Giáo trình Luật dân sự Việt Nam (Phần 2)
PHẦN 4
TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ NGOÀI HỢP ĐỒNG
Chương 7
NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM
BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
1. KHÁI NIỆM, ĐIỀU KIỆN VÀ CÁC NGUYÊN TẮC CỦA TRÁCH
NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
1.1. Khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài
hợp đồng
Điều 604 Bộ luật dân sự 2005 quy định: Người nào có lỗi cố ý
hoặc vô ý xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm,
uy tín, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm
phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc các chủ thể khác
mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.
Như vậy, cơ sở của trách nhiệm bồi thường là những quy định của
pháp luật (quy định những hậu quả pháp lý ngoài mong muốn của các
chủ thể) không có sự thỏa thuận trước của các bên và chỉ phát sinh khi
đảm bảo các điều kiện luật định.
Đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng:
- Một là, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một
loại trách nhiệm pháp lý, nhưng nó không phải là hình phạt như trong
Luật Hình sự hoặc các chế tài của Luật Hành chính mà là nghĩa vụ của
người có nghĩa vụ nhằm khắc phục những thiệt hại xảy ra. Luật Hình sự
quy định bồi thường thiệt hại là biện pháp tư pháp.
- Hai là, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được áp
dụng trong trường hợp giữa các bên (bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại)
137
không có quan hệ nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc việc gây ra thiệt hại
không liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng (như hai bên
ký hợp đồng vận chuyển hành khách, nhưng gây thiệt hại tính mạng, sức
khỏe cho hành khách trên xe).
- Ba là, trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thì
các quyền và nghĩa vụ của các bên do pháp luật quy định.
1.2. Các điều kiện của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
Theo quy định tại điều 604 Bộ luật dân sự 2005 về nguyên tắc
chung thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ phát sinh
khi có đầy đủ các yếu tố sau đây:
1.2.1. Phải có thiệt hại xảy ra
Thiệt hại là sự mất mát hoặc giảm sút những lợi ích vật chất hoặc
tinh thần được pháp luật bảo vệ. Thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường
thiệt hại ngoài hợp đồng phải là thiệt hại thực tế về tài sản hoặc tổn thất
về tinh thần dẫn đến thiệt hại về tài sản có thể tính được bao gồm:
1.2.1.1. Thiệt hại về vật chất
- Những chi phí phải bỏ ra (chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế,
khắc phục thiệt hại) như viện phí trong trường hợp sức khỏe bị xâm hại,
mai táng phí cho người chết,…
- Những hư hỏng, mất mát về tài sản như chi phí sửa chữa tài sản,
mua tài sản mới để bồi thường cho người bị thiệt hại,…
- Thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút như thu nhập bị mất do bị
thiệt hại,…
1.2.1.2. Thiệt hại tinh thần (tổn thất tinh thần)
Đời sống tinh thần là một phạm trù rất rộng, bao gồm nhiều vấn đề
và chỉ tồn tại đối với xã hội loài người như góa bụa, mồ côi, xấu hổ,... Về
nguyên tắc, không thể tính được bằng tiền như trao đổi ngang giá và
không thể phục hồi được. Với mục đích an ủi, động viên đối với người bị
thiệt hại tinh thần, đồng thời răn đe ngăn chặn đối với những người có
hành vi trái pháp luật, Bộ luật dân sự 1995 không quy định cụ thể mức
138
bồi thường mà tùy theo từng trường hợp Tòa án xem xét quyết định nếu
có yêu cầu. Bộ luật dân sự 2005 quy định nếu các bên không thỏa thuận
được thì Tòa án quyết định theo mức sau:
- Thiệt hại về sức khỏe thì mức bồi thường thiệt hại tinh thần do
các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa không
được vượt quá 30 tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định vào thời
điểm bồi thường.
- Thiệt hại về tính mạng thì mức bồi thường thiệt hại tinh thần do
các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa không
được vượt quá 60 tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định vào thời
điểm bồi thường.
- Thiệt hại về danh dự, nhân phẩm thì mức bồi thường thiệt hại tinh
thần do các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa
không được vượt quá 10 tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định vào
thời điểm bồi thường.
Khi xác định thiệt hại là căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi
thường thiệt hại ngoài hợp đồng chúng ta cần chú ý như sau :
Thứ nhất, thiệt hại phải được tính toán một cách cụ thể, rõ ràng, chi
tiết để làm cơ sở xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp
đồng có phát sinh hay không, cũng là cơ sở để ấn định mức bồi thường.
Thứ hai, thiệt hại phải đánh giá một cách khách quan, thiện chí.
Thứ ba, thiệt hại do người khác gây ra có thể là trực tiếp hoặc
gián tiếp.
1.2.2. Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật
Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được
thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với các quy
định của pháp luật. Hành động hay không hành động đều là xử sự của
con người, có ý chí và được lý trí kiểm soát xâm phạm những quan hệ
được pháp luật bảo vệ. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp
139
đồng thì hành vi gây thiệt hại phải là hành vi trái pháp luật, xâm phạm
các khách thể được pháp luật bảo vệ như tính mạng, sức khỏe, tài sản,
danh dự, nhân phẩm. Như vậy, hành vi trái pháp luật có thể là vi phạm
hình sự, vi phạm pháp luật dân sự hoặc vi phạm các quy tắc quản lý hành
chính,... Đối với những trường hợp mặc dù gây thiệt hại thực tế nhưng
hành vi gây thiệt hại không trái pháp luật thì người gây thiệt hại không
phải bồi thường như gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết, phòng vệ chính
đáng (Điều 613, Điều 614). Khi xem xét hành vi của người gây thiệt hại
có trái pháp luật hay không cần phải căn cứ vào pháp luật nói chung và
các quy định của pháp luật dân sự nói riêng.
