Giáo trình Pháp luật tài chính

TẬP TÀI LIỆU

MÔN - Pháp luật Tài chính

GV: TS Nguyễn Thị Thuận

Nội dung môn học

Phần I: Tổng quan về tài chính, hoạt động tài chính và pháp luật tài chính

Phần II:

NỘI DUNG I. Nhập môn Luật tài chính công- Pháp luật về ngân sách

nhà nước

I. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

II. PHÁP LUẬT VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

III.

NỘI DUNG ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NGÂN SÁCH

NHÀ NƯỚC

NỘI DUNG II. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ NSNN

Chương 1: Tổ chức hệ thống NSNN

Chương 2: Phân cấp quản lý NSNN

Chương 3: Chu trình ngân sách nhà nước

Chương 4: Pháp luật các khoản thu NSNN

Chương 5: Pháp luật về các khoản chi NSNN

Chương 6: Pháp luật về quản lý quỹ NSNN

Chương 7: Pháp luật về kiểm toán, kiểm tra, thanh tra và giám sát tài chính,

xử lý vi phạm trong lĩnh vực NSNN.

NỘI DUNG III. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ CÁC SẮC THUẾ

Chương 8: Pháp luật về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu

1

Chương 9: Pháp luật về thuế tiêu thụ đặc biệt

Chương 10. Pháp luật về thuế giá trị gia tăng

Chương 11: Pháp luật về thuế thu nhập

Chương 12: Pháp luật về thuế đất đai

Chương 13: Pháp luật về các loại thuế khác

Chương 14: Pháp luật quản lý thuế

Phần III: Nhập môn pháp luật về tài chính doanh nghiệp

Phần IV: Nhập môn về pháp luật tài chính khu dân cư

Phần V: Nhập môn pháp luật về thị trường tài chính

Học liệu bắt buộc

I. Giáo trình:

1. Giáo trình: do giáo viên giảng dạy biên soạn

2. Tìm hiểu Luật TÀI CHÍNH- TS. Võ Đình Toàn- NXB Tư pháp- 2012.

II. Các văn bản pháp luật:

1. Hiến pháp năm 1992, sửa đổi năm năm 2002; Hiến pháp năm 2013

2. Luật Ngân sách Nhà nước:

- Luật NSNN Quốc Hội ngày 16/12/2002 có hiệu lực 1.1.2004;

- Luật số 83/2015/QH13 của Quốc hội có hiệu lực ngày 1.1.2017

3. Luật về Thuế:

- Luật thuế GTGT 2008, sửa đổi bổ sung năm 2013, Nghị định 209

ngày18/12/2013,

- Luật thuế tiêu thụ đặc biệt 1990, sửa đổi 1998, sửa đổi 2003, sửa đổi

2005, sửa đổi 2008,

2

- Luật thuế xuất khẩu - nhập khẩu năm 1991, sửa đổi 1993, sửa đổi 1998,

thay thế 2005

- Luật thuế thu nhập:

+ Luật thuế thu nhập doanh nghiệp: Được Quốc Hội Thông qua lần đầu vào

27/12/1990 có hiệu lực ngày 1/4/1991. Qua 7 lần sửa đổi, thay thế: Lần 1 năm

1992, lần 2 năm 1993, lần 3 năm năm 1994, lần 4 năm 1997, lần 5 năm 1999,

lần 6 năm 2001, lần 7 năm 2004. Năm 2008 ban hành Luật mới thay thế Luật

2004.

Đến năm 2013, Quốc hội Ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của

Luật thuế TNDN - Luật số 32/2013/QH13 của Quốc hội;

+ Luật thuế thu nhập cá nhân

- Luật sửa đổi các luật thuế 2014.

- Luật quản lý thuế 2006, sửa đổi 2013;

- Luật Kiểm toán Nhà nước - số 81/2015/QH13 của Quốc hội;

2.3. Tài chính doanh nghiệp:

- Luật doanh nghiệp 1999, 2005, 2014;

- Luật kế toán 2003;

- Luật Phí và lệ phí - Luật số 97/2015/QH13 của Quốc hội;

2.4. Tài chính khu dân cư:

- Luật hôn nhân gia đình và các văn bản dưới luật

2.5. Thị trường Tài chính:

- Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các tổ chức tín dụng và các văn bản dưới

luật

- Luật chứng khoán và các văn bản dưới luật.

