Hội thảo khoa học Vai trò văn hóa kinh doanh trong kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

3

CHỦ ĐỀ HỘI THẢO:

VAI TRÒ VĂN HÓA KINH DOANH TRONG

KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

BAN NỘI DUNG

- PGS.TS. Nguyễn Mạnh Toàn

- PGS.TS. Đào Hữu Hòa

- PGS.TS. Lê Hữu Ái

- TS. Ngô Văn Hà

Trưởng ban

Phó Trưởng ban

Ủy viên

- TS. Lê Thị Tuyết Ba

- TS. Nguyễn Hồng Cử

- TS. Trịnh Sơn Hoan

- TS. Trần Hồng Lưu

- TS. Nguyễn Huy Thành

- NCS. Lâm Bá Hòa

Ủy viên

- ThS. Nguyễn Văn Hoàn

Ủy viên

BAN TỔ CHỨC

- PGS.TS. Nguyễn Mạnh Toàn

- PGS.TS. Đào Hữu Hòa

- PGS.TS. Lê Hữu Ái

- TS. Ngô Văn Hà

Trưởng ban

Phó Trưởng ban

Ủy viên

- TS. Nguyễn Phúc Nguyên

- TS. Đường Liên Hà

Ủy viên

- TS. Dương Anh Hoàng

- ThS. Phan Kim Tuấn

- CN. Hồng Thị Thủy

Ủy viên

* TS. Nguyễn Phúc Nguyên điều hành hội thảo thay PGS.TS. Đào Hữu Hòa.

5

LỜI NÓI ĐẦU

ăn hóa kinh doanh là hệ thống

các giá trị tinh thần chi phối mọi

hoạt động kinh doanh, nó góp

Nam. Việc xây dựng văn hóa kinh doanh,

góp phần đưa doanh nghiệp Việt Nam đủ sức

cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế là

một yêu cầu cấp bách. Vì lý do trên, Trường

Đại học Kinh tế _ Đại học Đà Nẵng, tổ chức

Hội thảo khoa học VAI TRÒ CỦA VĂN

HÓA KINH DOANH TRONG KINH TẾ

THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM.

V

phần nâng cao sức cạnh tranh của mỗi doanh

nghiệp cũng như cả nền kinh tế. Văn hóa

kinh doanh hướng tới mục tiêu nhân văn, vì

con người, phù hợp với mục tiêu xây dựng

nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa ở Việt Nam.

Kinh doanh có văn hóa là biết làm giàu

cho mình, nhưng vẫn phải tuân thủ pháp luật

và các giá trị đạo đức chung, kết hợp hài hòa

giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng,

phát triển sản xuất kinh doanh gắn với bảo

vệ tài nguyên - môi trường, đảm bảo quyền

lợi cho người lao động và an toàn cho người

tiêu dùng, góp phần đưa đất nước phát triển

nhanh và bền vững.

Kỷ yếu tập hợp 36 bài tham luận của các

nhà khoa học trong toàn quốc, tập trung làm

rõ những nội dung cơ bản về văn hóa kinh

doanh.

Kỷ yếu tiếp cận văn hóa kinh doanh ở

các góc độ khác nhau, từ nhân học, văn hóa

học, xã hội học, kinh tế học để làm rõ thêm

khái niệm, nội hàm, cấu trúc, vai trò và bản

chất của văn hóa kinh doanh trong nền kinh

tế thị trường. Những biểu hiện văn hóa kinh

doanh trong doanh nghiệp nhà nước, doanh

nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh

nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân được

các tham luận trình bày khá sinh động. Vị trí

và vai trò của doanh nhân được đề cao. Họ là

những người đứng mũi chịu sào, những chiến

sĩ tiên phong trong sự nghiệp chấn hưng nền

kinh tế. Đảng và Nhà nước luôn quan tâm

đến việc xây dựng văn hóa kinh doanh, kiến

tạo môi trường bình đẳng, tổ chức các giải

thưởng nhằm tôn vinh các doanh nghiệp tiêu

biểu.

Một doanh nghiệp có văn hóa kinh

doanh luôn theo đuổi giá trị đã xác định, bất

chấp sự tác động từ hoàn cảnh bên ngoài. Giá

trị đó chính là bầu không khí và môi trường

hoạt động của doanh nghiệp, ở đó, mọi người

được tôn trọng, hợp tác, phát huy được năng

lực, đề ra nhiều sáng kiến đem lại lợi ích cho

bản thân và doanh nghiệp.

Từ khi chuyển sang kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa, nhiều doanh

nghiệp Việt Nam đã xây dựng hình ảnh của

mình, khẳng định được vị trí ở thị trường

trong nước và từng bước vươn ra tầm khu

vực. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa

quan tâm nhiều đến việc xây dựng văn hóa

kinh doanh. Hoạt động kinh doanh còn mang

tính chụp giật, gian lận thương mại, buôn

lậu, trốn thuế, nợ lương, vô trách nhiệm với

môi trường sinh thái, làm ảnh hưởng tiêu

cực đến thương hiệu của doanh nghiệp Việt

Kỷ yếu đã chỉ ra những hạn chế trong

văn hóa kinh doanh của Việt Nam, thiếu nền

tảng triết lý, tầm nhìn chiến lược, làm ăn

nhỏ lẻ, xem nhẹ chữ tín, thiếu tính liên kết,

nặng về lợi ích cá nhân. Tập trung phân tích

một cách hệ thống nguyên nhân khách quan

và chủ quan những hạn chế của văn hóa kinh

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

6

doanh, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm

phát triển văn hóa kinh doanh Việt Nam

trong bối cảnh hội nhập quốc tế như: Tuyên

truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về văn

hóa kinh doanh; xây dựng triết lý, chiến lược

kinh doanh; xây dựng môi trường kinh doanh

lành mạnh; xây dựng cơ chế bảo vệ quyền

lợi người tiêu dùng; nâng cao vai trò, hiệu

quả pháp luật để lập lại trật tự, kỷ cương xã

hội, tạo môi trường thuận lợi cho việc hình

thành và phát triển đạo đức kinh doanh.

Do thời gian có hạn và đây là vấn đề lớn,

nên Kỷ yếu sẽ không tránh khỏi những hạn

chế. Rất mong nhận được sự góp ý của các

nhà khoa học, Quý thầy, cô giáo. Trân trọng

cám ơn.

T/M BAN NỘI DUNG

TS. Ngô Văn Hà

ts. trần Hồng Lưu

7

I. PHẦN Lꢀ LUꢁN CHUNG VỀ VĂN HÓA

Vꢂ VĂN HÓA KINH DOANH

V.I.LÊNIN BÀN VỀ NỘI DUNG NỀN VĂN HOÁ MỚI

TS. TRầN HồNG LƯU

Trưꢀng Đại học kinh tế, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT

Tất cả những gì thuộc về con người, liên quan đến con người và do con người sáng

tạo ra đều là văn hóa khi nó được định hướng phát triển theo tiêu chí phù hợp với

(chân - thiện - mỹ). Phát triển chính là đích ngắm cuối cùng cho mỗi quốc gia, dân

tộc từ bao đời nay. Nhiều nước đã và đang đề ra các chính sách phát triển nhằm

đưa quốc gia mình tiến lên nhanh chóng, thoát xa khỏi nghèo đói lạc hậu. Song cái

giá cho sự lựa chọn phát triển đó là quá đắt nếu không biết đúc tỉa để rút ra kinh

nghiệm. Thực tiễn lịch sử loài người đã luận chứng, văn hoá chính là một trong

những nhân tố quan trọng tạo ra sự phát triển bền vững của các quốc gia. Sớm nhận

thức vấn đề này, ngay sau khi giành chính quyền, V.I.Lênin, đã đưa ra ý tưởng về

việc xây dựng một nền văn hoá mới xã hội chủ nghĩa, làm cơ sở cho sự phát triển.

Trong đó việc giáo dục tri thức khoa học, học vấn phổ thông và việc kế thừa có chọn

lọc những thành tựu của chủ nghĩa tư bản được Lênin đặc biệt đề cao. Ý tưởng về

việc xây dựng nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa của Người vẫn còn nguyên ý nghĩa

thời sự nóng bỏng ngay cả khi nền kinh tế tri thức đã và đang gõ cửa từng quốc gia,

dân tộc từng ngày, từng giờ.

