Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam (Phần 1)

ĐẠI HỌC HUẾ

KHOA LUẬT

TS. ĐOÀN ĐỨC LƯƠNG - THS. NGUYỄN SƠN HẢI

(ĐỒNG CHỦ BIÊN)

Giáo trình

LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

VIỆT NAM

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC HUẾ

Huế, 2013

i

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam

Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam / B.s.: Đoàn Đức Lương,

Nguyễn Sơn Hải (ch.b.), Nguyễn Thị Thuý Hằng... - Huế: Đại học

Huế, 2013. - 372tr.; 21cm.

ĐTTS ghi: Đại học Huế, Khoa Luật. -

Ph.1. - 2013. - 80tr.

Thư mục: tr. 371

1.

Luật Tố tụng dân sự 2.

V

iệt Nam 3.

Giáo trình

347.597 - dc14

DUG0033p-CIP

Mã số sách: GT/117 - 2013

ii

ĐỒNG CHỦ BIÊN:

TS. ĐOÀN ĐỨC LƯƠNG - THS. NGUYỄN SƠN HẢI

THAM GIA BIÊN SOẠN:

1. TS. Đoàn Đức Lương

Chương 7, 8, 9

Chương 1, 2, 3, 5, 6

Chương 12, 14

Chương 4, 10, 11

Chương 13

2. ThS. Nguyễn Sơn Hải

3. ThS. Nguyễn Thị Thuý Hằng

4. PGS,TS. Hà Thị Mai Hiên

5. ThS. Hồ Thị Vân Anh

iv

LỜI NÓI ĐẦU

Luật Tố tụng dân sự là một trong những môn học bắt buộc trong

chương trình đào tạo ngành Luật. Để đáp ứng nhu cầu học tập của sinh

viên ngành Luật thuộc Đại học Huế, từ năm 2000, khoa Luật đã biên soạn

Tài liệu học tập môn học Luật tố tụng dân sự Việt Nam.

Từ khi Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 được ban hành và được sửa đổi

bổ sung năm 2011, cùng rất nhiều văn bản hướng dẫn thi hành của cơ

quan có thẩm quyền trong lĩnh vực tố tụng dân sự. Mặt khác, trên cơ sở

Chương trình đào tạo ngành Luật dùng cho hệ đại học được Giám đốc

Đại học Huế ban hành, trong đó quy định kết cấu và những kiến thức tối

thiểu của môn học Luật Tố tụng dân sự Việt Nam. Vì vậy, khoa Luật trực

thuộc Đại học Huế đã hoàn chỉnh Tài liệu học tập môn học Luật Tố tụng

dân sự Việt Nam thành Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam trên cơ

sở kết cấu chương trình theo quy định, tham khảo và cập nhật các nội

dung của văn bản pháp luật mới được ban hành và tiếp thu nhiều ý kiến

đóng góp của các chuyên gia, của các nhà khoa học và sinh viên.

Tuy nhóm tác giả biên soạn đã cố gắng, nhưng không thể tránh khỏi

những sai sót nhất định. Chúng tôi mong muốn tiếp tục nhận được các ý

kiến đóng góp cho cuốn giáo trình này để hoàn thiện cho tái bản lần sau.