III. Học liệu tham khảo:

3

1. Tìm hiểu Luật Tài chính – Võ Đình Toàn (chủ biên ) NXB Tư pháp- Hà

Nội 2012;

2.Những định hướng cơ bản về hoàn thiện pháp luật thuế nước ta hiện nay-

Võ Đình Đoàn- Tạp chí Luật học- Đại học Luật HN- số 3-2002

3. TS. Nguyễn Lan Hương:

- Quản lý ngân sách địa phương và thực hiện quyền sở hữu toàn dân- Hội

thảo, chính quyền địa phương tháng 10/2008;

- Hoàn thiện pháp luật tài chính công nhằm thực hiện chính sách quản lý

nợ công- Nghiên cứu lập pháp- số tháng 3/2015;

- Một số khía cạnh pháp lý về phân định thẩm quyền thu ngân sách NN ở

VN- Tạp chí KH- Đại học QGHN- số 28.85.944.

4. Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Vân: Một số giải pháp hoàn thiện cơ chế phân

cấp quản lý ngân sách ở VN- Tạp chí TTTC tiền tệ số 4/2008

PHẦN I: TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH, HOẠT ĐỘNG TÀI CHÍNH

VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÀI CHÍNH

Yêu cầu:

+ Sinh viên nắm chắc, thuộc các khái niệm cơ bản về tài chính, pháp luật về

tài chính

+ Hiểu và diễn giải được mối quan hệ giữa luật tài chính với các khoa học

pháp luật khác.

I. Những vấn đề chung về Tài chính

1.1. Nguồn gốc Tài chính:

- Thời kỳ tự cung tự cấp – hàng đổi hàng

- Thời kỳ tan rã của chế độ nguyên thủy: quan hệ cho vay nặng lãi- hình

thức sơ khai của TC

4

- Thời kỳ hiện đại:

* Tiền tệ là đối tượng chủ yếu trong các QH phân phối của ĐS XH dùng:

+ trả công cho lao động

+ là đối tượng của quan hệ cho vay TS

+ là đối tượng của thuế thu nhập dân cư

* Quan hệ giữa hệ tài chính với tiền tệ và nhà nước

Có 2 quan điểm:

Nhóm 1. Tiền tệ là tiền đề ra đời và tồn tại của TC – tài chính xuất hiện

trước NN- NN là nhân tố thúc đẩy sự đa dạng hóa, sự PT của TC.

Nhóm 2. Tiền tệ và NN là 2 ĐK có tính chất tiền đề song song cho sự ra đời

của TC

Tựu chung, TC ra đời do:

- Xuất hiện của nền SX hàng hóa

- Xuất hiện của đồng tiền

- Xuất hiện của Nhà nước ( vai trò phân phối của cải Xh = bằng quyền lực

– các chính sách thuế)

1.2. Khái niệm về Tài chính

- Là tổng hợp các quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị mà nó phát sinh

trong quá trình tạo lập, quản lý, sử dụng các nguồn vốn tiền tệ trong xã hội; theo

nghĩa rộng

- Bao gồm các quỹ tiền tệ được hình thành trong quá trình thành lập, phân

phối và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định của Nhà nước để thực hiện các chức

năng nhiệm vụ của Nhà nước (tài chính công), theo nghĩa hẹp

Ví dụ 1:

5

Ông A có thu nhập tiền lương 20 triệu/1 tháng => Ông A phải nộp thuế cho

Nhà nước => Như vậy là có sự phân phối, di chuyển tiền tệ (tài chính)

=> Tài chính công.

Nhà nước sử dụng tiền được đóng từ thuế phục vụ nhu cầu, lợi ích, phúc lợi

xã hội như:

+Xây dựng cơ bản các công trình cơ sở hạ tầng

+ Phát triển VH – XH

+ Quản lý Nhà nước

=> Đây chính là quan hệ phân phối tiền tệ

Ví dụ 2:

Ông A cần có một nguồn tiền chuẩn bị cho con đóng tiền học, ông đã bán

vườn hồ tiêu đang sắp đến kỳ thu hoạch cho ông B.