Từ khóa: văn hóa, xã hội chủ nghĩa, học vấn, tri thức, khoa học, kế thừa.

gày nay, để thoát xa khỏi nghèo đói

và tụt hậu, các quốc gia đã sử dụng

mọi nguồn lực về tiền của, khoa học-

Ngay sau khi giành chính quyền, thành

lập nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) đầu

tiên trên thế giới, muốn thắng lợi hoàn toàn,

cần phải tiến hành đồng thời các hoạt động

trong các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội…

trong đó kinh tế là then chốt. Tuy nhiên, trước

bề bộn công việc của nhà nước trẻ và sự tấn

công của “thù trong, giặc ngoài”, bắt tay vào

xây dựng chế độ mới, V.I.Lênin, đã sớm nhận

thấy muốn tiến hành thành công các lĩnh vực

trên thì trước hết phải xây dựng một nền văn

hoá mới - XHCN, làm cơ sở cho sự phát triển

bền vững nhằm đạt đến mục đích của chế độ

N

công nghệ nhằm tạo ra sự phát triển nhanh

chóng. Thực tiễn cho thấy, không ít nước đã

tạo ra sự tăng trưởng kiểu bong bóng xà phòng

sau đó xẹp xuống nhanh chóng. Nguyên nhân

cơ bản là trong chiến lực phát triển, các nước

này đã quên mất yếu tố văn hoá. Thực ra, văn

hoá chính là một trong những nhân tố quan

trọng tạo ra sự phát triển bền vững của các

quốc gia. Sớm nhận thức vấn đề này, ngay

sau khi giành chính quyền, V.I.Lênin, đã đưa

ra ý tưởng về việc xây dựng một nền văn hoá mới. Với một nước Nga nghèo đói, vừa thoát

mới xã hội chủ nghĩa, làm cơ sở cho sự phát ra khỏi nội chiến, kinh tế lạc hậu, trình độ dân

triển.

trí thấp thì không thể nào xây dựng được chế

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

8

độ mới, nếu như không có một trình độ văn từ chỗ là công cụ của chủ nghĩa tư bản thành

công cụ của chủ nghĩa xã hội ”^(3).

hoá nhất định.

Để tiến hành công cuộc xây dựng xã

Ý thức sâu sắc vấn đề này, nhiều lần,

Lênin căn dặn: “…chúng ta, những người xã

hội chủ nghĩa, những người cộng sản, phải

chứng tỏ trên thực tế rằng chúng ta có thể xây

dựng chủ nghĩa xã hội với những viên gạch

đó, với những vật liệu đó”. Và cần “…phải

tiếp thu toàn bộ nền văn hoá do chủ nghĩa

tư bản để lại và dùng nền văn hoá đó để xây

dựng chủ nghĩa xã hội. Phải tiếp thu toàn bộ

khoa học, kỹ thuật, tất cả kiến thức, tất cả

nghệ thuật. Không có cái đó, chúng ta không

thể xây dựng cuộc sống của xã hội cộng sản

được”^4.

hội mới, bản thân giai cấp vô sản và chính

đảng của nó phải có trình độ văn hoá và họ

phải tiến hành cuộc cách mạng văn hoá trên

toàn xã hội để tạo ra một nền văn hoá XHCN.

Lênin chỉ rõ, để có được những “người có văn

hoá thì tư liệu vật chất để sản xuất phải phát

triển tới một mức độ nào đó”, trên “một cơ sở

vật chất nhất định nào đó” ^(1).Cơ sở vật chất

đó chính là nền đại công nghiệp có khả năng

cải tạo nông nghiệp, muốn có được điều đó,

nước Nga buộc phải điện khí hoá toàn quốc.

Tuy nhiên “việc điện khí hoá không thể do

những người mù chữ thực hiện được, mà chỉ

biết chữ không thôi thì cũng không đủ.. mà

phải hiểu rằng điều đó chỉ có thể thực hiện

được trên cơ sở một nền học vấn hiện đại”^2.

Văn hoá vô sản- xã hội chủ nghĩa, không

phải hình thành từ hư vô. Nó phải là kết quả

phát triển tự nhiên trong dòng chảy chung của

văn hoá nhân loại. Một nền văn hoá như vậy,

chỉ có thể kết quả của “sự phát triển hợp quy

luật của tổng số kiến thức mà loài người đã

tích luỹ được dưới ách thống trị của xã hội tư

bản”^(5).Mục đích của sự kế thừa- theo Lênin,

là nhằm xây dựng thành công CNXH, biến

các thành quả của chủ nghĩa tư bản thành

công cụ của xã hội mới, để cải biến nước Nga

thành một nước XHCN tốt đẹp. Lênin căn dặn

kỹ lưỡng: “Chúng ta cần những tri thức, kinh

nghiệm của họ- tức chủ nghĩa tư bản (THL)-

nếu không có những cái đó thì thực tế không

thể nắm lấy nền văn hoá đã được tạo nên bởi

những quan hệ xã hội cũ”⁶. Sự kế thừa đó,

chính là nhằm “phát triển văn hoá của toàn

thể quần chúng nhân dân”, chứ không phải

chỉ phục vụ thiểu số giai cấp thống trị- giai

cấp trước đây đã “đè bẹp một cách tàn bạo”

và “giày xéo, đè nén, bóp nghẹt mất hàng

ngàn, hàng triệu” nhân tài trong quần chúng

nhân dân. Nền văn hoá kiểu mới- văn hoá vô

sản (XHCN), phải là công cụ hữu hiệu để xây

dựng thành công cnxh, tạo lập một đời sống

Chính vì vậy, theo Lênin, tiến hành công

tác văn hoá được coi là nhiệm vụ trọng tâm,

bức thiết và lâu dài không chỉ ngày một ngày

hai - đó là cuộc cách mạng thật sự. Muốn làm

được điều đó, Đảng cộng sản và Nhà nước

vô sản không những phải tích cực tự giáo

dục và không ngừng nâng cao trình độ khoa

học, kỹ thuật cho giai cấp vô sản và nhân dân

lao động mà quan trọng hơn là phải biết kế

thừa và tiếp thu chọn lọc những tinh hoa văn

hoá của nhân loại, trong đó có cả văn hoá tư

bản chủ nghĩa, vì đó chính là những vật liệu,

những viên gạch để xây dựng nên CNXH.

Trong quan niệm của Lênin, chỉ có thể xây

dựng thành công CNXH, một khi nắm vững

được “nền văn hoá đã được tạo nên bởi những

quan hệ xã hội cũ và lưu lại với tính cách là

cơ sở vật chất của cnxh”. Do đó, giai cấp vô

sản cần thiết phải “tự đề ra cho mình nhiệm

vụ biến cái vốn vô cùng phong phú về văn

hoá, về tri thức và về kỹ thuật mà chủ nghĩa

tư bản đã tích luỹ.. biến tất cả những cái đó

³V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.36, tr.321, 472.

⁴V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr. 66, 67.

⁵V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.36, tr.321, 472.

⁶V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.36, tr.321.

¹V.I.Lênin,Toàntập,t.45,NxbTiếnbộ,Matxcơva,1978,

tr.429.

²V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.41, tr. 364, 365.

ts. trần Hồng Lưu

9

vật chất và tinh thần ngày càng đầy đủ và

phong phú cho toàn thể nhân dân.

Từ quan điểm duy vật biện chứng, khi

xây dựng nền văn hoá mới xã hội chủ nghĩa,

Lênin đã không phủ định sạch trơn các thành

tựu của chế độ trước đó như những người tự

xưng thuộc phái văn hoá vô sản (RAFF), đã

chủ trương. Đối với họ- những người thuộc

phái văn hoá vô sản- thì muốn xây dựng nền

văn hoá mới thật “tinh khiết” thì nhất thiết

phải “dọn sạch” những gì thuộc về chế độ cũ

mà họ cho là đầy rẫy rác rưởi và tàn tích của

chủ nghĩa tư bản và chế độ cũ. Xây dựng nền

văn hoá mới-xhcn, theo Lênin: “Không phải

là nghĩ ra một thứ văn hoá vô sản mới, mà

là phát triển những kiểu mẫu ưu tú, những

kết quả tốt nhất của nền văn hoá hiện tồn..

và những điều kiện của đời sống và của cuộc

đấu tranh của giai cấp vô sản trong thời đại

chuyên chính vô sản”^(10).