T/M Nhóm tác giả

TS. Đoàn Đức Lương

vi

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

BLDS 2005

Bộ luật Dân sự năm 2005

BLTTDS 2004

BPKCTT

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004

Biện pháp khẩn cấp tạm thời

Cơ quan thi hành án dân sự

Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000

Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002

Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm

2002

CQTHADS

GCNĐKKD

LHNGĐ 2000

LTCTAND 2002

LTCVKSND 2002

LTHADS 2008

PLTTGQCVADS

1989

Luật Thi hành án dân sự năm 2008

Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân

sự năm 1989

PLTTGQCVAKT

1994

Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh

tế năm 1994

TAND

Toà án nhân dân

TANDTC

UBND

Toà án nhân dân tối cao

Uỷ ban nhân dân

VKSND

Viện Kiểm sát nhân dân

VKSNDTC

Viện Kiểm sát nhân dân tối cao

viii

MỤC LỤC

Lời mở đầu

Mục lục

15

Chương 1. Khái niệm và nguyên tắc cơ bản của luật tố

tụng dân sự việt nam

1. Khái niệm, đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật

Tố tụng dân sự

2. Vai trò và nguồn gốc của Luật tố tụng dân sự

3. Các nguyên tắc cơ bản của Luật Tố tụng dân sự Việt Nam

4. Quan hệ pháp luật tố tụng dân sự

20

22

44

48

Chương 2. Thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự của

TAND

1. Thẩm quyền theo vụ việc

48

2. Thẩm quyền TAND các cấp

69

74

78

3. Thẩm quyền của Toà án theo lãnh thổ

4. Thẩm quyền theo sự lựa chọn của nguyên đơn, người yêu

cầu

5. Về cách ghi số, ký hiệu và trích yếu trong bản án, quyết

định dân sự

80

81

83

6. Chuyển vụ việc dân sự cho Toà án khác, giải quyết tranh

chấp về thẩm quyền

Chương 3. Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố

tụng và người tham gia tố tụng dân sự

1. Cơ quan tiến hành tố tụng dân sự

2. Người tiến hành tố tụng dân sự

3. Việc thay đổi người tiến hành tố tụng

83

84

91

x

4. Người tham gia tố tụng dân sự

93

Chương 4. Chứng cứ và hoạt động chứng minh trong tố

tụng dân sự

117

1. Khái niệm chứng cứ và hoạt động chứng minh trong tố tụng

dân sự

117

2. Phân loại chứng cứ

121

123

138

3. Hoạt động chứng minh trong tố tụng dân sự

4. Đối tượng chứng minh và các tình tiết, sự kiện không phải

chứng minh

Chương 5. Các biện pháp khẩn cấp tạm thời; cấp, thống

đạt, thông báo văn bản tố tụng

142

1. Các biện pháp khẩn cấp, tạm thời

2. Cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng

Chương 6. Án phí và các chi phí tố tụng

1. Án phí, lệ phí

142

157

162

170

177

188

196

204

211

2. Các chi phí tố tụng khác

Chương 7. Khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự

1. Khởi kiện vụ án dân sự

2. Thụ lý vụ án dân sự

Chương 8. Chuẩn bị xét sử sơ thẩm vụ án dân sự

1. Hoà giải vụ án dân sự

2. Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự

3. Các quyết định trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ

án dân sự

Chương 9. Trình tự, thủ tục tại phiên toà sơ thẩm

215

1. Những quy định chung về phiên toà sơ thẩm dân sự

215

xi

2. Trình tự, thủ tục và vai trò của các chủ thể trong phiên toà

sơ thẩm dân sự

221

3. Những thủ tục cần tiến hành sau phiên toà sơ thẩm

Chương 10. Thủ tục phúc thẩm dân sự

1. Khái niệm, ý nghĩa của thủ tục phúc thẩm

2. Kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm

3. Xét xử phúc thẩm vụ án dân sự

231

233

234

249

253

272

4. Phiên toà xét xử phúc thẩm

5. Thủ tục phúc thẩm quyết định của Toà án cấp sơ thẩm và

gửi bản án, quyết định phúc thẩm

Chương 11. Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm và thủ tục

đặc biệt của hội đồng thẩm phán toà án nhân tối cao

274

A. Thủ tục giám đốc thẩm

274

275

1. Khái niệm và ý nghĩa của thủ tục giám đốc thẩm

2. Trình tự thực hiện quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc

thẩm

3. Xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm

B. Thủ tục tái thẩm

280

286

287

296

1. Khái niệm và ý nghĩa của thủ tục tái thẩm

2. Trình tự thực hiện quyền kháng nghị theo thủ tục tái thẩm

C. Thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của Hội đồng

Thẩm phán TANDTC

1. Căn cứ để xét lại quyết định

296

2. Thời hạn xem xét lại quyết định của Hội đồng thẩm phán

TANDTC

3. Hình thức xem xét lại quyết định của Hội đồng thẩm phán

296

xii

TANDTC

4. Thẩm quyền xem xét lại quyết định của Hội đồng thẩm

phán TANDTC

297

Chương 12. Thủ tục giải quyết việc dân sự

298