Số tiền thu được A dùng 1 phần đóng học cho con, phần còn lại mua hồ tiêu

để bán kiếm lời

A đã tạo ra giá trị của đồng tiền từ nguồn vốn ban đầu

Ví dụ 3:

A không có tiền, nhưng có ý tưởng về một dự án khả thi và số vốn cần cho

dự án này là khoảng 2 tỷ đồng. Trong khi đó, B có một khoản tiền dư thừa là 1

tỷ đồng mà không biết đầu tư vào việc gì.

A là đại diện cho các chủ thể cần quỹ.

B là đại diện cho chủ thể dư quỹ.

Nếu kết hợp, A có thể vay của B để thực hiện một hạng mục trong dự án của

mình. Số tiền lãi thu được sau khi trừ đi chi phí sẽ chia cho B một phần.

Nguồn lực khan hiếm đã tìm được nguồn lực dư thừa tạo ra nguồn Vốn

6

Một cách tổng quát: Tài chính là tổng hợp các quan hệ kinh tế, trong đó

diễn ra việc dịch chuyển các nguồn lực khan hiếm thông qua việc tạo lập và sử

dụng các quỹ tiền tệ.

Trong đó:

- Nguồn lực khan hiếm: Là những nguồn lực hữu hạn, không đủ cho tất cả

mọi người dẫn đến tình trạng có người dư thừa và có người thiếu hụt

- Quỹ tiền tệ: Được hiểu đơn giản là các khoản tiền và vốn.

Mà, theo đó:

+ quỹ ngắn hạn thì gọi là tiền

+ vốn là quỹ dài hạn

1.3.

Mục tiêu của tài chính

Mục tiêu của tài chính là tạo ra giá trị.

Ví dụ:

1. A đầu tư vốn để cho con đi học

có việc làm để nuôi sống bản thân.

2. C mua cá về nuôi ăn, nhân giống, bán, ….

3. Kế hoạch 2017, Chính phủ Việt Nam chi 15% GDP cho phát triển giáo

dục tạo ra sản phẩm giáo dục phục vụ xã hội

1.4. Chức năng của tài chính

1.4.1. Chức năng phân phối

là sử dụng các quỹ tiền tệ với các mục đích nhất định, phân phối dưới hình

thức giá trị.

Bao gồm phân phối lần đầu và phân phối lại

1.4.2. Chức năng giám đốc

7

Là kiểm tra việc hình thành và sử dụng các nguồn vốn có phù hợp với nhu

cầu của thị trường.

Gắn chặt với chức năng phân phối

Với ý nghĩa rộng lớn hơn, chức năng này là kiểm tra toàn bộ nền kinh tế,

đánh giá nhu cầu cân đối vốn.

VD; Kiểm tra hoạt động tài chính của DN thông qua thu thuế.

Tại Nhật: Tc có 3 chức năng ( phân phối nguồn TC, tái phân phối thu nhập,

điều chỉnh KT)

1.5. Phân loại:

+ Tài chính công: Là tổng hợp các quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị

mà nó phát sinh trong quá trình tạo lập, quản lý, sử dụng các nguồn vốn tiền tệ

của Nhà nước.

+ Tài chính tư: Là tổng hợp các quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị mà

nó phát sinh trong quá trình tạo lập, quản lý, sử dụng các nguồn vốn, tài sản của

tư nhân

Tư nhân: là của riêng một chủ thể nào đó: cá nhân, hộ gia đình, Tổ chức phi

chính phủ…

VD: Doanh nghiệp A mới thành lập, vốn được huy động từ những người

sáng lập doanh nghiệp. Trong quá trình kinh doanh muốn tăng vốn bằng cách:

kêu gọi đầu tư hoặc vay vốn…

1.6. Hệ thống tài chính

Là tập hợp những nhóm (phạm vi) quan hệ tài chính hay các khâu tài chính

khác nhau trong việc tạo lập, quản lý và sử dụng những quỹ và những nguồn

vốn tiền tệ nhất định.

1.7. Hệ thống tài chính trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện

nay

8

Gồm 5 khâu: Ngân sách Nhà nước; Tín dụng; bảo hiểm; tài chính DN; tài

chính các tổ chức phi KD; và tài chính dân cư và chia thành 3 mảng lớn: Tài

chính NN; Tài chính DN ; Tài chính khu dân cư

Thời bao cấp, nhà nước tham gia vào tất cả các khâu trừ tài chính dân cư.