Lênin đã chỉ ra sự cần thiết phải sử dụng,

kế thừa các thành tựu mà chủ nghĩa tư bản

để lại, vì: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội,

cần phải sử dụng đầy đủ khoa học, kỹ thuật,

và nói chung, tất cả những gì do nước Nga tư

bản để lại cho chúng ta”^77.Với tình cảnh nước

Nga lúc đó- năm 1918- đang sa vào khủng

hoảng trầm trọng, muốn làm được điều đó,

theo Lênin, cần thiết phải sử dụng các biện

pháp độc tài, những thủ đoạn dã man để bắt

chước chủ nghĩa tư bản nước ngoài, nhanh

chóng tạo lập ra nền văn hoá mới cho toàn

dân. Để đuổi kịp trình độ các nước Tây Âu lúc

đó, không có cách nào khác là phải ra sức học

tập các thành tựu khoa học, kỹ thuật, đặc biệt

là cách quản lý kinh tế của các nước tư bản

tiên tiến. Rất nhiều lần, Người nhắc lại nhiệm

vụ cụ thể của giai cấp vô sản và nhà nước

vô sản lúc đó là: “học tập chủ nghĩa tư bản

nhà nước của người Đức, dốc hết sức ra bắt

chước nó và không ngại dùng biện pháp độc

tài để đẩy nhanh sự bắt chước đó..và không

ngần ngại dùng những thủ đoạn dã man để

đấu tranh với tình trạng dã man”^8.Chỉ bằng

cách học tập và vận dụng các phương pháp

tư bản- như phương pháp Taylo và nâng cao

năng suất lao động theo kiểu Mỹ trên toàn

nước Nga, thì mới tạo ra phương pháp và

cách thức tổ chức lao động mới đạt hiệu quả

cao mà không gây ra tổn hại lớn về sức lao

động đối với nhân dân. Điều đó được Lênin

nhiều lần khẳng định: “không có kỹ thuật tư

bản chủ nghĩa quy mô lớn được xây dựng trên

những phát minh mới nhất của khoa học hiện

đại, không có một tổ chức nhà nước có kế

hoạch có thể khiến cho hàng chục triệu người

phải tuân theo hết sức nghiêm khắc một tiêu

chuẩn thống nhất trong công việc sản xuất và

phân phối sản phẩm, thì không thể nói đến

chủ nghĩa xã hội được”^(9).

Đương thời, Lênin cũng kiên quyết vạch

trần luận điệu giả dối của những kẻ tự chủ

trương xây dựng một nền văn hoá thuần

khiết mà không cần đến sự kế thừa những

tinh hoa của thời đại trước, những người tự

coi là trung lập, đứng ngoài các đảng phái.

Người chỉ rõ, trong xã hội có giai cấp, hoàn

toàn không thể có một nền văn hoá vị nghệ

thuật đứng ngoài cuộc sống và cuộc đấu

tranh giai cấp sôi động vì quyền lợi của nhân

dân lao động. Với một lĩnh vực hẹp như văn

học, Lênin cũng yêu cầu “sự nghiệp văn học

phải trở thành một bộ phận trong sự nghiệp

của toàn thể giai cấp vô sản, phải trở thành

“một cái bánh xe nhỏ và một cái đinh ốc nhỏ”

trong một bộ máy dân chủ, xã hội thống nhất,

do toàn bộ đội tiền phong giác ngộ của giai

cấp công nhân điều khiển. Sự nghiệp văn học

phải thành một bộ phận khăng khít của công

tác có tổ chức, có kế hoạch thống nhất của

Đảng dân chủ-xã hội”^(11).

Nhiệm vụ của giai cấp vô sản là phải cải

biến toàn bộ di sản văn hoá truyền thống và

các thành tựu văn hoá nhân loại nhằm xây

dựng nền văn hoá của đa số nhân dân lao

⁷V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.38, tr.8.

⁸V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.36, tr.369 hoặc tr.170-174.

⁹V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.36, tr.368.

10 V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.41, tr.548.

11 V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.12, tr.123, 124.

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

10

động, sử dụng chúng như là nguồn vật liệu chúng ta đã đặt và không thể không đặt trọng

không thể thiếu để đưa nước Nga lạc hậu, tâm công tác của chúng ta vào đấu tranh

nghèo đói và tăm tối tiến lên CNXH. Xuất chính trị, vào việc giành chính quyền, v.v.

phát từ một nước Nga tiểu nông lạc hậu, với Ngày nay trọng tâm ấy đã chuyển sang công

những người mugích ít học, tầm nhận thức tác hoà bình tổ chức “văn hoá”…trọng tâm

đầy hạn chế, Lênin coi việc kế thừa chọn lọc của chúng ta đã chuyển sang hoạt động giáo

các thành tựu văn hoá nhân loại, nhất là các dục”. Lênin còn chỉ ra hai nhiệm vụ chủ yếu

thành quả mà chủ nghĩa tư bản đã tạo ra trong có ý nghĩa thꢀi đại của nước Nga lúc đó là cải

tiến trình phát triển lịch sử là hết sức cần kíp tạo bộ máy quản lý mà xã hội cũ để lại và tiến

đối với giai cấp vô sản và chính đảng của nó, hành công tác văn hoá trong nông dân. Hai

để xây dựng xã hội mới. Đó là công việc hoàn nhiệm vụ này có môi liên hệ qua lại với nhau,

toàn mới mẻ, trong tình trạng, nước Nga “còn vì theo Lênin, muốn xây dựng bộ máy quản lý

lâu mới đạt đến một trình độ tiểu học cho toàn nhà nước “đòi hỏi nhiều, nhiều, rất nhiều năm

dân” và để đạt đến một trình độ văn hoá cao tháng” mà nước Nga lúc đó, chỉ có hai yếu

hơn một chút, theo Lênin, đó là công việc lâu tố: “Một là”: những công nhân hăng hái đấu

dài mà “chúng ta cũng còn phải hoàn thành tranh cho chủ nghĩa xã hội. Họ chưa có đầy

bao nhiêu công việc to lớn nữa”^(12).

đủ học thức. Họ rất muốn mang lại cho chúng

ta một bộ máy tốt hơn. Nhưng họ không biết

làm như thế nào. Họ không thể làm được việc

đó. Cho đến nay họ không được học tập mấy,

họ không có trình độ văn hoá cần thiết để làm

việc đó. Thế mà để làm được việc ấy chính

lại cần phải có văn hoá.Về việc này không

thể giải quyết được bằng một hành động liều

lĩnh hay một cuộc xung phong, bằng sự táo

bạo hay bằng nghị lực, hoặc nói chung bằng

bất cứ một một trong những đức tính tốt đẹp

nhất của con người. Hai là: những yếu tố kiến

thức, học thức, giáo dục: nhưng nếu so với

tất cả các nước khác, thì chúng ta có ít ỏi đến

nực cười”^(15).

Đặc biệt, đối với nước Nga lạc hậu, với đa

số nông dân lúc đó, thì theo V.I.Lênin, “việc

tiến hành công tác văn hoá trong nông dân” là

một trong hai nhiệm vụ “chủ yếu có ý nghĩa

đánh dấu thời đại” mà “chúng ta nhất thiết

phải làm”. V.I.Lênin, tin tưởng chắc chắn rằng

“chỉ cần hoàn thành cuộc cách mạng văn hoá

là đủ để.. trở thành một nước hoàn toàn xã

hội chủ nghĩa”^(13).Năm 1923, khi nói về tính

chất gay go của thời kỳ quá độ, một lần nữa,

Lênin lại chỉ ra vai trò cực kỳ quan trọng của

việc giáo dục tri thức, văn hoá cho nhân dân:

“Nếu không trải qua thời kỳ lịch sử đặc biệt

ấy…không làm cho mọi người đều có trình

độ học vấn phổ thông, không có một trình độ

hiểu biết đầy đủ về công việc, không giáo dục

cho dân cư biết dùng sách báo, không có cơ

sở vật chất cho việc đó, không có những sự

đảm bảo nào đó, chẳng hạn để chống nạn mất

mùa, nạn đói,v.v…,- không có tất cả những

điều đó thì chúng ta sẽ không thể đạt được

mục đích”^(14).