308

311

1. Nhhững quy định chung về thủ tục giải quyết việc dân sự

2. Thủ tục xác định năng lực hành vi dân sự của cá nhân

3. Thủ tục giải quyết yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng

mặt, tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết

4. Thủ tục giải quyết các việc dân sự liên quan đến hoạt động

của trọng tài thương mại

316

5. Thủ tục giải quyết các yêu cầu về hôn nhân và gia đình

323

Chương 13. Thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt

Nam bản án, quyết định dân sự của toà án nước ngoài và

quyết định của trọng tài nước ngoài

329

1. Khái niệm và ý nghĩa của thủ tục công nhận và cho thi hành

tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài

và quyết định của trọng tài nước ngoài

329

333

2. Những quy định chung về thủ tục công nhận và cho thi

hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước

ngoài và quyết định của trọng tài nước ngoài

3. Thủ tục xét đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt

Nam bản án, quyết định dân sự của toà án nước ngoài

340

346

4. Thủ tục xét đơn yêu cầu không công nhận bản án, quyết

định dân sự của Toà án nước ngoài không có yêu cầu thi hành

tại Việt Nam

5. Thủ tục xét đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt

Nam quyết định của trọng tài nước ngoài

348

353

6. Thủ tục phúc thẩm quyết định xét đơn yêu cầu công nhận,

không công nhận bản án, quyết định dân sự của Toà án nước

xiii

ngoài và quyết định của trọng tài nước ngoài

Chương 14. Xử lý các hành vi cản trở hoạt động tố tụng,

khiếu nại và tố cáo trong tố tụng dân sự

355

1. Xử lý các hành vi trong tố tụng dân sự

2. Khiếu nại tố cáo trong tố tụng dân sự

355

359

369

3. Trách nhiệm của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại,

tố cáo trong tố tụng dân sự

Tài liệu tham khảo

371

xiv

Chương 1

KHÁI NIỆM VÀ NHỮNG NGUYÊN TẮC CƠ BẢN

CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM

1. KHÁI NIỆM, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU CHỈNH

CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

1.1. Khái niệm luật tố tụng dân sự

Về lý luận thì có thể nói rằng hệ thống pháp luật của mỗi một quốc

gia được phân chia thành hai nhóm: nhóm ngành luật nội dung và nhóm

ngành luật thủ tục¹. Trong đó, các ngành luật nội dung qui định địa vị

pháp lý của mỗi chủ thể với những quyền và nghĩa vụ gắn liền với những

quan hệ về tài sản hoặc nhân thân. Các ngành luật nội dung là sự bảo

đảm về mặt pháp lý các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong

những quan hệ pháp luật phát sinh từ lĩnh vực mà ngành luật đó tác động

và điều chỉnh, vì vậy có thể gọi chung là quan hệ pháp luật nội dung. Tuy

nhiên, trong quá trình thực hiện các quan hệ pháp luật có thể xay ra

những tranh chấp, xung đột về quyền và nghĩa vụ pháp lý giữa các chủ

thể tham gia quan hệ pháp luật nội dung đó và yêu cầu cơ quan có thẩm

quyền giải quyết. Việc giải quyết của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền

thông qua những thủ tục, trình tự pháp lý chặt chẽ để bảo vệ quyền và lợi

ích hợp pháp của các chủ thể gọi là thủ tục tố tụng, trong đó có thủ tục tố

tụng dân sự mà thẩm quyền áp dụng là Tòa án nhân dân.

Điều 127 Hiến pháp 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001)²qui định:

TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam.

Điều 1 Luật Tổ chức TAND năm 2002³qui định: các Toà án xét xử

những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế,

¹Pháp luật một số quốc gia khác được phân thành hai nhóm ngành luật là luật nội dung

(règle du fond) và luật thủ tục (règle du procédure), chẳng hạn như hệ thống pháp luật

của Công hoà Pháp.

2

Hiến pháp 1992 được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25

tháng 12 năm 2001.

³Luật này được thông qua vào ngày 02/04/2002 tại kỳ họp thứ 11, Quốc hội khoá X.

15

hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật;

Toà án có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế XHCN; bảo vệ chế độ XHCN và

quyền làm chủ của nhân dân; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể;

bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân.

Điều 4 BLTTDS 2004 qui định: cá nhân, cơ quan, tổ chức theo qui

định của pháp luật có quyền khởi kiện, yêu cầu giải quyết vụ việc dân sự

tại Toà án có thẩm quyền để yêu cầu Toà án bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của mình hoặc của người khác.