1.7.1.Tài chính Nhà Nước ( ngân sách nhà nước)

A, Ngân sách Nhà nước: khâu trung tâm, quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của

Nhà nước. Bao gồm các quan hệ tài chính phát sinh trong quá trình hình thành,

quản lý, sử dụng quỹ NSNN

B, Các quỹ tài chính tập trung (quỹ bảo hiểm hình thành từ khoản nộp phí

của các chủ thể tham gia bảo hiểm và dùng để bồi thường thiệt hại hoặc trả tiền

bảo hiểm)

C, Tín dụng: các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi tập trung lại hình thành các

quỹ tín dụng. Kinh doanh tín dụng với nguyên tác hoàn trả gốc và lãi đúng thời

hạn. Đây là khâu chắp nối các khâu của hệ thống tài chính.

1.7.2. Tài chính doanh nghiệp: là khâu cơ sở của hệ thống tài chính gồm

các quan hệ tài chính gắn liền với việc sản xuất kinh doanh của các doanh

nghiệp bao gồm:

a. Doanh nghiệp

b. Các trung gian tài chính

1.7.3. Tài chính hộ gia đình: hình thành từ thu nhập của các thành viên để

sử dụng, tiêu dùng, đóng thuế, đầu tư…

Bao gồm:

a, tổ chức xã hội nghề nghiệp

b, Hộ gia đình, cá nhân

2. Hoạt động Tài chính

9

Hoạt động tài chính là hoạt động tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ.

2.1. Hoạt động tài chính của Nhà nước

Khái niệm: Hoạt động tài chính của Nhà nước là hoạt động của các cơ quan

nhà nước có thẩm quyền trong việc tập trung, phân phối và sử dụng một cách có

kế hoạch các quỹ tiền tệ nhằm thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội, bảo

đảm quốc phòng và an ninh

thể hiện trên hai phương diện: Nhà nước:

-Thông qua các cơ quan của mình trực tiếp tham gia vào quá trình hình

thành, phân phối và sử dụng các nguồn tiền tệ

- Tổ chức, hướng dẫn các hoạt động tài chính bằng:

+ hoạch định các chính sách, phương hướng hoạt động tài chính, tiền tệ,

+ xây dựng các thiết chế và định chế liên quan đến hoạt động tài chính,

+ thiết lập khung khổ pháp lý, hành lang an toàn cho hoạt động tài chính của

mọi chủ thể tham gia vào thị trường tài chính, tiền tệ

2.2. Nguyên tắc cơ bản của hoạt động tài chính Nhà nước

2.2.1. Nguyên tắc pháp chế

là toàn bộ hoạt động tài chính ( quá trình hình thành phân phối và sử dụng

các quỹ tiền tệ ) đều được thể chế hóa bằng các quy phạm pháp luật tài chính và

được đảm bảo thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước

2.2.2. Nguyên tắc công khai

Nguyên tắc này mang tính chất bắt buộc, quan trọng và đặc thù trong hoạt

động tài chính,đảm bảo tính dân chủ trong quản lý, thu chi tài chính, tránh tình

trạng tham những và lãng phí.

Câu hỏi: Tại sao nguyên tắc công khai đóng vai trò quan trọng và thể hiện

tính đặc thù trong hoạt động tài chính?

10

2.2.3. Nguyên tắc kế hoạch

Nguyên tắc này thể hiện ở chỗ hoạt động tài chính của Nhà Nước dựa trên

cơ sở các văn bản kế hoạc tài chính. Tính kế hoạch được thể hiện trên cả phạm

vi rộng lớn ngoài phạm vi hoạt động tài chính ( trong phạm vi mối quan hệ giữa

hoạt động tài chính và các hoạt động kinh tế-xã hội khác)

2.3. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực TC

Điều 26 Hiến pháp 1992 ghi nhận, nhà nước thống nhất quản lý nền kinh tế

quốc dân bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách

Tại Hiến pháp năm 2013 không nêu cụ thể các thành phần kinh tế như Hiến

pháp năm 1992, cách thể hiện này phù hợp với tính chất, nội dung quy định của

một đạo luật gốc. Về tên gọi và vai trò của từng thành phần kinh tế sẽ được quy

định tại các đạo luật chuyên ngành và các chính sách cụ thể khác của nhà nước

thì sẽ phù hợp và chính xác hơn.