Để xây dựng xã hội mới mà chỉ bằng nhiệt

tình mà thiếu tri thức, văn hoá thì chắc chắn

sẽ gây ra sự phá hoại. Chính vì vậy, việc xây

dựng nền văn hoá mới và giáo dục tri thức

khoa học cho nhân dân được Lênin đặc biệt

nhấn mạnh, coi đây là nhiệm vụ mang tính

chất sống còn cho sự thắng lợi của nhà nước

XHCN. Người viết: “Muốn đổi mới bộ máy

nhà nước của chúng ta, phải cố hết sức đặt

cho mình nhiệm vụ sau đây: một là học tập,

hai là học tập, ba là học tập mãi, và sau nữa,

phải làm sao cho học thức ở nước ta không

Như vậy, đến lúc này, Lênin coi trọng

tâm của thời kỳ quá độ là giáo dục học vấn,

văn hoá cho nhân dân, bởi vì: “…trước đây,

¹²V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr.416.

¹³V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr.428, 429.

¹⁴V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr. 428.

¹⁵V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr.443-444.

ts. trần Hồng Lưu

11

nằm trên giấy hoặc là lời nói theo mốt nữa…, móc quan trọng nhất trong số những máy mới

nhất để học và dạy” ^(17).Cách mạng Tháng

Mười Nga đã diễn ra cách đây gần 100 năm,

cũng chừng ấy năm, loài người được chiêm

nghiệm và kiểm chứng những tư tưởng vĩ đại

của Lênin- lãnh tụ kiệt xuất của giai cấp vô

sản thế giới và của nước Nga -về việc xây

dựng nền văn hoá mới. Bước vào thiên niên

kỷ mới, khi mà văn hoá được coi là một trong

những yếu tố quyết định tạo nên sự phát triển

bền vững, bất cứ một quốc gia nào coi nhẹ

vấn đề này chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi

nguy cơ tụt hậu xa so với thế giới./.

phải làm sao cho học thức thực sự ăn sâu vào

trí não, hoàn toàn và thực tế trở thành một bộ

phận khăng khít của cuộc sống chúng ta”^(16).

Ngoài ra, để phát triển văn hoá nhanh

chóng, Lênin còn yêu cầu cần phải tổ chức

tốt việc tuyên truyền, quảng bá các thành tựu

văn hoá, khoa học kỹ thuật của các nước tư

bản đương thời vào việc giáo dục, đó là: “cần

phải giới thiệu cho chúng ta biết kỹ thuật của

Châu Âu và của Mỹ một cách rõ ràng kịp

thời…Matxcơva phải có I mẫu tất cả các máy

¹⁶V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.45, tr.444.

¹⁷V.I.Lênin, Toàn tập, Sđd, t.53, tr.216.

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

12

MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA - SỨC MẠNH NỘI SINH

CỦA DÂN TỘC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

NGUyễN TIẾN NAM

Trưꢀng Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

1.Văn hóa - Sức mạnh nội sinh quan

trọng của dân tộc trong phát triển bền vững

đến khẳng định “Đảm bảo sự gắn kết giữa

nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây

dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng phát triển

mạnh mẽ là then chốt với không ngừng nâng

cao văn hoá - nền tảng tinh thần của xã hội;

tạo nên sự phát triển đồng bộ cả ba lĩnh vực

trên chính là điều kiện quyết định để bảo đảm

cho sự phát triển toàn diện bền vững của đất

nước” (Hội nghị Trung ương 10, Khóa IX)

và chỉ rõ “Văn hóa trở thành sức mạnh nội

sinh quan trọng của phát triển” (Cương lĩnh

bổ sung, phát triển năm 2011).

Sức mạnh của một dân tộc về bản chất

chính là văn hóa với tư cách sức mạnh nội

sinh trong lòng dân tộc. Văn hóa là một nguồn

lực mềm giữ vai trò động lực và đòn bẩy thúc

đẩy kinh tế phát triển và làm hài hòa các mối

quan hệ xã hội cũng như lành mạnh hóa môi

trường xã hội.

Một trong những nội dung quan trọng

trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong

thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung,

phát triển năm 2011) được thông qua tại Đại

hội XI là Đảng Cộng sản Việt Nam là đã nêu

lên định hướng về văn hóa với nội hàm toàn

diện, sâu sắc: “Xây dựng nền văn hóa tiên

tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn

diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần

sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ;

làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu

vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành sức

mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”.

Văn hóa biểu hiện sức sống, sức sáng tạo,

sức mạnh tiềm tàng và vị thế, tầm vóc của

dân tộc. Thực tế đã chứng minh, một quốc

gia muốn phát triển bền vững thì, ngoài việc

dựa vào các nguồn lực tự nhiên, kinh tê kỹ

thuật như tài nguyên thiên nhiên, tiền vốn,

cơ sở vật chất,…còn cần phải biết tận dụng,

khai thác nguồn lực mềm như nguồn nhân lực

với vai trò là nhân cách văn hóa năng động,

sáng tạo nhất, đóng góp quyết định nhất đến

sự hùng mạnh, phồn vinh của xã hội. Hay nói

cách khác, văn hóa là một nguồn lực mềm

làm động lực và đòn bẩy thúc đẩy kinh tế phát

triển và làm hài hòa các mối quan hệ xã hội

và lành mạnh hóa môi trường xã hội.

Đây là thành quả của tư duy không ngừng

tìm tòi, sáng tạo và ngày càng hoàn thiện lý

luận về văn hóa trong lịch sử hơn 80 năm của

Đảng Cộng sản Việt Nam. Đó là: Từ việc xác

định “văn hóa là một trong ba mặt trận mà

người cộng sản phải quan tâm” (Đề cương

văn hóa Việt Nam năm 1943), “một trong ba

cuộc cách mạng phải tiến hành đồng thời”

(Đại hội IV), rồi nâng tầm “Văn hóa là nền

tảng tinh thần xã hội, vừa là động lực vừa là

Không phải ngẫu nhiên mà Tổ chức Giáo

dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp

Quốc (UNESCO) từng khuyến cáo các nước

trên thế giới là phải tiếp thêm sức mạnh của

nền văn hóa đương đại và nâng lên ngang tầm

mục tiêu thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã với sự phát triển kinh tế và sự phồn vinh của

hội” (Hội nghị Trung ương 5, Khóa VIII), xã hội cũng như cần coi văn hóa như nguồn

nguyễn tiến nam

13

vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời

bổ sung trực tiếp cho phát triển và ngược lại

phát triển cần thừa nhận văn hóa giữ một vị sống văn hóa” và “Học tập và làm theo tấm

trí trung tâm, đóng vai trò điều tiết xã hội.

gương đạo đức Hồ Chí Minh”. Kết hợp hài

hòa, đồng bộ và thực hiện bền bỉ hai cuộc vận

động này thực chất là tạo điều kiện cho mọi

người dân được “tắm mình” trong môi trường

văn hóa lành mạnh, được thưởng thức đời

sống văn hóa tinh thần phong phú, sinh động

và luôn hướng đến một nhân cách văn hóa

tiêu biểu, mẫu mực để từng bước xây dựng,

hoàn thiện phẩm chất văn hóa của chính mình.

Việc Đảng Cộng sản Việt Nam luôn quan

tâm xây dựng văn hóa thực chất là coi trọng

và đề cao sức mạnh mềm của đất nước. Sức

mạnh mềm là sức mạnh bắt nguồn, là xuất

phát điểm từ bên trong được kết tinh từ trí tuệ,

ý chí, tâm hồn, cốt cách, truyền thống lịch sử

vẻ vang, tinh thần anh dũng, quật cường, mưu

trí, sáng tạo của dân tộc Việt Nam từ hàng

nghìn đời nay.