1.2.3. Phải có lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý của người gây thiệt hại
Người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi
họ có lỗi. Điều 604 Bộ luật dân sự 2005 quy định: “Người nào do lỗi cố ý
hoặc vô ý gây thiệt hại thì phải bồi thường”.
Lỗi là thái độ tâm lý của một người đối hành vi của mình và hậu
quả do hành vi mang lại. Do vậy, theo quy định tại khoản 2, Điều 308,
Bộ luật dân sự 2005 quy định lỗi được biểu hiện dưới hai hình thức: cố ý
gây thiệt hại và vô ý gây thiệt hại.
Cố ý gây thiệt hại là trường hợp một người nhận thức rõ hành vi
của mình sẽ gây thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện và mong
muốn hoặc không mong muốn nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra.
Vô ý gây thiệt hại là trường hợp một người không thấy trước hành
vi của mình có khả năng gây thiệt hại mặc dù phải biết hoặc có thể biết
trước thiệt hại sẽ xảy ra hoặc thấy trước hành vi của mình có khả năng
gây thiệt hại, nhưng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn
chặn được.
Cần chú ý là đối với trường hợp pháp luật có quy định việc bồi
thường thiệt hại cả khi không có lỗi thì trách nhiệm bồi thường của người
gây thiệt hại trong trường hợp này được thực hiện theo quy định của văn
bản quy phạm pháp luật đó.
Lỗi trong trách nhiệm dân sự trong một số trường hợp có thể được
140
suy đoán bởi lẽ hành vi gây thiệt hại trái pháp luật nên người thực hiện
hành vi đó bị suy đoán là có lỗi. Nếu những người gây thiệt hại chứng
minh được mình không có lỗi thì không phải chịu trách nhiệm bồi thường
(trừ trường hợp pháp luật có quy định khác). Nếu người giám hộ chứng
minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tài
sản của mình để bồi thường.
1.2.4. Có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại xảy ra và hành vi trái
pháp luật
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ phát sinh khi
thiệt hại xảy ra là do chính kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật. Đây
là mối quan hệ của sự vận động nội tại và nguyên nhân luôn phải diễn ra
trước kết quả trong một thời gian nhất định. Tuy nhiên, trong thực tế một
thiệt hại xảy ra có thể do một nguyên nhân nhưng cũng có thể do nhiều
nguyên nhân khác nhau, nếu chưa xác định được hành vi trái pháp luật
làm nguyên nhân gây ra thiệt hại thì chưa buộc người có hành vi đó phải
bồi thường.
Khi xác định nguyên nhân gây ra thiệt hại cần xác định nguyên
nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp,... và phân biệt nguyên nhân với
điều kiện để làm cơ sở xác định trách nhiệm bồi thường. Chẳng hạn, vào
lúc trời mưa lái xe A để toàn bộ hành khách ngồi trên xe xuống phà do
trục trặc nên toàn bộ xe và hành khách trên xe rơi xuống sông bị thiệt hại,
còn nhân viên bến phà trực hôm đó thấy trời mưa bỏ vị trí vào trong
phòng ngủ trưa (cần xem xét các nguyên nhân gây ra thiệt hại).
1.3. Các nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
Theo Nghị quyết 03/ NQ-HĐTP-TANDTC ngày 08 tháng 07 năm
2005, khi giải quyết tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
cần phải thực hiện đúng nguyên tắc bồi thường thiệt hại quy định tại
Điều 605 Bộ luật dân sự. Cần phải tôn trọng thỏa thuận của các bên về
mức bồi thường, hình thức bồi thường và phương thức bồi thường, nếu
thỏa thuận đó không trái pháp luật, đạo đức xã hội.
Trong trường hợp các bên không thỏa thuận được thì khi giải quyết
tranh chấp về bồi thường thiệt ngoài hợp đồng cần chú ý:
141
Thiệt hại phải được bồi thường toàn bộ có nghĩa là khi có yêu cầu
giải quyết bồi thường thiệt hại do tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự,
nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm phải căn cứ vào các điều luật tương ứng
của Bộ luật dân sự quy định trong trường hợp cụ thể đó thiệt hại bao gồm
những khoản nào và thiệt hại đã xảy ra là bao nhiêu, mức độ lỗi của các
bên để buộc người gây thiệt hại phải bồi thường các khoản thiệt hại
tương xứng đó. Đây là nguyên tắc quan trọng của trách nhiệm bồi thường
thiệt hại ngoài hợp đồng. Việc bồi thường toàn bộ nhằm khôi phục lại
tình trạng ban đầu của người bị thiệt hại, đồng thời bồi thường kịp thời để
khắc phục nhanh những thiệt hại đã xảy ra.
Thiệt hại có thể được bồi thường kịp thời để nhanh chóng khắc
phục những hậu quả xấu. Rất nhiều trường hợp do không bồi thường kịp
thời để lại cho nạn nhân những hậu quả xấu như di chứng, tai biến thậm
chí tử vong, Tòa án phải giải quyết nhanh chóng yêu cầu đòi bồi thường
thiệt hại trong thời hạn luật định. Trong trường hợp cần thiết có thể phải
áp dụng một hoặc một số biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định của
pháp luật tố tụng để giải quyết yêu cầu cấp bách của đương sự.