Như vậy, các tranh chấp, các yêu cầu phát sinh từ các quan hệ pháp

luật dân sự, hôn nhân - gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động

thuộc thẩm quyền giải quyết của TAND. Khi có chủ thể yêu cầu Toà án

bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của họ trong trường hợp có vi phạm

hoặc có tranh chấp thì Toà án có trách nhiệm xem xét, thụ lý giải quyết

để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Quá trình giải quyết vụ việc

dân sự và thi hành án dân sự là quá trình phức tạp, bao gồm nhiều hoạt

động khác nhau của TAND, VKSND, CQTHADS và của những người

tham gia tố tụng khác. Các chủ thể này tham gia vào quá trình đó với

những mục đích, động cơ, nhiệm vụ, quyền hạn khác nhau và giữa họ

nảy sinh các quan hệ khác nhau. Để bảo đảm việc giải quyết các vụ việc

dân sự và thi hành án dân sự được nhanh chóng, đúng đắn; bảo vệ được

quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và lợi ích của Nhà

nước, pháp luật qui định cụ thể quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham

gia vào các quan hệ đó. Trong khoa học pháp lý, trình tự do pháp luật

quy định cho việc giải quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự được

gọi là "tố tụng dân sự". Hoạt động của các chủ thể nêu trên tiến hành

trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự theo quy

định của pháp luật được gọi là hoạt động tố tụng dân sự. Tập hợp các quy

phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong tố tụng dân sự tạo

thành ngành luật được gọi là Luật Tố tụng dân sự. Như vậy, Luật Tố tụng

dân sự Việt Nam là một ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam,

bao gồm hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát

sinh trong tố tụng dân sự.

16

1.2. Đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh

Mỗi một ngành luật có đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều

chỉnh riêng phù hợp với đặc điểm của ngành luật đó. Trong lĩnh vực tố

tụng dân sự, khi giải quyết các vụ việc dân sự và thi hành án dân sự theo

thủ tục mà Luật Tố tụng dân sự qui định thì sẽ xuất hiện những quan hệ

giữa Toà án, Viện Kiểm sát, CQTHADS với đương sự, với những người

tham gia tố tụng khác; các quan hệ giữa Toà án, Viện Kiểm sát,

CQTHADS với nhau; các quan hệ giữa các đương sự với những người

tham gia tố tụng khác, v.v.. Các quan hệ này được các chủ thể thực hiện

trong khuôn khổ mà Luật Tố tụng dân sự xác định nhằm giải quyết các vụ

việc dân sự. Điều đó cũng có nghĩa là hành vi của mỗi một chủ thể tham

gia vào các quan hệ đó đã được những qui phạm pháp luật tố tụng dân sự

điều chỉnh, buộc các chủ thể này thực hiện các quyền và nghĩa vụ nhất

định. Nói cách khác các quan hệ phát sinh trong quá trình giải quyết và thi

hành án dân sự chính là đối tượng điều chỉnh của Luật Tố tụng dân sự.

Vậy đối tượng điều chỉnh của Luật Tố tụng dân sự Việt Nam là các

quan hệ xã hội phát sinh giữa TAND, VKSND, CQTHADS, đương sự và

những người tham gia tố tụng khác trong quá trình giải quyết và thi hành

án dân sự.

Với các qui phạm pháp luật, Luật Tố tụng dân sự đã tác động tới

đối tượng điều chỉnh bằng các phương pháp điều chỉnh sau đây:

Thứ nhất, phương pháp quyền uy mệnh lệnh. Luật Tố tụng dân sự

điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong tố tụng bằng phương pháp quyền

uy mệnh lệnh thể hiện ở chỗ quy định địa vị pháp lý của Toà án, Viện

Kiểm sát, CQTHADS và các chủ thể khác trong tố tụng không giống

nhau; các chủ thể khác đều phải phục tùng Toà án, Viện Kiểm sát và

CQTHADS. Các quyết định của Toà án, Viện Kiểm sát và CQTHADS

có giá trị bắt buộc các chủ thể khác phải thực hiện, nếu không sẽ bị

cưỡng chế thực hiện. Sở dĩ pháp luật tố tụng dân sự qui định như vậy là

xuất phát ở chỗ Toà án, Viện Kiểm sát, CQTHADS có nhiệm vụ bảo vệ

pháp luật, giải quyết vụ việc dân sự, tổ chức thi hành án dân sự và kiểm

sát các hoạt động tố tụng. Để các cơ quan này thực hiện được chức năng,

nhiệm vụ của mình, các cơ quan này phải có những quyền lực pháp lý

17

nhất định đối với các chủ thể khác. Do đó, ở các quan hệ do Luật Tố tụng

dân sự điều chỉnh không có sự bình đẳng giữa Toà án, Viện Kiểm sát và

CQTHADS với các chủ thể khác.

