Công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài - Kinh nghiệm từ công ước New York năm 1958 và luật mẫu Uncitral
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
CÔNG NHẬN VÀ CHO THI HÀNH PHÁN QUYẾT TRỌNG TÀI NƯỚC NGOÀI -
KINH NGHIỆM TỪ CÔNG ƯỚC NEW YORK NĂM 1958
VÀ LUẬT MẪU UNCITRAL
Nguyễn Thị Thanh Ngân
Công ty cổ phần Superbrain Group
Thông tin bài viết:
Tóm tắt:
Từ khóa: Phán quyết của trọng
tài nước ngoài, Công ước New
York năm 1958, Luật Mẫu
UNCITRAL.
Đứng trước sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế quốc tế và giao lưu
thương mại, nhu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài
nước ngoài tại Việt Nam cũng bắt đầu tăng theo. Với nhiều nỗ lực trong
việc phát triển phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, đánh
dấu sự ra đời của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (Luật TTTM năm
2010) và cải thiện thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết của
trọng tài nước ngoài bằng những sửa đổi, bổ sung các quy định tương
ứng trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (Bộ luật TTDS năm 2015).
Tuy nhiên, trong suốt thời gian qua hoạt động công nhận và cho thi hành
phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập.
Trong phạm vi bài viết này, tác giả trình bày, phân tích các quy định về
công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Công
ước New York năm 1958; Luật Mẫu UNCITRAL về trọng tài quốc tế
năm 1985 (Luật Mẫu); và các quy định của pháp luật Việt Nam về công
nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài, trong đó chỉ ra
một số bất cập và đưa ra kiến nghị hoàn thiện.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 11/01/2021
: 26/01/2021
: 03/02/2021
Article Infomation:
Abstract:
Keywords: Foreign arbitral
awards; the New York Convention
1958; UNCITRAL Model Law on
International Arbitration 1985
Faced with the strong development of the international economy and
trade exchanges, the demand for recognition and enforcement of foreign
arbitral awards in Vietnam has increased. With efforts in developing the
method of dispute settlement by arbitration, marking issuance of the
Law on Commercial Arbitration 2010 and the improved procedures for
recognition and enforcement of awards of foreign arbitration by amending
the corresponding provisions in the Civil Procedure Code of 2015.
However, several shortcomings have been unveiled in recognizing and
enforcing foreign arbitral awards in Vietnam for the last time. Within the
scope of this article, the author provides an introduction and analysis of the
provisions on recognition and enforcement of foreign arbitral awards in
the New York Convention 1958; UNCITRAL Model Law on International
Arbitration 1985 (Model Law); and the provisions of Vietnamese law on
the recognition and enforcement of foreign arbitral awards, which point
out some shortcomings and make recommendations for improvement.
Article History:
Received
Edited
: 11 Jan. 2021
: 26 Jan. 2021
: 03 Feb. 2021
Approved
1. Dẫn nhập
nước ngoài tại Việt Nam còn ở mức cao so
với các nước trong khu vực và trên thế giới,
ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết tranh
Số liệu thống kê gần đây cho thấy, tỷ lệ
không công nhận phán quyết của trọng tài
12
Số 10(434) - T5/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
chấp bằng trọng tài1. Nguyên nhân xuất phát
từ việc các tòa án cấp sơ thẩm vẫn còn gặp
một số khó khăn trong việc diễn giải các quy
định có liên quan của Bộ luật TTDS cũng
như Công ước New York năm 1958 (Công
ước). Từ đó, dẫn đến việc áp dụng không
thống nhất các quy định này trong giải quyết
đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành phán
quyết của trọng tài nước ngoài. Việc tòa
án không công nhận phán quyết của trọng
tài nước ngoài với tỷ lệ cao mà không có
cơ sở thuyết phục có thể gián tiếp khuyến
khích, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp
vi phạm hợp đồng, vi phạm thỏa thuận ảnh
hưởng đến uy tín của doanh nghiệp, tổ chức
cá nhân của Việt Nam trong hoạt động kinh
doanh2, từ đó làm suy giảm uy tín của Việt
Nam trên trường quốc tế. Bên cạnh đó, việc
Việt Nam không công nhận phán quyết của
trọng tài nước ngoài phù hợp với Công ước
còn có thể dẫn đến việc phía nước ngoài
kiện Chính phủ Việt Nam theo các hiệp định
khuyến khích và bảo hộ đầu tư cũng như
các điều ước quốc tế khác mà Việt Nam là
thành viên, gây ra hệ lụy phức tạp, tốn kém
về nguồn lực xử lý.