Người gây thiệt hại chỉ có thể được giảm mức bồi thường khi có đủ
hai điều kiện sau đây:
- Thứ nhất, lỗi vô ý mà gây thiệt hại.
- Thứ hai, thiệt hại xảy ra quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt
và lâu dài của người gây thiệt hại, có nghĩa là thiệt hại xảy ra mà họ có
trách nhiệm bồi thường so với hoàn cảnh kinh tế trước mắt của họ cũng
như về lâu dài họ không thể có khả năng bồi thường được toàn bộ hoặc
phần lớn thiệt hại đó.
Khi mức bồi thường thiệt hại không còn phù hợp với thực tế, có
nghĩa là do có sự thay đổi về tình hình kinh tế, xã hội, sự biến động về
giá cả mà mức bồi thường đang thực hiện không còn phù hợp trong điều
kiện đó hoặc do có sự thay đổi về tình trạng thương tật, khả năng lao
động của người bị thiệt hại cho nên mức bồi thường thiệt hại không còn
phù hợp với sự thay đổi đó hoặc do có sự thay đổi về khả năng kinh tế
của ngưòi gây thiệt hại,…
142
1.4. Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại của cá nhân
Trong thực tế người gây thiệt hại có thể là bất kỳ cá nhân nào
(người đủ 18 tuổi, người mắc bệnh tâm thần, người chưa đủ 18 tuổi,...)
nhưng không phải người nào cũng đủ khả năng bồi thường. Điều 606 của
Bộ luật dân sự 2005 phân biệt năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt
hại dựa vào lứa tuổi, năng lực hành vi và khả năng kinh tế của họ như
sau:
Người từ đủ 18 tuổi có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của
mình gây thiệt hại cho người khác thì phải tự bồi thường. Người gây thiệt
hại là bị đơn dân sự, trừ khi họ mất năng lực hành vi dân sự.
Người dưới 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha mẹ thì cha mẹ phải bồi
thường toàn bộ thiệt hại; nếu tài sản của cha mẹ không đủ để bồi thường
mà con có tài sản riêng thì phải bồi thường phần còn thiếu (trừ trường
hợp quy định tại Điều 621 Bộ luật dân sự năm 2005). Trong trường hợp
này thì cha, mẹ của người gây thiệt hại là bị đơn dân sự.
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi gây thiệt hại thì phải bồi
thường bằng tài sản của mình, nếu tài sản của người đó không đủ thì cha
mẹ phải bồi thường phần còn thiếu. Trong trường hợp này thì người gây
thiệt hại là bị dân sự và cha, mẹ của người gây thiệt hại là người có
quyền lợi, nghĩa vụ có liên quan.
Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự gây
thiệt hại mà có cá nhân, tổ chức giám hộ thì cá nhân, tổ chức đó được
dùng tài sản của người được giám hộ để bồi thường. Nếu người được
giám hộ không có hoặc không đủ tài sản để bồi thường thì người giám hộ
phải bồi thường bằng tài sản của mình, trừ trường hợp người giám hộ
chứng minh mình không có lỗi trong giám hộ thì không phải lấy tài sản
của mình để bồi thường. Trong trường hợp này thì cá nhân, tổ chức giám
hộ là bị đơn dân sự.
1.5. Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại
Theo quy định tại mục 6 Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08
tháng 07 năm 2006 quy định việc xác định thời hiệu khởi kiện yêu cầu
bồi thường thiệt hại được thực hiện như sau:
143
Đối với những trường hợp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát
sinh kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2005 (ngày Bộ luật tố tụng dân sự có
hiệu lực), thì thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là hai năm,
kể từ ngày quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, pháp nhân, chủ thể
khác bị xâm phạm (theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật
Tố tụng dân sự năm 2010) là hai năm kể từ thời điểm biết được quyền và
lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.
Đối với những trường hợp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát
sinh trước ngày 01 tháng 01 năm 2005, thì thời hiệu khởi kiện yêu cầu
bồi thường thiệt hại là hai năm, kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2005.
2. XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI
Xác định thiệt hại trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp
đồng có ý nghĩa rất quan trọng vì đây là cơ sở để cơ quan nhà nước có
thẩm quyền quyết định mức bồi thường. Thiệt hại đây là một trong
những vấn đề cốt lõi của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp
đồng. Tuy nhiên, xác định thiệt hại còn có ý nghĩa quan trọng trong việc
ấn định mức bồi thường.
2.1. Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm
Theo quy định Điều 163 Bộ luật dân sự 2005, tài sản bao gồm vật,
tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản. Điều 608 Bộ luật dân sự 2005
quy định trong trường hợp tài sản bị xâm phạm thì người xâm phạm bồi
thường các khoản sau:
Trường hợp tài sản bị mất, bị huỷ hoại: Trường hợp này tài sản
không còn nữa, việc xác định thiệt hại căn cứ vào giá trị tài sản cùng
loại(trên cơ sở khấu hao giá trị sử dụng của tài sản đó). Tuy nhiên, việc
xác định này chỉ có tính tương đối. Chẳng hạn, A làm mất chiếc xe môtô
của B, B đã sử dụng 3 năm. Giá thị trường xe môtô cùng loại là 30 triệu
đồng, mức khấu hao trung bình sử dụng 3 năm là 25%, nên xác định thiệt
hại là 22,5 triệu đồng.