Khoản 1 Điều 51 Hiến pháp năm 2013 quy định: “1. Nền kinh tế Việt Nam

là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở

hữu, nhiều thành phần kinh tế; kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. 2. Các

thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc

dân. Các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh

theo pháp luật.” Điều đó thể hiện rõ quan điểm của Đảng và Nhà nước về các

thành phần kinh tế là chủ thể của nền kinh tế đều bình đẳng trước pháp luật, tự

do kinh doanh, cạnh tranh lành mạnh theo quy định của pháp luật, chứ không có

sự phân biệt, đối xử giữa các thành phần kinh tế, các chủ thể kinh tế khác nhau,

qua đó nhằm huy động toàn diện, đồng bộ tất các các nguồn lực để xây dựng và

phát triển đất nước.

Vai trò của Nhà nước trong lĩnh vực tài chính còn thể hiện ở:

2.3.1. Hoạch định chiến lược, định hướng phát triển, điều chỉnh sự vận động

của TC để đảm bảo:

11

- sử dụng có hiệu quả các nguồn lực

- Tăng tích lũy cho đầu tư phát triển

- Đảm bảo quản lý thông nhất nền tài chính quốc gia

- xây dựng nền TC quốc gia vững mạnh

- Thực hiện chặt chẽ chế độ kiểm toán, chế độ thanh tra, kiểm tra để NN sử

dụng TC làm công cụ có hiệu quả trong việc kiểm soát nền tài chính vĩ mô;

- Làm lành mạnh hóa môi trường KT vĩ mô.

2.3.2.. Tạo ra cơ sở pháp lý cho các hoạt động tài chính trong nền KT đảm

bảo:

- Vận hành tốt, đúng hướng các hoạt động TC của các chủ thể, đảm bảo lợi

ích KT của các chủ thể này sao cho họ đóng góp nhiều nhất cho Kt nhà nước

- Đảm bảo lợi ích KT của toàn XH

2.3.3. Thiết lập các thiết chế tác động đối với sự vận động của các khâu vận

hành TC đảm bảo:

- hoạt động TC của NN có sự phân công thống nhất giữa các cơ quan vận

hành của hệ thống TC như Ngân hàng NN, Bộ Tài chính. Đảm bảo điều tiết,

điều chỉnh sự vận động của nền tài chính chặt chẽ trơn chu.

2.3.4. Xác lập cơ chế kiểm tra, thanh tra TC đảm bảo: Mọi sai phạm trong

quản lý TC phải đc phát hiện kịp thời, hạn chế rủi ro. Kịp thời có các biện pháp

ngăn ngừa, đảm bảo nền tài chính lành mạnh

- Kiểm tra TC là hđ kiểm tra của các chủ thể có thẩm quyền (thay mặt NN)

đối với các hoạt động tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ. Là hđ xem

xét, đánh giá thực trạng hđ tài chính của các đối tượng bị kiểm tra, đối chiếu với

các quy định, tiêu chuẩn đã được thiết lập nhằm phát hiện, ngăn ngừa, xử lý sai

sót nếu có. Khác với kiểm tra TC

12

Thanh tra TC: là hđ mang tính quản lý của chủ thể dựa vào quyền lực đc

phân công, quy định, là hđ sau kiểm tra nhằm xác định các sai sót, đánh giá, xử

lý sai sót để duy trì, đảm bảo hiệu quả, trật tự kt trong quản lý tài chính.

2.4. Hoạt động tài chính của các chủ thể khác

- Hoạt động tài chính trong mối quan hệ với NSNN

- Hoạt động tài chính trong phạm vi nội bộ các cơ quan, tổ chức

- Hoạt động tài chính của các chủ thể trên trong mối quan hệ với thị trường

tài chính

II. Pháp luật tài chính

1. Khái niệm: Pháp luật tài chính là tổng thể các quy phạm pháp luật do các

chủ thể quản lý tài chính ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ XH phát sinh

trong quá trình hoạt động tài chính

Khái niệm Pháp luật tài chính có nội hàm rộng hơn luật tài chính.