và có tính ràng buộc thay vì đưa ra tòa án.
Phán quyết trọng tài có 03 (ba) đặc điểm:
(i) có sự đồng thuận dựa trên sự thỏa thuận
của các bên; (ii) là biện pháp giải quyết
tranh chấp có tính chung thẩm (có hiệu lực
pháp luật ngay) và ràng buộc các bên; (iii)
là phương thức thay thế tố tụng tại tòa án.
Khác với quyết định của trọng tài là
quyết định được ban hành trong quá trình
giải quyết tranh chấp, phán quyết của trọng
tài là quyết định giải quyết toàn bộ tranh
chấp và chấm dứt tố tụng trọng tài. Những
phán quyết này sẽ được xem xét để công
nhận và cho thi hành tại một quốc gia khác
không phải là quốc gia nơi phán quyết
được tuyên.
2.1. Quy định của Công ước New York
năm 1958 về công nhận và cho thi hành
phán quyết của trọng tài nước ngoài
Với mong muốn thiết lập một cơ chế
công nhận và cho thi hành đơn giản, hiệu
quả, Công ước tiếp cận trên tinh thần ủng
hộ cho việc thi hành theo cơ chế chọn - bỏ,
điều đó có nghĩa là, về cơ bản các phán quyết
của trọng tài nước ngoài sẽ được công nhận
và cho thi hành tại các quốc gia là thành
viên của Công ước, chỉ trừ một số trường
hợp hữu hạn mà bị từ chối. Các phán quyết
trọng tài nước ngoài sẽ được thi hành như
những quyết định của tòa án địa phương và
hệ thống các cơ quan tư pháp của Nhà nước
có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế để
thi hành phán quyết3.
2. Quy định của Công ước New York
năm 1958, Luật Mẫu về công nhận và
cho thi hành phán quyết của trọng tài
nước ngoài
Thể thức trọng tài là một phương thức
giải quyết tranh chấp mà trong đó các bên
thống nhất đưa tranh chấp ra một bên thứ
ba là bên sẽ đưa ra quyết định chung thẩm
1 Nguyễn Mạnh Dũng (2020), Báo cáo đánh giá, so sánh quy định của pháp luật Việt Nam về công nhận và cho
thi hành phán quyết trọng tài với Luật Mẫu UNCITRAL, đề xuất khả năng áp dụng Luật Mẫu tại Việt Nam, tr.6.
2 Hiện nay, nhiều đối tác nước ngoài như Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Bắc Ai Len, Thụy Sĩ, Hiệp hội trọng tài
Bông quốc tế,… đã nhiều lần gửi thư và gặp các cơ quan của Việt Nam (Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Công
thương, Tòa án nhân dân tối cao,..) chính thức bày tỏ quan ngại về tỷ lệ lớn các phán quyết của trọng tài nước
ngoài không được công nhận tại Việt Nam, việc giải thích các yêu cầu công nhận và thi hành phán quyết của
trọng tài nước ngoài tại Việt Nam chưa phù hợp với Công ước.
3 Tòa án nhân dân tối cao (2018), Chuyên đề: Công nhận và cho thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài
tại Việt Nam, tài liệu tập huấn trực tuyến ngày 25/6/2018 của Tòa án nhân dân tối cao, tr.2.