Tài sản bị hư hỏng: Tài sản bị hư hỏng ta hình dung ngay là tài sản
không còn nguyên hiện trạng như ban đầu vì vậy để khắc phục hậu quả
144
đó cần bỏ ra một tiền phí để sửa chữa, thay thế. Việc sửa chữa hay thay
thế đảm bảo nguyên trạng như thời điểm trước khi gây thiệt hại. Vật thay
thế phải đồng bộ với tài sản bị hư hỏng.
Lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản: Bất kỳ tài sản
nào cũng có lợi ích gắn liền vì vậy, khi xâm phạm đến tài sản mà tài sản
có chứa đựng những lợi ích sử dụng và khai thác tài sản thì gây thiệt hại
phải bồi thường. Tuy nhiên, cần chú ý đến lợi ích phải có thực không
mang tính chất suy đoán. Ví dụ: Anh A đến doanh nghiệp M chuyên cho
thuê xe tự lái, thuê một xe ôtô 4 chỗ ngồi với giá mỗi ngày 600.000 đồng.
Trong quá trình điều khiển A không làm chủ tốc độ và gây tai nạn, xe A
thuê phải sửa chữa mất một tháng. Trong trường hợp trên doanh nghiệp
ngoài việc yêu cầu A bồi thường tài sản hư hỏng phải sửa chữa, doanh
nghiệp còn có quyền yêu cầu bồi thường lợi ích gắn liền với việc sử
dụng, khai thác tài sản (theo mức độ trung bình của thời gian trước đó).
Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại: Đối
với một số trường hợp người bị thiệt hại đã bỏ ra chi phí để ngăn chặn,
hạn chế và khắc phục và không cho nó phát sinh thì người gây thiệt hại
phải bồi thường. Ví dụ: Thuê xe cần cẩu để trục, vớt phương tiện
bị chìm,..
2.2. Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm
a. Chi phí hợp lý cho việc cứu chưa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe
và chức năng bị mất, bị giảm sút của người bị thiệt hại bao gồm:
Tiền thuê phương tiện đưa người bị thiệt hại đi cấp cứu tại cơ sở y
tế; tiền thuốc và tiền mua các thiết bị y tế, chi phí chiếu, chụp X quang,
chụp cắt lớp, siêu âm, xét nghiệm, mổ, truyền máu, vật lý trị liệu,… theo
chỉ định của bác sĩ; tiền viện phí; tiền mua thuốc bổ, tiếp đạm, tiền bồi
dưỡng phục hồi sức khỏe cho người bị thiệt hại theo chỉ định của bác sĩ;
các chi phí thực tế, cần thiết khác cho người bị thiệt hại (nếu có) và các
chi phí cho việc lắp chân giả, tay giả, mắt giả, mua xe lăn, xe đẩy, nạng
chống và khắc phục thẩm mỹ để hỗ trợ hoặc thay thế một phần chức năng
của cơ thể bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại nếu có. Trong
một số trường hợp người bị xâm phạm sức khoẻ cần thiết phải đi nước
145
ngoài để điều trị thì khi giải quyết toà án có thể trưng cầu giám định để
xác định thiệt hại và chi phí điều trị cho hợp lý.
b. Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giám sút của người bị thiệt hại.
Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm người bị thiệt hại có thu nhập thực
tế, nhưng do sức khỏe bị xâm phạm họ phải đi điều trị và sau đó khoản
thu nhập thực tế của họ bị mất hoặc bị giảm sút thì họ được bồi thường
khoản thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút đó.
Thu nhập thực tế của người bị thiệt hại được xác định như sau:
- Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại có thu
nhập ổn định từ tiền lương trong biên chế, tiền công từ hợp đồng lao
động thì căn cứ vào mức lương, tiền công của tháng liền kề trước khi
người đó bị xâm phạm sức khỏe nhân với thời gian điều trị để xác định
khoản thu nhập thực tế của người bị thiệt hại.
- Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại có việc
làm và hàng tháng có thu nhập thực tế nhưng mức thu nhập của các tháng
khác nhau, thì lấy mức thu nhập bình quân của 6 tháng liền kề (nếu chưa
đủ 6 tháng thì tất cả các tháng) trước khi sức khỏe bị xâm phạm nhân với
thời gian điều trị để xác định khoản thu nhập thực tế của người bị
thiệt hại.
- Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại có thu
nhập thực tế, nhưng không ổn định và không thể xác định được, thì áp
dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại nhân với thời gian
điều trị để xác định khoản thu nhập thực tế của người bị thiệt hại.
- Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại chưa làm
việc và chưa có thu nhập thực tế thì không được bồi thường theo quy
định tại điểm b khoản 1 Điều 609 Bộ luật dân sự.
Xác định thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị
thiệt hại được thực hiện như sau:
- Bước một: Xác định thu nhập thực tế của người bị thiệt hại trong
thời gian điều trị có hay không, nếu có thì tổng thu nhập là bao nhiêu.