Đó cũng là giải pháp căn bản nhất để

xây dựng con người Việt Nam có đủ các tiêu

chuẩn “Giàu lòng yêu nước, ý thức làm chủ,

trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe,

lao động giỏi, có văn hóa và có tinh thần quốc

tế chân chính” như Nghị quyết Trung ương 5

(Khóa VIII) đã xác định.

Đánh thức những tiềm năng còn tiềm ẩn

trong mỗi con người và kết nối những tiềm

năng ấy thành sức mạnh vật chất trong cuộc

chiến chống đói nghèo, lạc hậu; trong xây

dựng xã hội văn minh; trong tôi luyện thành

những con người mới XHCN chính là nhiệm

vụ của văn hóa; đồng thời thể hiện sức mạnh

nội sinh của văn hóa thúc đẩy sự phát triển

kinh tế- xã hội.

Thứ ba, trong thời đại toàn cầu hóa hiện

nay, văn hóa không chỉ là sức mạnh nội sinh

của một dân tộc, mà còn là phương tiện, công

cụ quảng bá hình ảnh dân tộc, vị thế đất nước

ra thế giới rất hữu hiệu.

Trước hết, cần kiên định một cuộc cách

mạng về nhận thức, làm cho mọi cán bộ, đảng

viên và các tầng lớp nhân dân, các cấp, cách

ngành hiểu biết đầy đủ và thấm nhuần sâu sắc

về vị trí, vai trò và tầm quan trọng của văn

hóa trong quá trình phát triển đất nước.

Do vậy, cùng với mở rộng hợp tác quốc

tế về văn hóa và nâng cao nguồn nhân lực văn

hóa, cần có những chính sách, giải pháp đồng

bộ để phát triển văn hóa đúng hướng, phù hợp

với sự phát triển của thời đại mới. Trong đó,

đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực phim ảnh, ca

múa nhạc, sách báo, truyền thông…để vừa

tạo ra những tác phẩm bổ ích, phong phú đáp

ứng nhu cầu thưởng thức đa dạng của công

chúng trong nước; vừa chủ động giới thiệu,

quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam với bạn

bè quốc tế và đẩy mạnh xuất khẩu các “sản

phẩm văn hóa Việt” ra thị trường văn hóa khu

vực và thế giới.

Trên cơ sở đó, vận dụng nhuần nhuyễn,

sáng tạo yếu tố văn hóa trong sự nghiệp xây

dựng và bảo vệ Tổ quốc, lấy văn hóa là một

trong những đòn bẩy chủ yếu để thúc đẩy tăng

trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ và công bằng

xã hội. Kiên quyết khắc phục cho được các

quan niệm hời hợt, phiến diện, coi văn hóa

chỉ là “cờ, đèn, kèn, trống” hay là yếu tố “bên

ngoài, đi sau” kinh tế, hoặc chỉ chạy theo sự

tăng trưởng kinh tế thuần túy, mà thiếu quan

tâm đúng mức đến các giá trị, truyền thống,

bản sắc văn hóa tốt đẹp của dân tộc.

Làm tốt công việc này chính là đưa văn

hóa vào trong kinh tế và trực tiếp tạo động

lực thúc đẩy kinh tế đất nước ngày càng phát

Thứ hai, tiếp tục duy trì, đẩy mạnh và

nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện cuộc triển.

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

14

Nguyên thủy, nó phản ánh sự quan ngại

Thứ tư, tăng cường đầu tư xây dựng các

thiết chế văn hóa, hạ tầng cơ sở văn hóa trong

cả nước, trong đó đặc biệt quan tâm đến các

địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, vùng sâu,

vùng xa, vùng căn cứ kháng chiến cũ. Văn

hóa gắn liền với con người, do con người, của

con người và vì con người.

đối với một số quốc gia muốn tăng trưởng

kinh tế vội vã, chọn cách phát triển thiển cận,

miễn sao tăng thu nhập hiện tại cho nhanh,

mà không để ý đến những nguy hại dài lâu

của lối phát triển ấy đến môi trường sinh thái

(tàn phá rừng, sa mạc hóa...), đến trữ lượng

hữu hạn của tài nguyên thiên nhiên (quặng

mỏ, dầu hỏa, khí đốt).

Phải nắm vững vấn đề cốt lõi đó để cùng

với việc nâng cao dân sinh, dân trí, luôn tạo

điều kiện thuận lợi cho mọi người dân được

tiếp cận, thưởng thức đời sống văn hóa tinh

thần lành mạnh, phong phú. Đây không chỉ

là việc làm nhân văn, mà còn thiết thực góp

phần bảo đảm công bằng xã hội- một trong

năm yếu tố của mục tiêu phát triển bền vững

ở nước ta là “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ,

công bằng, văn minh”.

Khái niệm “phát triển bền vững” nhấn

mạnh đến khả năng phát triển kinh tế liên tục

lâu dài, không gây ra những hậu quả nặng

nề rất khó khắc phục ở những lĩnh vực khác,

nhất là thiên nhiên. Phát triển mà làm hủy

hoại môi trường là một phát triển không bền

vững, phát triển mà chỉ dựa vào những loại

tài nguyên có thể cạn kiệt (mà không lo trước

đến ngày chúng cạn kiệt thì phải làm sao)

là một phát triển không bền vững. Còn có ý

kiến cho rằng kiểu phát triển phụ thuộc quá

nhiều vào ngoại lực (như FDI) cũng khó bền

vững, vì nguồn lực này có nhiều rủi ro, không

chắc chắn. Nói ngắn gọn, phát triển như vậy

là không bền vững và không thể duy trì được

lâu dài, ổn định, dễ dẫn đến khủng hoảng, hay

chí ít cũng chậm lại trong tương lai.

Thứ năm, văn hóa là lĩnh vực rất phong

phú nhưng cũng không kém phần phức tạp,

nhạy cảm. Trong điều kiện và bối cảnh hội

nhập quốc tế hiện nay, để văn hóa không phát

triển lệch hướng, nhất thiết phải nâng cao

năng lực lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý về văn

hóa của các cấp ủy, chính quyền và cơ quan

chức năng từ trung ương đến cơ sở.

2. Văn hóa với phát triển bền vững

Không thể phủ nhận rằng khái niệm “phát

triển bền vững” là một khái niệm hữu ích, rất

đáng lưu tâm. Nhưng chỉ để ý đến liên hệ giữa

môi trường sinh thái, tài nguyên thiên nhiên,

và tăng trưởng kinh tế là chưa khai thác hết sự

quan trọng của khái niệm “bền vững”. Khái

niệm này sẽ có ý nghĩa đầy đủ hơn nếu được

Phát triển bền vững là một khái niệm mới

nhằm định nghĩa một sự phát triển về mọi mặt

trong hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục

phát triển trong tương lai xa. Khái niệm này

hiện đang là mục tiêu hướng tới nhiều quốc

gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc

thù kinh tế, xã hội, chính trị, địa lý, văn hóa... áp dụng vào hai thành tố nòng cốt khác của

riêng để hoạch định chiến lược phù hợp nhất phát triển, đó là văn hóa và xã hội. Theo nhà

với quốc gia đó.

xã hội học người Mỹ James Coleman (1926-

1995) nhấn mạnh hai nguồn cơ bản là nguồn

vốn vật thể là kết quả của những biến đổi

trong con người để cấu thành tài nghệ và khả

năng thao tác và nguồn vốn vốn xã hội.

Từ giữa thập niên 80 thế kỷ XX đến nay,

“phát triển bền vững” đã trở thành một khái

niệm phổ biến. Nó là khẩu hiệu của hàng trăm

tổ chức quốc tế, đề tài của nhiều hội nghị, hội

thảo toàn cầu, và một tiêu chuẩn quan trọng

trong chiến lược phát triển của hầu hết mọi

quốc gia.