Luật tài chính là tập hợp các quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các quan

hệ xã hội phát sinh trong quá trình phân phối của cải dưới hình thức giá trị

nhằm tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định để đáp ứng như

cầu của các chủ thể tham gia vào các quan hệ phân phối đó.

Pháp luật tài chính hàm chứa các quy phạm pháp luật của Luật tài chính.

Nói một cách khác, luật tài chính là một bộ phận cấu thành của pháp luật tài

chính.

2. Đối tượng điều chỉnh của pháp luật tài chính gồm 5 nhóm:

2.1. Nhóm quan hệ tài chính phát sinh trong lĩnh vực ngân sách NN bao

gồm các khâu:

- Thu ngân sách

- Chi ngân sách

13

- Lập, chấp hành dự toán NS và quyết toán ngân sách

- Phân cấp quản lý NS

Đặc điểm của nhóm này là có sự tham gia của Nhà nước với tư cách là một

chủ thể quyền lực với mục đích là thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.

2.2. Nhóm quan hệ phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh( tài chính doanh

nghiệp) bao gồm:

- Điều chỉnh việc hình thành và sử dụng vốn của DN

- Quan hệ về quản lý doanh thu, chi phí, giá thành của sản phẩm, dịch vụ

- Quan hệ về phân phối lợi nhuận.

2.3. Nhóm quan hệ tài chính phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh bảo hiểm

2.4. Nhóm quan hệ tài chính phát sinh trong các tổ chức phi kinh doanh và

khu vực dân cư, các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, tổ chức XH, các qũy từ

thiện

2.5. Nhóm quan hệ phát sinh từ thị trường tài chính – nơi diễn ra các hoạt

động mua bán các nguồn tài chính (bao gồm vốn ngắn hạn-thị trường tiền tệ;

vốn dài hạn- thị trường chứng khoán) nhằm thỏa mẵn nhu cầu về vốn trong nền

kinh tế.

3. Phương pháp điều chỉnh: gồm 2 phương pháp là mệnh lệnh (có sự tham

gia của NN với tư cách là chủ thể quyền lực)

và bình đẳng, thỏa thuận (có thể có sự tham gia của NN nhưng không phải

là với tư cách chủ thể quyền lực)

4. Quan hệ pháp luật tài chính: là hình thức pháp lý của quan hệ tài chính,

xuất hiện dưới sự tác động của qui phạm pháp luật tài chính

- Chủ thể của quan hệ tài chính gồm 5 nhóm:

14

+ Nhà nước- là chủ thể đặc biệt, chủ thể này thường xuyên tham gia trong

quan hệ NSNN

+ Cơ quan Nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức chính trị. Tổ chức chính trị -

xã hội, tổ chức xh, các qũy từ thiện

+ Các doanh nghiệp và các chủ thể kinh doanh khác

+ Các cá nhân trong và ngoài nước

+ tổ chức kinh tế nước ngoài, tổ chức phi chính phủ

- Khách thể của quan hệ tài chính: là biểu hiện của của cải vật chất dưới

hình thức giá trị như : tiền tệ quốc gia, ngoại tệ, các giấy tờ có giá có thể chuyển

đổi thành tiền....

Câu hỏi cho phần 1:

1. Tài chính là gì?

2. Nguồn gốc của Tài chính?

3. Phân tích bản chất của tài chính, cho biết các khâu tài chính trong quan hệ

tài chính?

4. Trình bày nhóm các quan hệ trong khâu ngân sách nhà nước

5. Vai trò của nhà nước trong lĩnh vực tài chính?

6. Phân biệt pháp luật tài chính và luật tài chính?

7. Nhóm các quan hệ trong khâu ngân sách nhà nước

8. Trình bày nhóm các quan hệ trong pháp luật tài chính.

Phần 2- NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

VÀ PHÁP LUẬT VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

NỘI DUNG 1:TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP

LUẬT VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

I. Ngân sách nhà nước (NSNN)

15

II. Pháp luật về NSNN

III. Nội dung điều chỉnh của pháp luật về ngân sách nhà nước

1. Điều chỉnh về tổ chức hệ thống NSNN

2. Điều chỉnh về phân cấp quản lý NSNN

3. Điều chỉnh về chu trình ngân sách NN

4. Điều chỉnh về nguồn thu của NSNN- các sắc thuế

5. Điều chỉnh về hoạt động chi của NSNN

6. Điều chỉnh về quản lý quỹ NSNN

7. Điều chỉnh về hoạt động kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giám sát NSNN.