- Bước hai: Lấy tổng thu nhập thực tế mà người bị thiệt hại có được
146
trong thời gian điều trị so sánh với thu nhập thực tế tương ứng được xác
định. Nếu không có khoản thu nhập thực tế nào của người bị thiệt hại
trong thời gian điều trị thì thu nhập thực tế của người bị thiệt hại bị mất,
nếu thấp hơn thì thì khoản chênh lệch đó là thu nhập thực tế của người bị
thiệt hại bị giảm sút, nếu cân bằng thì thu nhập thực tế của người bị thiệt
hại không bị mất.
Ví dụ về thu nhập bị mất: Anh A làm nghề sửa xe máy tự do. Thu
nhập thực tế của A trước khi sức khỏe bị xâm phạm là ổn định, trung
bình mỗi tháng là một triệu đồng. Do sức khỏe bị xâm phạm, A phải điều
trị nên không có khoản thu nhập nào trong trường hợp này thu nhập thực
tế của A bị mất.
Ví dụ về thu nhập bị giảm sút: B làm công nhân cho một công ty
trách nhiệm hữu hạn, thu nhập thực tế trước khi sức khỏe bị xâm phạm là
ổn định, trung bình mỗi tháng là 600.000 đồng. Do sức khỏe bị xâm
phạm, B phải điều trị và trong thời gian điều trị công ty trả cho B 50%
tiền lương là 300.000 đồng. Trong trường hợp này thu nhập thực tế của
B mỗi tháng giảm sút 300.000 đồng.
Ví dụ về thu nhập không thay đổi: Anh C là công chức có thu nhập
hàng tháng ổn định 500.000 ngàn đồng. Do sức khỏe bị xâm phạm, C
phải điều trị và trong thời gian điều trị cơ quan vẫn trả đủ các khoản thu
nhập cho C, trong trường hợp này thu nhập thực tế của C không bị mất.
Thực tế việc xác định này chỉ mang tính chất tuơng đối dựa trên cơ
sở “thu nhập thường xuyên ổn định” còn đối với một số ngành nghề đặc
thù thì người bị thiệt hại luôn bị thiệt thòi, chẳng hạn như ca sĩ, nghệ sĩ
múa, nghệ nhân,…hay được mời tham gia các công việc có thu nhập
thậm chí rất cao.
- Chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm
sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị.
Chi phí hợp lý cho người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời
gian điều trị bao gồm: tiền tàu, xe đi lại, tiền thuê nhà trọ theo giá trung
bình ở địa phương nơi thực hiện việc chi phí (nếu có) cho một trong
147
những người chăm sóc cho người bị thiệt hại trong thời gian điều trị do
cần thiết hoặc theo yêu cầu của cơ sở y tế.
Thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại
trong thời gian điêu trị được xác định như sau:
- Nếu người chăm sóc người bị thiệt hại có thu nhập thực tế ổn định
từ tiền lương trong biên chế, tiền công từ hợp đồng lao động thì căn cứ
vào mức lương, tiên công của tháng liền kề trước khi ngưòi đó phải đi
chăm sóc người bị thiệt hại nhân với thời gian chăm sóc để xác định
khoản thu nhập thực tế bị mất.
- Nếu người chăm sóc người bị thiệt hại có làm việc và hàng tháng
có thu nhập ổn định nhưng có mức thu nhập khác nhau thì lấy mức thu
nhập trung bình của 6 tháng liên kề (nếu chưa đủ 6 tháng thì của tất cả
các tháng) trước khi người đó phải đi chăm sóc người bị thiệt hại nhân
với thời gian chăm sóc để xác định khoản thu nhập thực tế bị mất.
- Nếu người chăm sóc không có việc làm hoặc có tháng làm việc có
tháng không và do đó không có thu nhập ổn định thì được hưởng tiền
công chăm sóc bằng mức tiền công trung bình trả cho người chăm sóc
người tàn tật tại địa phương nơi người bị thiệt hại cư trú.
- Nếu trong thời gian chăm sóc người bị thiệt hại, người chăm sóc
vẫn được cơ quan, người sử dụng lao động trả lương, trả tiền công lao
động theo quy định của pháp luật lao động, bảo hiểm xã hội thì họ không
bị mất thu nhập thực tế và do đó không được bồi thường.
Trong trường hợp sau khi điều trị, người bị thiệt hại mất khả năng
lao động và cần có người thường xuyên chăm sóc (người bị thiệt hại
không còn khả năng lao động do bị liệt cột sống, mù hai mắt, liệt hai
chân, bị tâm thần nặng và các trường hợp khác do cơ quan nhà nước có
thẩm quyền quy định bị suy giảm khả năng lao động vĩnh viễn tù 81% trở
lên) thì phải bồi thường chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị
thiệt hại.
- Chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại bao gồm: chi
phí hợp lý hàng tháng cho việc nuôi dưỡng, điều trị người thiệt hại và chi
phí hợp lý cho người thường xuyên chăm sóc người bị thiệt hại.
148
- Chi phí hợp lý cho người thường xuyên chăm sóc người bị thiệt
hại được tính bằng mức tiền công trung bình trả cho người chăm sóc
người tàn tật tại địa phương nơi người bị thiệt hại cư trú. Về nguyên tắc,
chỉ tính bồi thường thiệt hại cho một người chăm sóc người bị thiệt hai
do mất khả năng lao động.
2.3. Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm
Trong trường hợp tính mạng bị xâm phạm thì phải bồi thường các
khoản sau:
- Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng chăm sóc người bị
thiệt hại trước khi chết.