Thứ hai, phương pháp "mềm dẻo - linh hoạt" dựa trên nguyên tắc

đảm bảo quyền bình đẳng và tự định đoạt của các đương sự. Luật Tố

tụng dân sự sử dụng phương pháp điều chỉnh này bởi lẽ các quan hệ pháp

luật nội dung mà Toà án có nhiệm vu giải quyết trong các vụ việc dân sự

là các quan hệ dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia

đình. Các chủ thể của các quan hệ này có quyền tự quyết định quyền lợi

của mình khi tham gia vào các quan hệ đó. Trong vụ việc dân sự, các chủ

thể đó là đương sự. Do vậy, để bảo đảm quyền tự quyết định quyền lợi

của các đương sự trong tố tụng, Luật Tố tụng dân sự điều chỉnh các quan

hệ giữa Toà án với các đương sự phát sinh trong quá trình tố tụng bằng

phương pháp điều chỉnh này, theo đó các đương sự được tự quyết định

việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trước Toà án. Khi có quyền,

lợi ích hợp pháp bị xâm hại hay tranh chấp các đương sự tự quyết định

việc khởi kiện, yêu cầu Toà án giải quyết vụ việc. Trong quá trình giải

quyết vụ việc dân sự và thi hành án dân sự, các đương sự vẫn có thể

thương lượng, dàn xếp, thoả thuận giải quyết những vấn đề tranh chấp,

rút yêu cầu, rút đơn khởi kiện, tự thi hành án hoặc không yêu cầu thi

hành án nữa.

Như vậy, Luật Tố tụng dân sự điều chỉnh các quan hệ phát sinh

trong quá trình tố tụng bằng hai phương pháp quyền uy mệnh lệnh và

"mềm dẻo, linh hoạt", trong đó phương pháp điều chỉnh chủ yếu là

phương pháp quyền uy mệnh lệnh.

1.3. Khái niệm vụ việc dân sự

Vụ việc dân sự là vụ việc phát sinh tại TAND do cá nhân, cơ quan,

tổ chức khởi kiện, yêu cầu Toà án bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp

của mình hoặc của người khác. Vụ việc dân sự có các đặc điểm sau đây:

Thứ nhất, vụ việc dân sự trước hết phải là những vụ việc phát sinh

tại TAND, tức là những vụ việc đó phải thuộc thẩm quyền giải quyết của

TAND. Hay nói cách khác, chỉ những vụ việc nào thuộc thẩm quyền giải

quyết của TAND và phát sinh tại TAND mới được gọi là vụ việc dân sự.

18

Thứ hai, vụ việc dân sự phát sinh trên cơ sở có việc khởi kiện hay

yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức theo qui định của pháp luật. Điều

đó có nghĩa dù có tranh chấp phát sinh trong đời sống xã hội nhưng

không có yêu cầu Toà án giải quyết thì cũng không có vụ việc dân sự nào

phát sinh tại Toà án. Mà chủ thể có quyền yêu cầu Toà án sẽ không ai

khác ngoài chính chủ thể của tranh chấp đó gồm cá nhân, cơ quan, tổ

chức nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của chính mình. Bên cạnh đó, ngoài

những chủ thể tự mình yêu cầu Toà án bảo vệ quyền lợi cho chính mình

thì mọi thành viên khác trong xã hội cũng có trách nhiệm quan tâm đến

lợi ích chung của xã hội như lợi ích của Nhà nước, của cá nhân, công

dân, của tập thể theo qui định của pháp luật. Trách nhiệm này được qui

định cụ thể bằng việc mỗi khi các quyền lợi đó bị xâm hại thì xã hội,

thông qua yêu cầu của các tổ chức xã hội đối với Toà án để yêu cầu Toà

án bảo vệ các quyền lợi đó theo qui định của pháp luật. Từ các quyền

khởi kiện, yêu cầu của các chủ thể này, vụ việc dân sự đã phát sinh tại

Toà án, trên cơ sở đó Toà án mới thực hiện trách nhiệm giải quyết vụ

việc dân sự theo qui định của pháp luật.

Thứ ba, vụ việc dân sự có thể có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ

giữa các chủ thể (quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh

doanh, thương mại và lao động) như tranh chấp về quyền sở hữu tài

sản, về thừa kế, tranh chấp hợp đồng, tranh chấp về ly hôn, về xử lý kỷ

luật lao động theo hình thức sa thải,… Vì vậy, một trong các bên đã

khởi kiện ra Toà án để yêu cầu được bảo vệ các quyền và lợi ích hợp

pháp khi tham gia vào các quan hệ pháp luật đó. Ngoài ra, vụ việc dân

sự có thể không phải là những tranh chấp về quyền và nghĩa vụ mà chỉ

là việc yêu cầu Toà án xác nhận một sự kiện nhất định như yêu cầu

tuyên bố một người mất tích, là đã chết, huỷ bỏ quyết định tuyên

bố một người mất tích, là đã chết hay các yêu cầu khác, chẳng hạn như

yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú và quản lý tài

sản của người đó, yêu cầu công nhận sự thoả thuận về thay đổi người

trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn, yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài

thương mại Việt Nam giải quyết các vụ tranh chấp theo quy định của

pháp luật về Trọng tài thương mại, yêu cầu công nhận và cho thi hành

tại Việt Nam bản án, quyết định về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh

doanh, thương mại, lao động của Toà án nước ngoài tại Việt Nam.