I. Ngân sách Nhà nước:

1.1. Khái niệm:

Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu chi bằng tiền do nhà nước

tiến hành, nó phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tạo

lập và sử dụng các quỹ công, nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng của

nhà nước và đáp ứng các nhu cầu, lợi ích chung của toàn xã hội.

Ngân sách nhà nước là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, hình thành

gắn liền với việc đảm bảo thực hiện các chức năng của các cơ quan chính quyền

Nhà nước.

Ở góc độ kinh tế, NSNN được hiểu là bản dự toán các khoản thu , chi tiền tệ

của một quốc gia, được cơ quan có thẩm quyền của NN quyết định để thực hiện

trong một thời hạn nhất định.

Ở góc độ pháp lý: Ngân sách NN được hiểu là một đạo luật đặc biệt về các

khoản thu, chi của tiền tệ quốc gia do quốc hội ban hành để cho phép chính phủ

thực hiện trong một thời gian xác định.

Tại VN

16

Điều 1, Luật NSNN năm 1996: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản

thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan NN có thẩm quyền quyết

định và được thực hiên trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và

nhiệm vụ của Nhà nước

Điều 1, Luật NSNN năm 2002: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản

thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và

được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ

của Nhà nước .

Điều 4 (khoản 14), Luật NSNN năm 2015: NSNN là toàn bộ các khoản

thu, chi của Nhà nước được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do

cơ quan NN có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng,

nhiệm vụ của Nhà nước.

Đạo luật ngân sách thường niên: Ngân sách Nhà nước là một bản dự toán

thu chi của Nhà nước được Quốc hội phê chuẩn và có hiệu lực trong 1 năm tài

khóa.

1.2. Đặc điểm:

- Đóng vai trò chủ đạo, đảm bảo việc thực hiện chi quốc gia, hỗ trợ địa

phương

- Giữa các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ

- Tổ chức phù hợp với hệ thống chính quyền nhà nước

- Mỗi cấp ngân sách được phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể

- Có đủ ĐK để trở thành cấp ngân sách khi:

+ được giao nhiệm vụ quản lý trên lĩnh vực phát triển hành chính- XH và

KT trên vùng, lãnh thổ

+ có nguồn tài chính đảm bảo đáp ứng nhu cầu chi của mình

1.3. Vai trò của NSNN:

17

Một là, huy động các nguồn Tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của

Nhà nước

Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của Ngân sách nhà nước, để đảm

bảo cho hoạt động của nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội đòi

hỏi phải có những nguồn tài chính nhất định. Những nguồn tài chính này được

hình thành từ các khoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế . Đây là vai trò

lịch sử của Ngân sách nhà nước mà trong bất kỳ chế độ xã hội nào, cơ chế kinh

tế nào ngân sách nhà nước đều phải thực hiện.

Hai là, là công cụ điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và chống lạm phát

Đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường là sự cạnh tranh giữa các nhà

doanh nghiệp nhằm đạt được lợi nhuận tối đa, các yếu tố cơ bản của thị trường

là cung cầu và giá cả thường xuyên tác động lẫn nhau và chi phối hoạt động của

thị trường. Sự mất cân đối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc

giảm đột biến và gây ra biến động trên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn

của các doanh nghiệp từ ngành này sang ngành khác, từ địa phương này sang

địa phương khác. Việc dịch chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ

cấu kinh tế, nền kinh tế phát triển không cân đối. Do đó, để đảm bảo lợi ích cho

nhà sản xuất cũng như người tiêu dùng nhà nước phải sử dụng ngân sách để can

thiệp vào thị trường nhằm bình ổn giá cả thông qua công cụ thuế và các khoản

chi từ ngân sách nhà nước dưới các hình thức tài trợ vốn, trợ giá và sử dụng các

quỹ dự trữ hàng hoá và dự trữ tài chính. Đồng thời , trong quá trình điều tiết thị

trường ngân sách nhà nước còn tác động đến thị trường tiền tệ và thị trường vốn

thông qua việc sử dụng các công cụ tài chính như: phát hành trái phiếu chính

phủ, thu hút viện trợ nước ngoài, tham gia mua bán chứng khoán trên thị trường

vốn… qua đó góp phần kiểm soát lạm phát.