Chi phí hợp lý cho việc mại táng bao gồm: các khoản tiền mua
quan tài, các vật dụng cần thiết cho việc khâm liệm, khăn tang, hương,
nến, hoa, thuê xe tang và các khoản chi phí khác phục vụ cho việc chôn
cất hoặc hoả táng nạn nhân theo thông lệ chung. Không chấp nhận yêu
cầu bồi thường chi phí cúng tế, lễ bái, ăn uống, xây mộ, bốc mộ, thuê
thầy cúng hoặc cúng bái linh đình,...
Khoản tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị thiệt hại có
nghĩa vụ cấp dưỡng trước khi chết.
- Chỉ xem xét khoản tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị
thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng, nếu trước khi tính mạng bị xâm phạm
người bị thiệt hại thực tế đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng. Những
người đang được người bị thiệt hại cấp dưỡng được bồi thường khoản
tiền cấp dưỡng tương ứng đó. Đối với những người mà người bị thiệt hại
đang thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng nhưng sau khi người bị thiệt hại bị
xâm phạm tính mạng, thì những người này được bồi thường khoản tiền
cấp dưỡng hợp lý phù hợp với thu nhập và khả năng thực tế của người
phải bồi thường và nhu cầu thiết yếu của người được bồi thường.
Thời điểm cấp dưỡng được xác định kể từ thời điểm tính mạng bị
xâm phạm.
Đối tượng được bồi thương khoản tiền cấp dưỡng bao gồm:
- Vợ hoặc chồng không có khả năng lao động, không có tài sản để
149
tự nuôi mình và được chồng hoặc vợ là người bị thiệt hại đang thực hiện
nghĩa vụ nuôi dưỡng;
- Con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả
năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình là cha, mẹ là người bị
thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng;
- Vợ hoặc chồng sau khi ly hôn đang được bên kia (chồng hoặc vợ
trước khi ly hôn) là người bị thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng;
- Con chưa thành niên hoặc con đã thành niên không có khả năng
lao động, không có tài sản để tự nuôi mình mà cha hoặc mẹ không trực
tiếp nuôi dưỡng là người bị thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng;
- Em chưa thành niên không có tài sản để tự nuôi mình hoặc em đã
thành niên không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình
trong trường hợp không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có khả năng lao
động không có tài sản để cấp dưỡng cho con được anh, chị đã thành niên
không sống chung với em là người bị thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ
cấp dưỡng;
- Anh, chị không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi
mình mà em đã thành niên không sống chung với anh, chị là người bị
thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng;
- Cháu chưa thành niên hoặc cháu đã thành niên không có khả năng
lao động, không có tài sản để tự nuôi mình và không còn người khác cấp
dưỡng mà ông bà nội, ông bà ngoại không sống chung với cháu là người
bị thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng;
- Ông bà nội, ông bà ngoại không có khả năng lao động, không có
tài sản để tự nuôi mình và không có ngưòi khác cấp dưỡng mà cháu đã
thành niên không chung sống chung với ông bà nội, ông bà ngoại là
người bị thiệt hại đang thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng.
Thời hạn hưởng bồi thường thiệt hại do sức khỏe, tính mạng bị
xâm phạm.
Trong mọi trường hợp người bị thiệt hại mất hoàn toàn khả năng
lao động, thì người bị thiệt hại được hưởng khoản tiền bồi thường cho
150
đến khi chết.
Đối với việc cấp dưỡng chấm dứt khi thuộc một trong các trường
hợp quy định tại Điều 61 Luật Hôn nhân và gia đình.
2.4. Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm
Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm gồm có thiệt
hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân bị xâm phạm; thiệt hại do
danh dự, uy tín của tổ chức bị xâm phạm.
a. Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại bao gồm: chi phí
cần thiết cho việc thu hồi ấn phẩm có nội dung xúc phạm danh dự, nhân
phẩm, uy tín của người bị thiệt hại; chi phí cho việc thu thập tài liệu,
chứng cứ chứng minh danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm; tiền tàu
xe đi lại, thuê nhà trọ (nếu có) theo giá trung bình ở địa phương nơi thực
hiện việc chi phí để yêu cầu cơ quan chức năng xác minh sự việc, cải
chính trên các phương tiện thông tin đại chúng; chi phí tổ chức xin lỗi,
cải chính công khai tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc của người bị thiệt hại
và các chi phí thực tế, khắc phục thiệt hại (nếu có).
b. Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút.
- Nếu trước khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm, người bị
xâm phạm phải thực hiện những công việc để hạn chế, khắc phục thiệt
hại, nên khoản thu nhập thực tế của họ bị mất hoặc bị giảm sút, thì họ
được bồi thường khoản thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút đó.
- Việc xác định thu nhập thục tế của người bị xâm phạm và việc
xác định thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị xâm phạm
được thực hiện theo như trường hợp sức khỏe bị xâm phạm.
2.5. Thiệt hại tinh thần (tổn thất tinh thần)
Trong trường hợp tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm uy tín
bị xâm phạm thì người gây thiệt hại còn phải bồi thường một khoản tiền
để bù đắp tinh thần nhằm mục đích an ủi, động viên tạo điều kiện thêm
để họ khắc phục khó khăn làm dịu bớt nỗi đau cho người thân và bản
thân người bị thiệt hại.
151
a. Khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần do sức khỏe bị xâm phạm
được bồi thường cho chính người bị thiệt hại.