Số 10(434) - T5/2021
13
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Công ước xác định những nguyên tắc
chính trong quá trình công nhận và cho thi
hành phán quyết của trọng tài nước ngoài
như sau:
Theo đó, bên phải thi hành có nghĩa vụ
chứng minh các bên trong một thỏa thuận
trọng tài, theo pháp luật của mỗi bên không
có đủ năng lực pháp luật để tham gia thỏa
thuận hoặc thỏa thuận trọng tài không có
giá trị pháp luật theo pháp luật các bên chịu
sự điều chỉnh hoặc theo pháp luật của nước
nơi phán quyết được tuyên.
- Các quốc gia thành viên Công ước thừa
nhận giá trị hiệu lực của một thỏa thuận
trọng tài bằng văn bản, đồng thời đảm bảo
các tòa án của họ sẽ từ chối thụ lý vụ kiện
trong trường hợp các bên tranh chấp đã có
một thỏa thuận trọng tài;
Một trường hợp khác, bên phải thi
hành phán quyết phải chứng minh được
rằng mình không được thông báo một
cách phù hợp về việc chỉ định trọng tài
viên hoặc về tố tụng trọng tài hoặc do một
nguyên nhân khác không thể trình bày vụ
việc của mình.
- Các quốc gia thành viên bảo đảm việc
công nhận và cho thi hành trên lãnh thổ của
quốc gia mình một phán quyết của trọng tài
đã được tuyên trên lãnh thổ quốc gia thành
viên khác;
- Các quốc gia thành viên không được có
sự phân biệt đối xử giữa công nhận và thi
hành phán quyết của trọng tài nước ngoài
so với phán quyết của trọng tài trong nước;4
Bên cạnh đó, liên quan đến trường hợp
vượt quá yêu cầu khởi kiện, người phải
thi hành phải chứng minh phán quyết giải
quyết tranh chấp không được dự liệu trong
các điều khoản của đơn yêu cầu đưa ra trọng
tài giải quyết hay nằm ngoài điều khoản đó
hoặc phán quyết trọng tài bao gồm các quyết
định nằm ngoài phạm vi yêu cầu giải quyết
bằng trọng tài. Tuy nhiên, trong trường hợp
các quyết định nằm ngoài đó có thể tách rời
với các quyết định nằm trong phạm vi yêu
cầu thì phần quyết định thuộc phạm vi yêu
cầu đó vẫn có thể được xem xét công nhận
và cho thi hành.
- Công ước không loại trừ quyền được áp
dụng các quy định có lợi hơn đối với việc
công nhận và cho thi hành phán quyết của
trọng tài được quy định trong các điều ước
quốc tế khác hoặc pháp luật quốc gia.
Bên cạnh đó, Công ước cũng đề ra một
số trường hợp mà căn cứ theo đó, quốc gia
thành viên có thể từ chối công nhận và cho
thi hành phán quyết của trọng tài của quốc
gia thành viên khác, bao gồm:
Vi phạm thủ tục tố tụng trọng tài: Đây là
trường hợp mà quá trình tiến hành tố tụng
hoặc thành phần tham gia tố tụng trọng tài
vi phạm sự thỏa thuận của các bên hoặc
pháp luật nơi tiến hành tố tụng (nếu không
có thỏa thuận). Phán quyết chưa có hiệu lực
pháp luật hoặc bị đình chỉ, bị hủy theo pháp
luật hoặc cơ quan có thẩm quyền của nước
nơi phán quyết được tuyên cũng là một căn
cứ từ chối công nhận và cho thi hành theo
các điều khoản của Công ước.
- Nhóm 1: Các trường hợp mà người
phải thi hành có nghĩa vụ chứng minh: (i)
các bên không có năng lực thỏa thuận trọng
tài hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu; (ii)
vi phạm thủ tục thông báo hoặc không thể
trình bày vụ việc; (iii) phán quyết vượt khỏi
yêu cầu khởi kiện; (iv) vi phạm thủ tục tố
tụng trọng tài; (v) phán quyết chưa có hiệu
lực pháp luật hoặc bị đình chỉ, bị hủy theo
pháp luật hoặc cơ quan có thẩm quyền của
nước nơi phán quyết được tuyên.