Ba là, ngân sách Nhà nước là công cụ định huớng phát triển sản xuất

18

Để định hướng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhà nước sử dụng công cụ

thuế và chi ngân sách. Bằng công cụ thuế một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách,

mặt khác nhà nước sử dụng thuế với các loại thuế, các mức thuế suất khác nhau

sẽ góp phần kích thích sản xuất phát triển và hướng dẫn các nhà đầu tư bỏ vốn

đầu tư vào những vùng những lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế

theo hướng đã định. Đồng thời, với các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tư vào

cơ sở hạ tầng, vào các ngành kinh tế mũi nhọn… nhà nước có thể tạo điều kiện

và hướng dẫn các nguồn vốn đầu tư của xã hội vào những vùng, lĩnh vực cần

thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý.

Bốn là, ngân sách Nhà nước là công cụ điều chỉnh thu nhập giữa các

tầng lớp dân cư

Nền kinh tế thị trường với những khuyết tật của nó sẽ dẫn đến sự phân hoá

giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư, nhà nước phải có một chính sách phân

phối lại thu nhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập

trong dân cư. Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính hữu hiệu được nhà nước

sử dụng để điều tiết thu nhập, với các sắc thuế như thuế thu nhập luỹ tiến, thuế

tiêu thụ đặc biệt … một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách mặt khác lại điều tiết

một phần thu nhập của tầng lớp dân cư có thu nhập cao. Bên cạnh công cụ thuế,

với các khoản chi của ngân sách nhà nước như chi trợ cấp, chi phúc lợi cho các

chương trình phát triển xã hội: phòng chống dịch bệnh, phổ cập giáo dục tiểu

học, dân số và kế hoạch hoá gia đình… là nguồn bổ sung thu nhập cho tầng lớp

dân cư có thu nhập thấp .

II. Pháp luật về Ngân sách NN

2.1. Khái niệm:

19

a, Quan điểm truyền thống: Pháp luật Ngân sách là tập hợp các quy phạm

pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội hình thành gắn liền với việc tạo lập,

phân phối và sử dụng các nguồn vốn tiền tệ của ngân sách Nhà nước

b, Quan điểm mới: Pháp luật Ngân sách là tổng hợp các quy phạm pháp luật

liên quan đến các quan hệ kinh tế phát sinh từ hoặc liên quan đến quá trình tạo

lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ Nhà nước.

Tóm lại: Pháp luật về ngân sách NN là tổng thể các quy định của cơ

quan có thẩm quyền ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ tài chính liên

quan đến hoạt động ngân sách NN.

2.2. Đặc điểm của pháp luật ngân sách

• Luôn có sự tham gia của một bên là Nhà nước hoặc các cơ quan đại diện

cho Nhà nước trong mọi quan hệ pháp luật ngân sách

• Quyền và nghĩa vụ của các bên không phải do thỏa thuận mà là do luật

định, các bên buộc phải tuân theo

• Mục đích là vì lợi ích của Nhà nước, xã hội

2.3. Nội dung điều chỉnh của pháp luật Ngân sách:

a, điều chỉnh về các quan hệ về phân cấp quản lý, điều hành ngân sách NN (

trả lời cho câu hỏi: chủ thể nào, có quyền lợi nghĩa vụ gì, được giao nguồn thu

nào, nhiệm vụ chi nào?).

b, điều chỉnh về chu trình ngân sách gồm các quan hệ về tạo lập, thông qua

dự toán ( trả lời cho câu hỏi: cơ quan nào lập dự tóan, chế độ báo cáo thế nào?)..

c, điều chỉnh về các quan hệ về chấp hành ngân sách thông qua các khoản

thu, chi NSNN ( trả lời cho câu hỏi: phương thức tiến hành thu, chi?; cơ quan

nào chịu trách nhiệm về vấn đề thu, chi? Nguồn thu ngân sách NN từ đâu? Cụ

thể thế nào? Ngân sách nhà nước chi những yêu cầu nào của XH? Để đảm bảo

khả năng quản lý

20