
người này có nên được công nhận là nạn
nhân hay không?
Một số học giả Việt Nam cho rằng thiệt
hại do tội phạm gây ra cho bị hại là thiệt
hại thực tế, tức là những gì đã xảy ra trên
thực tế và đang diễn ra trên thực tế. Trong
trường hợp bị đe dọa gây hại, người đó
không nên được coi là bị hại.
Giai đoạn thứ năm: Từ năm 2015 đến nay
Năm 2015, BLTTHS mới của nước
CHXHCN Việt Nam được thông qua,
quy định những điều khoản mới về bị
hại. Nhà lập pháp đã tính đến những lỗ
hổng trong các quy định về bị hại của
BLTTHS trước đó, cũng như đánh giá
Trong khi đó, một số tác giả khác cho
rằng, tùy theo cấu thành của tội phạm để
xem xét vấn đề này. Nếu trong các vụ án
mà tội phạm hình sự có cấu thành hình
những bất cập, hạn chế trong thực tiễn thức thì không thể công nhận một người
6ꢀ
5ꢀ Trường Đại học Luật Hà Nội (2005), Giáo trình Luật
Tố tụng hình sự, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội
Đinh Thị Mai (2016). Quyền của người bị hại
trong luật TTHS Việt Nam
6
Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
VŨ DUY LINH
là bị hại nếu họ chỉ bị đe dọa gây ra thiệt tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá; iv)
hại. Còn đối với các tội phạm có cấu thành
vật chất thì thiệt hại thực tế không phải là
một dấu hiệu bắt buộc. Vì vậy, nếu một
người bị tội phạm đe dọa gây thiệt hại
thì trong trường hợp này, họ có thể được
công nhận là bị hại.7
Theo chúng tôi, phạm vi bị hại không
thể chỉ giới hạn ở những người bị thiệt hại
thực sự. Do đó, một người bị gây hại bởi
tội phạm, trong mọi trường hợp (dù là
cấu thành vật chất và hình thức) nên được
công nhận là bị hại trong một vụ án hình
sự. Dấu hiệu “gây ra” hoặc “đe dọa gây
thiệt hại của tội phạm” cần được phản
ánh trong khái niệm “bị hại”.
Đề nghị giám định, định giá tài sản; đề
nghị thay đổi người định giá, người dịch
thuật; v) Đề nghị chủ tọa phiên tòa hỏi bị
cáo và người tham gia phiên tòa và một số
quyền khác.
Cần phải nhấn mạnh rằng, sự bổ sung
các quyền trên là vô cùng cần thiết và có
ý nghĩa, một mặt giúp bảo vệ một cách
thiết thực quyền và lợi ích chính đáng
của bị hại; mặt khác là cơ sở quan trọng
để những người có thẩm quyền tiến hành
tố tụng thực hiện các hoạt động của mình
một cách thuận lợi, khách quan và khoa
học8. Tuy nhiên, theo tác giả, một số
quyền được quy định bổ sung như vừa
liệt kê cũng cần được cơ quan nhà nước
Như vậy, dựa trên những phân tích
trên, tác giả cho rằng nên định nghĩa hợp có thẩm quyền ban hành văn bản hướng
lý hơn về bị hại như sau: “Bị hại là cá nhân dẫn, giải thích rõ hơn, cụ thể hơn nhằm
trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài
sản hoặc đe dọa gây ra thiệt hại về thể chất,
tinh thần, tài sản; cũng như pháp nhân bị
thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra
hoặc đe dọa gây ra”. Bị hại tham gia tố tụng
trong vụ án hình sự, có quyền và nghĩa vụ
riêng do pháp luật TTHS xác lập.
Bên cạnh quy định khái niệm về bị hại,
hệ thống các quyền của người tham gia tố
tụng này cũng được quy định tại khoản
2 Điều 62 BLTTHS năm 2015, bao gồm 14
quyền cụ thể được đề cập từ điểm (a) đến
điểm (o). Nghiên cứu quy định về quyền
của bị hại, tác giả đưa ra một ý kiến như sau:
bảo đảm những quyền này được thực thi
có hiệu quả trên thực tế.
Thứ hai, luật có đề cập đến người đại
diện của bị hại, tuy nhiên lại không hề
quy định ai có thể là người đại diện của
người bị hại. Điều này dẫn đến một thực
tế là hiện nay, khi xác định người đại diện
của bị hại, những người có thẩm quyền
tiến hành tố tụng vẫn phải dựa vào quy
định về người đại diện trong pháp luật
dân sự. Đây thực sự là một điểm bất hợp
lý. Chính vì vậy, theo tác giả, Điều 62 cần
phải bổ sung ai có thể là người đại diện
của bị hại trong các vụ án hình sự.