Trong mọi trường hợp, khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt
hại được bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần. Việc xác
định mức độ tổn thất về tinh thần cần căn cứ vào sự ảnh hưởng đến nghề
nghiệp, thẩm mỹ, giao tiếp xã hội, sinh hoạt gia đình và cá nhân,… Mức
bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại
trước hết do các bên thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, thì mức bồi
thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại phải
căn cứ vào mức độ tổn thất về tinh thần, nhưng tối đa không quá 30 tháng
lương tối thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết
bồi thường.
b. Khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần do tính mạng bị xâm phạm
Nguời được nhận khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần trong
trường hợp này là những người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất
của người bị thiệt hại bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con
đẻ, con nuôi của người bị thiệt hại
Trường hợp không có những người nêu trên thì người được nhận
khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần là người mà người bị thiệt hại đã
trực tiếp nuôi dưỡng và người đã trực tiếp nuôi dưỡng người bị thiệt hại.
Trong mọi trường hợp, khi tính mạng bị xâm phạm, những người
thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất hoặc người mà người bị thiệt hại
đã trực tiếp nuôi dưỡng và người đã trực tiếp nuôi dưỡng người bị thiệt
hại (sau đây gọi chung là người thân thích) của người bị thiệt hại được
bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần. Việc xác định mức độ
tổn thất về tinh thần phải căn cứ vào địa vị của người bị thiệt hại trong
gia đình, mối quan hệ trong cuộc sống giữa người bị thiệt hại và những
người thân thích của người bị thiệt hại,…
Mức bồi thường chung khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần
trước hết do các bên thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, thì mức bồi
thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho tất cả những người
152
thân thích của người bị thiệt hại phải căn cứ vào mức độ tổn thất về tinh
thần, số lượng người thân thích của họ, nhưng tối đa không quá 60 tháng
lương tối thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết
bồi thường.
c. Khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần do danh dự, nhân phẩm,
uy tín bị xâm phạm.
Khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần do danh dự, nhân phẩm, uy
tín bị xâm phạm được bồi thường cho chính người bị xâm phạm.
Trong mọi trường hợp khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm
phạm, người bị xâm phạm được bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về
tinh thần. Việc xác định mức độ tổn thất về tinh thần phải căn cứ vào
hình thức xâm phạm (bằng lời nói hay đăng trên báo viết hay báo
hình…), hành vi xâm phạm, mức độ lan truyền thông tin xúc phạm,..
Mức bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho ngưòi bị
xâm phạm trước hết do các bên thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được,
thì mức bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần phải căn cứ vào
mức độ tổn thất về tinh thần, nhưng tối đa không quá 10 tháng lương tối
thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm giải quyết bồi thường.
3. TRÁCH NHIỆM LIÊN ĐỚI VÀ TRÁCH NHIỆM RIÊNG RẼ
3.1. Trách nhiệm liên đới
Nghĩa vụ phát sinh do hành vi trái pháp luật làm phát sinh trách
nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Tuy nhiên, trong trách nhiệm
bồi thường có thể bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại chỉ bao gồm một
chủ thể (A đánh B gây thương tích), nhưng cũng có nhiều trường hợp bên
gây thiệt hại hoặc bên bị thiệt hại gồm nhiều chủ thể khác nhau (A rủ C
đánh B gây thương tích).
Trách nhiệm liên đới là trách do nhiều người phải thực hiện và
người có quyền có thể yêu cầu bất cứ ai trong số những người có nghĩa
vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ.
Cơ sở phát sinh trách nhiệm liên đới do thỏa thuận của các bên
153
hoặc do pháp luật quy định. Bộ luật dân sự 2005 quy định những trường
hợp phát sinh nghĩa vụ dân sự liên đới:
Khoản 2 Điều 110 quy định: “Nếu tài sản chung của hộ gia đình
không đủ để thực hiện nghĩa vụ chung của hộ thì các thành viên phải
liên đới chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng của mình”, Điều 616
“Trong trường hợp nhiều người cùng gây thiệt hại thì những người đó
phải liên đới bồi thường cho người bị thiệt hại. Trách nhiệm bồi thường
của từng người cùng gây thiệt hại được xác định tương ứng với mức độ
lỗi của mỗi người; nếu không xác định được mức độ lỗi thì họ phải bồi
thường thiệt hại theo phần bằng nhau” và các Điều 117 khoản 2, Điều
618 Bộ luật dân sự năm 2005,...
Mục đích của trách nhiệm liên đới buộc những người có nghĩa vụ
phải cùng nhau gánh vác toàn bộ nghĩa vụ dân sự để đảm bảo lợi ích cho
bên có quyền được trọn vẹn kể cả khi có một hoặc một số người có nghĩa
vụ không có khả năng thực hiện.
Việc thực hiện nghĩa vụ liên đới bao gồm các nội dung sau:
- Trong trường hợp một người có nghĩa vụ liên đới đã thực hiện
toàn bộ nghĩa vụ đối với bên có quyền thì nghĩa vụ dân sự chấm dứt kể
cả có một hoặc một số người chưa thực hiện, phát sinh nghĩa vụ hoàn lại
giữa những người có nghĩa vụ liên đới khác. Nếu một hoặc một số người
có nghĩa vụ liên đới đã thực hiện xong phần nghĩa vụ liên đới đối với
mình, còn một số người có nghĩa vụ khác chưa thực hiện thì nghĩa vụ dân
sự liên đới chưa chấm dứt.