19

Theo quy định tại Điều 1 BLTTDS 2004, đối với những vụ việc có tranh

chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên thì được gọi là vụ án dân sự;

ngược lại, nếu không có tranh chấp thì được gọi là việc dân sự. Tuy vậy,

vụ việc dân sự dù có tranh chấp hoặc không có tranh chấp giữa các chủ

thể thì khi phát sinh tại Toà án đều có mục đích giải quyết chung là nhằm

bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ

quan, tổ chức. Đồng thời, khái niệm vụ việc dân sự được hiểu theo nghĩa

rộng, đó không chỉ là những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân

sự mà còn bao gồm hầu hết các vụ việc phát sinh từ các quan hệ pháp

luật có tính chất dân sự khác là quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình,

kinh doanh, thương mại và lao động.

2. VAI TRÒ VÀ NGUỒN GỐC CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

2.1. Vai trò của luật tố tụng dân sự

Luật Tố tụng dân sự đóng vai trò quan trọng đối với các ngành luật

nội dung. Đó là hành lang pháp lý đảm bảo sự ổn định của các quan hệ

pháp luật về nội dung. Về bản chất, Luật Tố tụng dân sự cũng như các

ngành luật khác, là hệ thống các quy tắc xử sự chung thể hiện ý chí của

giai cấp thống trị. Hệ thống các quy tắc xử sự này đã hướng mọi hành vi

trong xã hội vào một trật tự chung, một mục đích chung phù hợp với lợi

ích của giai cấp thống trị và của toàn xã hội. Như vậy, Luật Tố tụng dân

sự bằng việc qui định thủ tục giải quyết các tranh chấp, các yêu cầu phát

sinh từ xã hội đã góp phần tạo ra trật tự chung đó. Cụ thể, Luật Tố tụng

dân sự đã đảm bảo cho các Toà án giải quyết nhanh chóng, đúng pháp

luật và công minh các vụ việc dân sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của cá nhân, tổ chức cũng như của Nhà nước.

Luật Tố tụng dân sự đã góp phần duy trì sự ổn định và kỷ cương

của xã hội; đồng thời giáo dục mọi thành viên trong xã hội ý thức tự giác

tuân theo pháp luật và tôn trọng các quy tắc sinh hoạt công cộng.

2.2. Nguồn gốc của Luật Tố tụng dân sự

Trong tiếng Việt, thuật ngữ "nguồn" được hiểu là nơi bắt đầu, nơi

4

phát sinh ra hoặc nơi có thể cung cấp hay rút ra cái gì, điều gì . Nguồn

luật được hiểu là nơi rút ra các quy tắc xử sự của các chủ thể trong xã hội

⁴Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, năm 2003, tr. 692.

20

do Nhà nước quy định. Các văn bản pháp luật là một trong những hình

thức thể hiện ý chí của Nhà nước trong quản lý xã hội nên được gọi là

nguồn luật cơ bản. Nguồn của Luật Tố tụng dân sự Việt Nam bao gồm

các văn bản pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành có

chứa đựng các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội thuộc

đối tượng điều chỉnh của Luật Tố tụng dân sự. Nguồn của Luật Tố tụng

dân sự bao gồm:

- Hiến pháp: Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, là một

nguồn quan trọng của Luật Tố tụng dân sự. Trong Hiến pháp có nhiều

qui định về nguyên tắc của hoạt động tố tụng dân sự như qui định về hoạt

động xét xử của Toà án có Hội thẩm nhân dân tham gia (Điều 129); Thẩm

phán và Hội thẩm nhân dân khi xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

(Điều 130); Toà án xét xử công khai, độc lập và theo đa số (Điều 131)

v.v... Trên cơ sở những qui định này của Hiến pháp, các văn bản pháp luật

tố tụng dân sự qui định cụ thể trình tự, thủ tục tố tụng dân sự.