Coleman nhấn mạnh: nguồn vốn xã hội

có ba đặc tính. Thứ nhất, nó tùy thuộc vào

mức độ các thành viên trong xã hội tin cậy

nguyễn tiến nam

15

nhau. Nói cách khác, nó tùy thuộc vào nghĩa một nhân tố trong đời sống kinh tế, và nhất

vụ mà mỗi người tự ý thức, và kỳ vọng của là muốn đánh giá vai trò của nó trong tiến

người này ở người khác. Thứ hai, nó có giá trình phát triển, thì nên nhìn nó như một loại

trị vì nó chứa đựng trong mình những liên hệ vốn - tương tự như ba loại vốn thường biết

xã hội. Nói rõ hơn thì qua liên hệ tiếp xúc xã khác. (Đó là: vốn vật thể, như máy móc, thiết

hội, mỗi người có thể thu thập nhiều thông bị; vốn con người, như kỹ năng, kiến thức;

tin hữu ích cho cuộc sống, thay thế phần nào và vốn thiên nhiên, gồm những tài nguyên

những phương tiện truyền thông như sách do thiên nhiên cống hiến và môi trường sinh

báo, truyền thanh, truyền hình. Thứ ba, vốn thái).

xã hội càng lớn nếu xã hội càng có nhiều

chuẩn mực tích cực.

Thêm một bước, có thể phân biệt hai

dạng vốn văn hóa: vật thể và phi vật thể. Vốn

Đi xa hơn Coleman, Francis Fukuyama văn hóa vật thể là gồm những công trình kiến

(tác giả quyển sách “Sự kết thúc của lịch sử” trúc, đền đài cung miếu, di tích lịch sử, những

(The End Of History) nổi tiếng) cho rằng vốn địa điểm có ý nghĩa văn hóa. Loại vốn này

con người và vốn xã hội có ảnh hưởng lẫn cung cấp một kênh dịch vụ có thể hưởng thụ

nhau. Cụ thể, theo ông, vốn con người có thể ngay (chẳng hạn như du lịch), hoặc là đầu vào

làm tăng vốn xã hội.

cho sản xuất những sản phẩm và dịch vụ (văn

hóa cũng như ngoại văn hóa) trong tương lai.

Dạng kia, vốn văn hóa phi vật thể, là những

tập quán, phong tục, tín ngưỡng, và các giá trị

khác của xã hội. Loại vốn văn hóa này (cùng

những tác phẩm nghệ thuật như văn chương

và âm nhạc) là chất keo gắn kết cộng đồng.

Nó cũng cung cấp dịch vụ có thể hưởng thụ

ngay, hoặc dùng để sáng tạo các giá trị văn

hóa trong tương lai. Những nhận xét trên cho

thấy một số mối liên hệ giữa văn hóa, kinh tế

và phát triển.

Như vậy, theo ý niệm vốn xã hội của

Coleman và Fukuyama và nhiều người khác

nữa, phát triển không đồng thời nuôi dưỡng

vốn xã hội là phát triển không bền vững. Dù

rằng, như nhà kinh tế Kenneth Arrow (Nobel

1972) đã chỉ rõ, ưu điểm của vốn xã hội là nó

không cạn kiệt qua sử dụng, song điều nguy

hiểm là loại vốn này dễ bị suy mòn nếu đường

lối phát triển không đúng, và không thể một

sớm một chiều tái tạo hay vay mượn nó được.

Khó nghĩ hơn, hầu như bất cứ phát triển kinh

tế nào cũng cần sự dịch chuyển lao động từ

Một là, giá trị kinh tế có thể tăng lên nhờ

vùng này đến vùng khác thông thoáng, tuy giá trị văn hóa. Lấy ví dụ một ngôi nhà có tính

nhiên sự di cư này sẽ ảnh hưởng trực tiếp (có di tích lịch sử. Ngôi nhà ấy có giá trị kinh tế

phần tiêu cực) đến mối quan hệ gắn bó trong như một kiến trúc (cư trú hoặc thương mại),

gia đình, và do đó tới vốn xã hội. Phát triển biệt lập với giá trị văn hóa. Song nhiều người

bền vững đòi hỏi sự đánh đổi tối ưu, hài hòa, sẽ sẵn sàng mua ngôi nhà đó với giá cao hơn

giữa nhiều diễn biến xã hội và kinh tế khác giá trị vật thể thuần túy của nó. Hầu như mọi

nhau. Phát triển bền vững đòi hỏi phải phát loại vốn văn hóa vật thể đều có thể được nghĩ

triển văn hóa,vì đời sống của chúng ta không đến như ngôi nhà lịch sử trong ví dụ này, tức

thể coi là «khá hơn» (theo bất cứ định nghĩa là chúng gia tăng giá trị văn hóa vào giá trị

nào, miễn là nhất quán và trung thực) nếu kinh tế của vật thể, làm tăng thêm, có thể gấp

thiếu một nền văn hóa tốt đẹp.

nhiều lần, giá trị của vật thể ấy.

Gần đây, nhiều nhà nghiên cứu kinh tế

Hai là, vốn văn hóa giúp người ta hiểu

và xã hội cho rằng, muốn hiểu văn hóa như sâu hơn về ý niệm tính bền vững của phát

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

16

triển. Đóng góp của nó vào khả năng phát nghi ngờ rằng điều này sẽ làm tốc độ phát

triển dài hạn không khác gì đóng góp của vốn triển chậm lại. Nói khác đi, phương thức phát

thiên nhiên. Vì môi trường sinh thái đóng vai

trò thiết yếu cho hầu hết hoạt động sản xuất

cũng như tiêu dùng, bỏ bê môi trường đó,

khai thác quá đáng tài nguyên sẽ làm giảm

năng suất và phúc lợi kinh tế. Không bảo tồn

vốn văn hóa (để di sản suy tàn, làm mất bản

sắc văn hóa dân tộc) cũng để lại những hậu

quả tai hại như vậy.

triển chỉ nhằm tăng tiện nghi sinh hoạt, bất

chấp mỹ quan văn hóa, là không bền vững.

Tóm lại, nếu khẳng định rằng có một mối

liên kết giữa vốn kinh tế, vốn văn hóa và vốn

xã hội (trong đó có vốn con người), thì hủy

hoại vốn văn hóa và vốn xã hội cũng là hủy

hoại vốn kinh tế. Nói cách khác, những mất

mát, suy đồi không thể phục hồi của văn hóa

và xã hội sẽ đe dọa sự bền vững của phát triển

kinh tế.

Hãy nhìn kỹ xem đường lối phát triển

hiện tại của Việt Nam có ảnh hưởng tiêu cực

đến văn hóa không? Sự hủy hoại này có thể dễ

thấy như sự suy tàn các di tích lịch sử, những

cảnh quan thu hút khách du lịch, nhưng nó

cũng có thể khó thấy, như sự suy thoái văn

chương, nghệ thuật, ngôn ngữ bản xứ. Sự

tràn lan của tiếng Anh ngày nay là một thí

dụ nổi bật. Hiển nhiên, sự phổ cập tiếng Anh

sẽ có lợi cho thương mại và công nghiệp cần

thiết để phát triển, nhưng nó cũng hút đi phần

nào sinh lực phát triển của ngôn ngữ và văn

chương bản xứ, làm suy giảm vốn văn hóa.

Như đã đề cập ở trên, xét cho cùng, tài

nguyên quý nhất, vốn quý nhất là con người.

Con người Việt Nam là sự kết tinh nền văn

hóa Việt Nam, vì vậy quá trình xây dựng nền

văn hóa Việt Nam cũng chính là quá trình

thực hiện chiến lược con người, xây dựng và

phát huy nguồn lực con người - nguồn lực nội

sinh quan trọng nhất của phát triển.

Văn hóa là toàn bộ những giá trị do con

người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử bằng

lao động của mình trên cả hai lĩnh vực sản

xuất vật chất và sản xuất tinh thần. Chủ tịch

Hồ Chí Minh nói: “Vì lẽ sinh tồn cũng như

mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo

và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức,

pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ

thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày

về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng.

Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức

là văn hóa”.