Thứ nhất, các quyền được pháp luật
cung cấp cho bị hại quy định tại khoản 2
Điều 62 BLTTHS năm 2015 so với khoản 2
Điều 51 BLLTTHS năm 2003 đã được bổ
sung đáng kể, bao gồm: i) Được cơ quan tố
tụng thông báo, giải thích quyền và nghĩa
vụ của họ; ii) Đưa ra chứng cứ; iii) Trình
bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật
liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền
Thứ ba, có một quyền rất quan trọng
được hầu hết luật TTHS của các nước phát
triển như Nga, Hoa Kỳ hay các nước EU
trang bị cho bị hại, đó là quyền được từ
chối khai báo, làm chứng chống lại chính
họ hoặc người thân của họ trong quá
trình tiến hành tố tụng. Thiết nghĩ đây
là tư tưởng pháp lý rất tiến bộ, vừa đảm
8ꢀ Đặng Hoàng Phương (2015) Địa vị pháp lý của
7ꢀ
Lê Cảm (2015), Các nghiên cứu chuyên khảo bị hại trong TTHS - Áp dụng trong thực tiễn TTHS
về phần chung Luật hình sự, Tập 1, Nxb Công an trên địa bàn thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sỹ,
nhân dân, Hà Nội.
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát
7
LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH...
bảo tính nhân văn, nhân đạo, vừa là cách này thực hiện việc dẫn giải, mà chính vì một
để giảm thiểu và loại bỏ những lời khai,
chứng cứ không khách quan, không trung
thực được đưa ra bởi bị hại. Chính vì vậy,
khoản 2 Điều 62 nên bổ sung quyền này
đối với bị hại để thỏa mãn các yêu cầu trên.
Khoản 4 Điều 62 quy định về nghĩa vụ
của bị hại như sau: Bị hại có nghĩa vụ: a)
Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm
quyền tiến hành tố tụng; trường hợp cố ý
vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc
không do trở ngại khách quan thì có thể bị dẫn
giải; b) Chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ
quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
Như vậy, Luật TTHS của Việt Nam
không hề quy định trách nhiệm hình sự
đối với việc vi phạm nghĩa vụ của bị hại
như là trách nhiệm hình sự đối với việc
trốn tránh khai báo hoặc trốn tránh khỏi
các hoạt động điều tra bắt buộc; trách
nhiệm hình sự đối với việc từ chối khai
báo khi không có lý do chính đáng hoặc
khai báo gian dối… Đây có thể coi là
một thiếu sót, vì việc không quy định
trách nhiệm hình sự đối với các hành vi
này sẽ không thể xây dựng nên một thói
quen pháp lý cần thiết đối với bị hại,
không đảm bảo các điều kiện cần thiết
để cơ quan chức năng tiến hành các hoạt
động tố tụng, cũng như gây cản trở các
hoạt động điều tra. Vì vậy, theo quan
điểm của tác giả, rất cần thiết phải bổ
sung quy định về trách nhiệm pháp lý
nếu bị hại không thực hiện nghĩa vụ của
mình hoặc thực hiện nghĩa vụ một cách
sai trái.
khi họ cố tình vắng mặt dù trước đó được
Viện kiểm sát, Tòa án triệu tập hợp lệ, đúng
theo quy định của pháp luật, mà họ vẫn
không có mặt theo giấy triệu tập. Điều đó
có nghĩa là họ đã tự nguyện khước từ quyền
lợi hợp pháp mà pháp luật dành cho họ. Từ
những phân tích vừa nêu, tác giả kiến nghị
nên bỏ nội dung quy định tại điểm a khoản
4 Điều 62 BLTTHS năm 2015 “trường hợp
cố ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng
hoặc không do trở ngại khách quan thì có
thể bị dẫn giải” vì không phù hợp và thiếu
tính khả thi trên thực tế./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Quốc hội, Bộ luật tố tụng hình sự năm
2015;
2. Lê Cảm (2015), Các nghiên cứu chuyên
khảo về phần chung Luật hình sự, Tập 1, Nxb
Công an nhân dân, Hà Nội;
3. Quốc triều Hình luật (1995), Nhà xuất
bản Chính trị quốc gia, Hà Nội;
4. Hoàng Việt Luật lệ (1994) Nhà xuất bản
Văn hóa thông tin, Hà Nội;
5. Các bộ luật An Nam (1922), Nhà xuất
bản Đông Dương, Hà Nội;
6. Đinh Thị Mai (2014).Quyền của người bị
hại trong luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nhà
xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội;
Liên quan đến nghĩa vụ của bị hại, khoản
4 Điều 62 BLTTHS năm 2015 quy định bị
hại có thể bị dẫn giải trong trường hợp cố
ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng
hoặc có hành vi gây khó khăn, cản trở hoạt
động điều tra, truy tố, xét xử. Từ thực tiễn
thi hành BLTTHS năm 2003 cho thấy, hầu
như không có trường hợp nào người bị hại
bị dẫn giải trong giai đoạn truy tố, kể cả ra
tòa án phục vụ việc xét xử. Lý do không
7. Đại học Luật Hà Nội (2005), Giáo trình Luật
Tố tụng hình sự, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.
8. Đặng Hoàng Phương (2015) Địa vị pháp
lý của bị hại trong tố tụng hình sự - Áp dụng
trong thực tiễn tố tụng hình sự trên địa bàn
thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sỹ, Đại học
phải vì thiếu cơ sở pháp lý để các cơ quan Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
8
Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
6 trang
12200
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lịch sử hình thành và phát triển các quy định về bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam và kiến nghị hoàn thiện", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lich_su_hinh_thanh_va_phat_trien_cac_quy_dinh_ve_bi_hai_tron.pdf