- BLTTDS 2004 số 24/2004/QH11 ngày 16/06/2004 (có hiệu lực

từ ngày 01/01/2005), Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ Luật Tố

tụng dân sự năm 2011 ngày số 65/2011/QH12 ngày 29/03/2011 (có hiệu

lực từ ngày 01/01/2012): là nguồn chủ yếu nhất và quan trọng nhất của

Luật Tố tụng dân sự.

- Luật Tổ chức TAND, Luật Tổ chức VKSND: các văn bản pháp

luật này chủ yếu qui định về tổ chức của Toà án, Viện Kiểm sát. Tuy vậy,

trong LTCTAND, LTCVKSND cũng có nhiều qui định về nguyên tắc

hoạt động của Toà án, Viện Kiểm sát trong tố tụng dân sự nên các văn

bản pháp luật này cũng là một trong các nguồn của Luật Tố tụng dân sự

Việt Nam.

- Luật Thi hành án dân sự 2009 qui định về nguyên tắc, thẩm

quyền, trình tự, thủ tục thi hành bản án, quyết định dân sự của Toà án.

- Các văn bản pháp luật khác như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao

động, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Thương mại, Luật Trọng tài

thương mại v.v. tuy không qui định trực tiếp các vấn đề về tố tụng dân sự

những vẫn có những qui định về tố tụng dân sự. Ngoài ra, Nghị quyết số

32/2004/QH11 ngày 15/6/2004 của Quốc hội về việc thi hành BLTTDS

2004; Nghị quyết số 01/2005/NQ-HĐTP ngày 31/3/2005, Nghị quyết số

21

02/2006/NQ-HĐTP ngày 12/5/2006, Nghị quyết số 05/2006/NQ-HĐTP

ngày 04/8/2006 của Hội đồng thẩm phán TANDTC hướng dẫn một số

vấn đề về việc thi hành BLTTDS 2004, ... cũng là một trong các nguồn

của Luật Tố tụng dân sự Việt Nam.

3. CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

VIỆT NAM

3.1. Khái niệm và ý nghĩa của các nguyên tắc của luật tố tụng dân sự

Việt Nam

a) Khái niệm

Nguyên tắc được hiểu là "điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân

theo trong một loạt việc làm"⁵. Do vậy, bất kỳ hoạt động có mục đích nào

muốn đạt được kết quả đòi hỏi những người tham gia hoạt động phải xác

định được các nguyên tắc hoạt động và tuân thủ triệt để nó. Hoạt động tố

tụng dân sự là một dạng của hoạt động thực tiễn, có tính khoa học, do

vậy cũng phải tuân trong các văn bản pháp luật tố tụng dân sự.

Các nguyên tắc theo những nguyên tắc nhất định.

Các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự là những tư tưởng pháp lý

chỉ đạo, định hướng cho việc xây dựng và thực hiện pháp luật tố tụng

dân sự và được ghi nhận của Luật Tố tụng dân sự được xây dựng trên cơ

sở các nguyên tắc cơ bản của pháp luật xã hội chủ nghĩa. Đồng thời các

nguyên tắc này cũng thể hiện nhiệm vụ và hoạt động của hệ thống Toà án

ở nước ta trong việc giải quyết các tranh chấp nhằm bảo vệ quyền lợi hợp

pháp của các thành viên trong xã hội. Như vậy, các nguyên tắc của Luật

Tố tụng dân sự là nền tảng để xây dựng các quy phạm và các chế định

của ngành luật này.

b) Ý nghĩa

Các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự là những tư tưởng pháp lý

chỉ đạo nên chúng đã tập trung những yêu cầu và đòi hỏi của Nhà nước.

Vì vậy, việc tuân thủ triệt để nội dung các nguyên tắc này trong quá trình

xây dựng và thực hiện pháp luật tố tụng dân sự có ý nghĩa rất quan trọng.

⁵Xem Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, năm 2003, tr.694

22

Trong xây dựng pháp luật tố tụng dân sự, phải dựa vào các nguyên

tắc của Luật Tố tụng dân sự để xây dựng các quy phạm pháp luật cụ thể,

phù hợp, tránh được sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các quy phạm pháp

luật hoặc thiếu sự nhất quán giữa các văn bản pháp luật. Ngoài ra, dựa

vào các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự cũng có thể tìm ra những

mâu thuẫn, khiếm khuyết của các quy phạm pháp luật đã ban hành để sửa

chữa, bổ sung và hoàn thiện các quy phạm đó.