Điều nguy hiểm là, trong cuộc chạy đua

phát triển, người ta quên đi những giá trị văn

hóa dân tộc, và đến một lúc nào đó, nhìn lại thì

đã mất nó từ lâu. Nên nói rõ rằng đây không

phải chỉ là bảo tồn văn hóa vì cái hay, cái đẹp

của nó, nhưng mà giữ gìn tính kế thừa của

văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác, bảo

tồn vai trò của nó trong những giai đoạn phát

triển về sau. Không có nó thì sự phát triển

hôm nay chẳng những què quặt, nhưng còn là

một phát triển không bền vững.

Quán triệt tư tưởng chỉ dẫn của Bác Hồ,

Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng lần

thứ 5 khóa VIII xác định văn hóa là “nền tảng

tinh thần của xã hội”. Đời sống xã hội có hai

mặt vật chất và tinh thần. Nếu kinh tế là nền

tảng vật chất của đời sống xã hội, thì văn hóa

là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội. Khái

Thí dụ: Phương thức phát triển (trên hầu

hết thế giới) hiện nay là nhằm vào tiện nghi,

nhưng theo đuổi tiện nghi thường làm mòn đi

sự tinh tế thẩm mỹ («sao cũng được, miễn là

tiện lợi» như nhà phê bình mỹ học Virginia

Postrel đã nhận xét). Một khi cảm quan thẩm

mỹ bị tầm thường hóa thì tính sáng tạo cũng quát khoa học đó cho thấy tất cả tầm rộng lớn

sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực, và không ai có thể

và sâu sắc của văn hóa, từ đó dẫn đến nhiều

nguyễn tiến nam

17

khía cạnh lý luận cùng những kết luận thực

triển kinh tế chỉ là tăng trưởng đơn thuần,

tiễn hết sức quan trọng. Xã hội đứng hai chân tăng trưởng với bất kỳ giá nào, thậm chí dù có

trên hai nền tảng, nếu chỉ có một nền tảng thì phải hy sinh cả mặt xã hội, hy sinh văn hóa,

xã hội không thể đứng vững.

hy sinh phẩm giá con người. Nếu hiểu và làm

như thế là hoàn toàn xa lạ với lý tưởng xã hội

chủ nghĩa của chúng ta. Ngay một số học giả

tiến bộ phương Tây cũng đã đi đến nhận thức

rằng: những tiến bộ về kinh tế làm tăng mức

sống nhưng đôi khi lại làm rối loạn cuộc sống

con người và môi trường. Không phải cứ của

cải tăng lên là cuộc sống gia đình, hôn nhân,

lối sống, lao động... sẽ chỉ có tốt đẹp lên. Tiến

bộ kỹ thuật góp phần làm cuộc sống dễ dàng,

có khi lại là nguyên nhân của nhiều rối loạn

xã hội nghiêm trọng. Trong những trường

hợp như thế, có tăng trưởng nhưng không có

phát triển, trái lại là phản phát triển.

Với tính cách là nền tảng tinh thần của xã

hội, văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực

của sự phát triển kinh tế. Nghị quyết Trung

ương 5 viết: “Chăm lo văn hóa là chăm lo

củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. Thiếu

nền tảng tinh thần tiến bộ và lành mạnh, không

quan tâm giải quyết tốt mối quan hệ giữa phát

triển kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội

thì không thể có sự phát triển kinh tế - xã hội

bền vững. Xây dựng và phát triển kinh tế phải

nhằm mục tiêu văn hóa, vì xã hội công bằng,

văn minh, con người phát triển toàn diện”.

Cương lĩnh của Đảng được thông qua

tại Đại hội XI thể hiện những quan điểm xây

dựng nền văn hóa Việt Nam ở tầm chiến lược

phát triển. Cương lĩnh viết: “Xây dựng nền

văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc

dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong

đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân

văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết

chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã

hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc,

sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”.

Bởi vậy, cần nắm chắc quan điểm chỉ đạo

cơ bản là chăm lo văn hóa là chăm lo xây

dựng, củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.

Thiếu nền tảng tinh thần tiến bộ và lành mạnh

thì không có sự phát triển kinh tế - xã hội bền

vững và dù tiện nghi vật chất dồi dào, xã hội

cũng không tránh khỏi nguy cơ suy thoái,

biến chất. Xây dựng và phát triển kinh tế phải

nhằm mục tiêu văn hóa, vì xã hội công bằng,

văn minh, con người phát triển toàn diện.

Văn hóa không chỉ là mục tiêu mà còn là

động lực của sự phát triển kinh tế. Trong thời

đại ngày nay, nguồn gốc của sự giàu có không

chỉ là tài nguyên thiên nhiên, vốn, kỹ thuật mà

yếu tố ngày càng quan trọng và quyết định là

nguồn lực con người, là tiềm năng sáng tạo của

con người. Tiềm năng này nằm trong văn hóa,

trong trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, nhân cách, lối

sống, ý chí, nghị lực, tài năng và sự thành thạo

công việc của mỗi cá nhân và cả cộng đồng.

Chung quy lại, tài nguyên quý nhất, cái vốn

quý nhất là con người, là văn hóa, là nguồn lao

động chất lượng cao, là nhân tài trong kinh tế

tri thức, trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa

xã hội chủ nghĩa đất nước.

Trên thế giới, người ta đang bàn nhiều về

các lý thuyết phát triển, trong đó ưu thế ngày

càng thuộc về quan niệm coi mục tiêu phát

triển phải là nâng cao chất lượng cuộc sống

con người với bảo đảm sao cho hài hòa đời

sống vật chất và đời sống tinh thần; giữa mức

sống cao với lối sống và nếp sống đẹp; không

chỉ cho một số ít người mà cho đại đa số, cho

toàn xã hội; không chỉ cho hôm nay mà cho

cả mai sau.

Để đạt mục tiêu đó, nhất thiết phải có sự

phát triển cao về kinh tế, về cơ sở vật chất

kỹ thuật và công nghệ. Song chỉ như thế thôi

chưa đủ, và rất không đúng nếu hiểu phát

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

18

Không ít nước có nhiều tài nguyên thiên tộc. Các dân tộc có điều kiện hiểu biết và học

nhiên nhưng rất nghèo đói, trái lại có nước hỏi lẫn nhau, làm cho những thành quả của

hoạt động tinh thần của một dân tộc trở thành

tài sản chung của tất cả các dân tộc. Tính chất

đơn phương và phiến diện dân tộc ngày càng

không thể tồn tại được nữa; và từ những nền

văn hóa dân tộc và địa phương muôn hình

muôn vẻ, đang nảy nở ra một nền văn hóa

toàn thế giới. Nhưng, mặt khác, những biến

đổi phức tạp trong văn hóa gắn với thị trường

toàn cầu, lại đặt các nước đang phát triển

trước những thách thức to lớn.

tài nguyên thiên nhiên rất nghèo nhưng kinh

tế lại rất giàu chính là nhờ coi trọng nâng cao

dân trí, hun đúc dân khí, đào tạo nhân lực, bồi

dưỡng nhân tài, nghĩa là rất coi trọng văn hóa.

Xét cho cùng, tài nguyên quý nhất, vốn

quý nhất là con người. Con người Việt Nam là

sự kết tinh nền văn hóa Việt Nam, vì vậy quá

trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam cũng

chính là quá trình thực hiện chiến lược con

người, xây dựng và phát huy nguồn lực con

người - nguồn lực nội sinh quan trọng nhất

của phát triển. Đây là khâu trung tâm trong

sự nghiệp xây dựng nền tảng tinh thần, tiềm

lực văn hóa đất nước. Tăng trưởng kinh tế là

cực kỳ quan trọng đối với Việt Nam do điểm

xuất phát rất thấp. Nếu kinh tế không tăng

trưởng, đời sống vật chất nghèo nàn thì nói gì

đến văn hóa. Nhưng xã hội phát triển không

chỉ cần tăng trưởng kinh tế mà còn phải phát

triển văn hóa, công bằng xã hội, lối sống lành

mạnh, nền tảng tinh thần xã hội vững chắc

và cao.