- Trong trường hợp người có quyền đã chỉ định một trong số những
người có nghĩa vụ dân sự liên đới thực hiện toàn bộ nghĩa vụ dân sự,
nhưng sau đó lại miễn cho người đó, thì những người còn lại cũng được
miễn thực hiện nghĩa vụ; nếu chỉ miễn việc thực hiện cho một số người
thì những người còn lại vẫn phải liên đới thực hiện phần nghĩa vụ
của mình.
154
Ví dụ: A và B có nghĩa vụ liên đới phải bồi thường cho ông K 22
triệu đồng (trong đó mỗi người chịu một nửa). Trong trường hợp này
ông K yêu cầu A phải bồi thường toàn bộ thiệt hại là 22 triệu, sau đó
miễn việc thực hiện nghĩa vụ cho A thì B cũng không phải thực hiện
nghĩa vụ đối với ông K nữa. Nếu ông K chỉ miễn phần cho B về điều kiện
kinh tế quá khó khăn thì A vẫn phải thực hiện nghĩa vụ là 11 triệu đồng.
- Trong trường hợp theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp
luật mà có nhiều người có quyền liên đới thì mỗi người đều có quyền yêu
cầu người có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ đối với mình. Khi
người có nghĩa vụ đã thực hiện xong nghĩa vụ liên đới với một trong số
những người có quyền liên đới thì nghĩa vụ dân sự chấm dứt và phát sinh
nghĩa vụ dân sự hoàn lại giữa những người có quyền. Chẳng hạn, A và B
đều có quyền yêu cầu K phải trả 20 triệu đồng, thì A hoặc B đều có
quyền yêu cầu K phải trả cho mình 20 triệu đồng và K trả cho A hoặc B
cả 20 triệu đồng đều được. Sau khi K trả song số tiền trên thì phát sinh
nghĩa vụ hoàn lại giữa A và B.
3.2. Trách nhiệm riêng rẽ
Khi nhiều người cùng thực hiện một nghĩa vụ nhưng mỗi người có
một phần nghĩa vụ nhất định và riêng rẽ với nhau, thì mỗi người chỉ phải
thực hiện phần nghĩa vụ riêng.
Bản chất của nghĩa vụ riêng rẽ là không có sự liên quan lẫn nhau
giữa những người cùng thực hiện nghĩa vụ cũng như trong việc thực hiện
quyền yêu cầu của người có quyền. Nghĩa vụ được xác định riêng rẽ bởi
vì người nào thực hiện xong phần nghĩa vụ của mình thì nghĩa vụ của
người đó đối với người có quyền chấm dứt.
Ví dụ: Do thù hằn với C nên A đã rủ B đánh C gây thương tích. Sau
khi đánh C bị ngất A và B bỏ về, đi được một đoạn A nói B về trước rồi
quay lại lấy chiếc vòng vàng đeo cổ của C. Sau đó A bán chiếc vòng trên
được 1,8 triệu đồng và chiếm đoạt toàn bộ (B hoàn toàn không biết).
Trong trường hợp này A và B phải chịu trách nhiệm liên đới bồi
thường thiệt hại sức khỏe cho C, còn bồi thường tài sản cho của C thì
đây là trách nhiệm của A.
155
Chương 8
BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI TRONG MỘT SỐ
TRƯỜNG HỢP CỤ THỂ
1. BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO CÁN BỘ, CÔNG CHỨC NHÀ
NƯỚC GÂY RA VÀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO NGƯỜI CÓ
THẨM QUYỀN CỦA CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG GÂY RA
(Điều 619, Điều 620)
Cơ quan, tổ chức quản lý cán bộ, công chức phải bồi thường thiệt
hại do cán bộ, công chức của mình gây ra trong khi thi hành công vụ. Cơ
quan, tổ chức quản lý cán bộ, công chức có trách nhiệm yêu cầu cán bộ,
công chức phải hoàn trả một khoản tiền theo quy định của pháp luật, nếu
cán bộ, công chức có lỗi trong khi thi hành công vụ.
Mặc dù Bộ Luật dân sự đã quy định, thực tế việc bồi thường chủ
yếu cho người bị oan trong tố tụng hình sự theo Nghị quyết
388/2003/UBTVQH11 quy định về bồi thường thiệt hại cho người bị oan
do người thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự. Hiện nay, việc bồi
thường căn cứ vào Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
(TNBTCNN) 2009 và các văn hướng dẫn thi hành.
Phạm vi và đối tượng được bồi thường:
Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước chỉ quy định trách
nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực quản lý hành chính và tư
pháp. Như vậy, các thiệt hại do hoạt động xây dựng pháp luật gây ra chưa
được Nhà nước bồi thường. Luật còn quy định trách nhiệm bồi thường
của Nhà nước đối với các thiệt hại gây ra trong quá trình thi hành án dân
sự và hình sự. Cá nhân, tổ chức bị thiệt hại về vật chất, tổn thất về tinh
thần mà thuộc các trường hợp đã được quy định trong Luật TNBTCNN
thì Nhà nước bồi thường. Cá nhân, tổ chức được hiểu bao gồm cả cá
nhân, tổ chức Việt Nam và cá nhân, tổ chức nước ngoài được thành lập
và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.
156
Tải về để xem bản đầy đủ
46 trang
8421
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Luật dân sự Việt Nam (Phần 2)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_luat_dan_su_viet_nam_phan_2.pdf