Mặt khác, chúng tạo điều kiện cho việc giải quyết vụ việc dân sự

và thi hành án dân sự được thuận lợi, nhanh chóng, ngăn chặn được

những tiêu cực nảy sinh trong quá trình tố tụng, bảo đảm cho các đương

sự có thể bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của họ trước Toà án.

Trong trường hợp pháp luật tố tụng dân sự không có quy định cụ thể thì

các chủ thể tố tụng có thể căn cứ vào các nguyên tắc của luật tố tụng mà

xác định phương hướng và thực hiện các hành vi tố tụng của mình.

Các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự là những tư tưởng pháp lý

cơ bản, vì vậy việc vi phạm các nguyên tắc này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến

quá trình tố tụng. Pháp luật tố tụng dân sự không quy định cụ thể nhưng

căn cứ vào nội dung các quy định của BLTTDS 2004 thì việc vi phạm

các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự là vi phạm nghiêm trọng thủ tục

tố tụng và dẫn đến hậu quả vụ việc dân sự phải được xét lại, kể cả khi

bản án, quyết định giải quyết vụ việc dân sự của Toà án đã có hiệu lực

pháp luật.

3.2. Nội dung các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự

Khi nghiên cứu nội dung các nguyên tắc của Luật Tố tụng dân sự,

các nhà nghiên cứu thường tiến hành phân loại các nguyên tắc. Mục đích

của việc phân loại này là phục vụ cho việc nghiên cứu vị trí của từng

nguyên tắc cụ thể đối với từng giai đoạn tố tụng. Tuy nhiên, mỗi nhà

nghiên cứu lại có cách đặt vấn đề riêng, trên cơ sở đó đưa ra nhiều cách

phân loại khác nhau. Việc phân loại các nguyên tắc thành từng nhóm

cũng chỉ là việc làm có tính chất tương đối, bởi vì các nguyên tắc trong

Luật Tố tụng dân sự đều có mối liên quan chặt chẽ và thống nhất với

nhau, đều có vai trò chỉ đạo trong hệ thống các quy phạm tố tụng dân sự.

Thông thường, các nguyên tắc này được phân thành hai nhóm sau:

23

Nhóm thứ nhất: bao gồm các nguyên tắc chung có tính chất chỉ đạo

cả hệ thống pháp luật cũng như của luật hình thức nói chung, trong đó

các nguyên tắc thể hiện hai tính chất cơ bản:

- Những nguyên tắc thể hiện tính pháp chế xã hội chủ nghĩa như:

nguyên tắc xét xử công khai; nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân

dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật khi xét xử, ...

- Những nguyên tắc thể hiện tính dân chủ xã hội chủ nghĩa như

nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, nguyên tắc dùng

tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình tại Toà án, ...

Nhóm thứ hai: bao gồm các nguyên tắc điều chỉnh các hoạt động

đặc trưng của tố tụng dân sự như nguyên tắc bảo đảm quyền tự định đoạt

của đương sự, nguyên tắc chứng minh của đương sự, ...

Như đã trình bày, việc phân loại các nguyên tắc chỉ mang tính chất

tương đối và có nhiều cách. Do đó điều chủ yếu là nắm được nội dung

của từng nguyên tắc, qua đó nắm được phương hướng chỉ đạo, đường lối

hoạt động của Luật Tố tụng dân sự.

3.2.1. Nhóm các nguyên tắc chung (những nguyên tắc Hiến định)

a) Những nguyên tắc thể hiện tính pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm nhân dân tham

gia. Khi xét xử, Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán.

Hội thẩm nhân dân là người được cơ quan có thẩm quyền của Nhà

nước bầu ra để đại diện cho nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử ở

Toà án, nhằm đảm bảo việc xét xử không chỉ đúng pháp luật mà còn phù

hợp với nguyện vọng của nhân dân, tức là để việc xét xử vừa thấu tình

vừa đạt lý. Chính vì vậy Điều 129 Hiến pháp 1992⁶, Điều 4 LTCTAND

2002⁷, Điều 11 BLTTDS 2004 đã qui định: Việc xét xử của TAND có

Hội thẩm nhân dân tham gia. Khi xét xử Hội thẩm nhân dân ngang quyền

với Thẩm phán. Điều đó có nghĩa là nếu việc xét xử của TAND mà

không có Hội thẩm nhân dân tham gia thì sẽ không chỉ là vi phạm tố tụng

mà còn là vi phạm Hiến pháp. Tuy nhiên, cần lưu ý là việc tham gia xét

⁶Được sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001

⁷Được Quốc hội thông qua ngày 02/04/2002.

24