Có thể nói, toàn cầu hóa bên cạnh mặt

tích cực, đang đặt văn hóa dân tộc trước

những thách thức, thậm chí là nguy cơ bị tha

hóa nếu thiếu bản sắc độc lập, tự chủ. Quá

trình toàn cầu hóa tư bản chủ nghĩa, nếu áp

dụng cho văn hóa, về thực chất có nghĩa là

chủ nghĩa đế quốc văn hóa, nó đưa những giá

trị phương Tây thống trị thế giới, nó đe dọa

xóa bỏ sự khác biệt về nền văn hóa giữa các

quốc gia dân tộc, giữa các vùng, các khu vực,

sẽ làm nghèo đi sự đa dạng, phong phú của

bức tranh văn hóa nhân loại; nguy cơ đồng

nhất hóa các hệ thống giá trị và truyền thống

sẽ dẫn đến xóa bỏ ý thức dân tộc, làm cạn kiệt

khả năng sáng tạo của các nền văn hóa.

Ngày nay, toàn cầu hóa đã và đang trở

thành một xu thế khách quan, trước hết trong

lĩnh vực kinh tế và từ đó tác động mạnh lên

mọi mặt đời sống của tất cả các quốc gia dân

tộc. Quá trình toàn cầu hóa tạo điều kiện cho

các quốc gia, dân tộc xích lại gần nhau, hiểu

biết lẫn nhau, bổ sung cho nhau, làm phong

phú và hỗ trợ lẫn nhau. Đất nước ta nhất định

nắm lấy xu thế này, coi đó là một thời cơ

lớn, ra sức tận dụng mọi điều kiện có lợi do

xu thế ấy tạo ra, đặc biệt để tranh thủ những

khả năng vật chất kỹ thuật, khoa học, công

nghệ cao, những kinh nghiệm và tri thức hiện

đại cần thiết cho sự nghiệp đẩy mạnh công

nghiệp hóa, hiện đại hóa. Từ góc độ văn hóa,

toàn cầu hóa đã mở ra khả năng to lớn để giao

lưu văn hóa toàn cầu, tạo thêm động lực cho

Mở cửa hội nhập thế giới, văn hóa Việt

Nam được tiếp cận ngày càng nhiều tinh hoa

văn hóa nhân loại, làm phong phú thêm nền

văn hóa dân tộc và giúp nhanh chóng xây

dựng một nền văn hóa tiên tiến, hiện đại mà

nội dung cơ bản là độc lập dân tộc và chủ

nghĩa xã hội. Không thể nhân danh bảo vệ

bản sắc văn hóa dân tộc để đóng cửa, khép

kín, hạn chế hội nhập và giao lưu văn hóa với

thế giới bên ngoài. Nhưng, nếu mang tâm thế

tự ti, vọng ngoại hay mất cảnh giác, thiếu bản

lĩnh thì sẽ đánh mất mình, sẽ bị lấn lướt và có

thể bị đồng hóa.

Bài học từ những nước đang phát triển

quá trình đổi mới và hiện đại hóa văn hóa dân cho thấy, với sự mở cửa hướng ngoại tập

nguyễn tiến nam

19

trung vào kinh tế thì văn hóa truyền thống dễ

bị xem thường. Sự du nhập ồ ạt, thiếu chọn

lọc các sản phẩm văn hóa từ bên ngoài dẫn

đến tình trạng tha hóa, lai căng và hủy hoại

các giá trị văn hóa nền tảng tinh thần của xã

hội, khoét sâu thêm hố ngăn cách giữa tăng

trưởng kinh tế với phát triển văn hóa. Đây

chính là kịch bản xấu nhất của sự tăng trưởng

thuần túy về mặt kinh tế mà thiếu hẳn khái

niệm phát triển bền vững.

Xuất phát từ yêu cầu hiện đại hóa đất

nước trong quá trình mở cửa, hội nhập, giao

lưu với nước ngoài, người ta vừa phải biết

kế thừa, phát huy các giá trị văn hóa truyền

thống của dân tộc; vừa phải đấu tranh chống

sự xâm nhập của các loại văn hóa độc hại,

những khuynh hướng sùng ngoại, lai căng,

mất gốc; vừa ra sức tiếp thu tinh hoa văn hóa

của loài người để hình thành nền văn hóa Việt

Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ngang

tầm thời đại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, t.3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.431.

(2) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.55.

(3 ) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2011, tr.75-76.

(4) C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, t.4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.602.

(5) Ủy ban đối ngoại của Quốc hội Cộng hòa Pháp: Toàn cầu hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000,

tr.50.

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

20

VĂN HÓA KINH DOANH -

CÁCH TIẾP CẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

PGS.TS. LÊ HỮU ÁI

Trưꢀng Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

1. Văn hóa kinh doanh là gì?

lĩnh vực kinh doanh thì nó được biểu hiện ở

đâu và có biện pháp nào có thể và cần phải

hoàn thiện nó phục vụ cho môi trường kinh

doanh hiện đại.

Văn hóa, với ý nghĩa phổ quát được biểu

thị như là phương thức hoạt động của con

người, nó bao gồm toàn bộ các sản phẩm vật

chất và tinh thần của con người. Chính vì lẽ

đó, UNESCO thừa nhận có hai loại di sản:

đó là di sản văn hóa vật thể và văn hóa di sản

phi vật thể. Nếu quan niệm như thể, trong lý

luận hiện nay, văn hóa được xếp là một trong

những hình thái ý thức xã hội thì chưa thật

thỏa đáng.

Thực ra, văn hóa kinh doanh theo chúng

tôi, nó đã và đương nhiên xuất hiện xa xưa

từ trong lịch sửcủa loài người. Vì hành động

tạo dựng nên lịch sử là hoạt động thực tiễn

của con người tác động vào tự nhiên để sinh

tồn, vì vậy hành vi ấy đương nhiên là hành

vi có tính văn hóa và các sản phẩm của nó

được định dạng và mang tính chủ quan của

cá nhân, tộc người, dân tộc tạo nên nó. Trong

mọi trường hợp, nó đều tuân thủ nguyên tắc,

quy luật của cái đẹp.

Ở phương diện là các di sản phi vật thể

thì quan niệm, văn hóa phản ánh và thể hiện

một cách khái quát sống động mọi mặt cuộc

sống của con người đã diễn ra trong quá khứ,

qua thời gian cấu thành một hệ thống các giá

trị truyền thống, thẩm mỹ, lối sống mà từ đó

các dân tộc tạo nên bản sắc độc đảo riêng

của mình.Theo nghĩa này, khái niệm văn hóa

được tiếp cận ở đời sống tinh thần. Vì thế, ở

lĩnh vực này, văn hóa có thể được nghiên cứu

ở các phương diện như: văn hóa chính trị, văn

hóa thể thao, văn hóa pháp luật, văn hóa nghệ

thuật,… và gần đây, người ta nhắc đến cả văn

hóa kinh doanh.

Trên thực tế, có thể khái quát thành hai

cách quan niệm về văn hóa kinh doanh:

Thứ nhất, đồng nhất văn hóa kinh doanh

(business culture) với văn hóa doanh nghiệp

(Corporate culture). Với quan niệm này, văn

hóa kinh doanh chỉ có thể xảy ra trong quá

trình các doanh nghiệp kinh doanh, nhờ nó

tạo ra được giá trị riêng biệt nhằm hướng

tới khẳng định thương hiệu của hàng hóa vì

mục đích cạnh tranh và lợi nhuận. Vì nghĩa

hẹp của khái niệm này, nên rất dễ dẫn đến

kết luật là văn hóa doanh nghiệp chính là văn

hóa kinh doanh. Quan niệm này nhận được sự

Ở nước ta hiện nay, vì tính chất phức tạp

và nội hàm rộng lớn của văn hóa nên có nhiều

ý kiến chưa thống nhất. Trong phạm vi bài

viết này, chúng tôi xin không đề cập đến lĩnh ủng hộ của các doanh nhân, bởi họ cho rằng,

vực văn hóa nói chung mà chỉ xác định thể trong quá trình kinh doanh họ đã tạo ra các

nào là văn hóa kinh doanh, những biểu hiện giá trị và giá trị ấy thể hiện ở thương hiệu, ở

của nó là gì. Giả định là đã hình thành văn triết lý, ở niềm tin và chữ tín đối với khách

hóa kinh doanh, hay rõ hơn là văn hóa trong hàng, v.v…