4 Không phân biệt đối xử nghĩa là không được đặt ra các điều kiện khó khăn đáng kể hoặc các khoản phí cao
hơn so với công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài trong nước.
14
Số 10(434) - T5/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
- Nhóm 2: Các trường hợp tòa án tự
xem xét để ra quyết định từ chối công
nhận và cho thi hành: (i) đối tượng tranh
chấp theo pháp luật của nước có yêu cầu
công nhận và cho thi hành không được
giải quyết bằng trọng tài; (ii) việc công
nhận và cho thi hành là trái với trật tự
công cộng của nơi công nhận và cho thi
hành phán quyết.
Hiện nay, Luật Mẫu ngày càng khẳng
định vị trí của mình khi nhận được sự đồng
thuận của nhiều quốc gia đối với các vấn
đề quan trọng trong thực tiễn tố tụng trọng
tài. Chỉ tính riêng khu vực ASEAN, đã có
tới 7/10 quốc gia thành viên áp dụng Luật
Mẫu6. Đặc biệt, trong những năm gần đây,
nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ đã đưa
Luật Mẫu trở thành pháp luật điều chỉnh
hoạt động trọng tài ở nước mình7.
Như vậy, Công ước quy định rất rõ các
nguyên tắc và các căn cứ từ chối công nhận
và cho thi hành phán quyết của trọng tài
nước ngoài, tạo điều kiện thuận lợi để các
quốc gia thành viên thực thi Công ước một
cách có hiệu quả nhất.
Tính chất quốc tế của trọng tài theo quy
định của Luật Mẫu không được xác định
trên cơ sở quốc tịch của trọng tài viên8.
Theo đó, tính quốc tế trước tiên phụ thuộc
vào địa điểm kinh doanh của các bên trong
thỏa thuận trọng tài. Nếu địa điểm kinh
doanh của các bên tại các quốc gia khác
nhau, thì trọng tài được xem là “quốc tế”.
Trong trường hợp địa điểm kinh doanh của
các bên không cùng ở tại một quốc gia, các
yếu tố khác sẽ được xem xét để xác định
địa điểm tố tụng trọng tài, bất kỳ địa điểm
nào mà một phần đáng kể của các nghĩa vụ
trong quan hệ thương mại được thực hiện,
… Bên cạnh đó, yếu tố quốc tế của trọng tài
còn có thể được xác định theo thỏa thuận
của các bên9.
2.2. Quy định của Luật Mẫu về công
nhận và cho thi hành phán quyết của trọng
tài nước ngoài
Khác với Công ước chỉ quy định về hai
hoạt động là thi hành thỏa thuận trọng tài và
công nhận và cho thi hành phán quyết trọng
tài, các quy định của Luật Mẫu bao gồm
toàn bộ quá trình tố tụng trọng tài. Bên cạnh
đó, Luật Mẫu không có tính chất như một
điều ước quốc tế, không buộc các quốc gia
phải tuân thủ tuyệt đối. Luật Mẫu chỉ mang
tính chất khuyến nghị và mềm dẻo, linh
hoạt để các quốc gia vận dụng và chuyển
hóa vào hệ thống pháp luật trong nước, đảm
bảo tối đa sự hài hòa pháp luật về trọng tài
của các quốc gia5.
Công nhận và cho thi hành phán quyết
trọng tài10 được quy định tại Điều 35 và các
căn cứ từ chối công nhận và cho thi hành
quy định tại Điều 36 Luật Mẫu. Có thể thấy
5 Nguyễn Mạnh Dũng (2020), tlđd (1), tr.10.
6 Bao gồm: Brunei, Malaysia, Philippines, Campuchia, Myanmar, Singapore, Thái Lan. Bên cạnh đó Luật Mẫu
cũng được áp dụng tại nhiều quốc gia nơi có hệ thống trọng tài phát triển như Anh, Singapore, Hồng Kông,
Nhật bản, Hàn Quốc,…
7 Điển hình như Quatar, Mông Cổ, Nam Phi, MaCao, …
8 Theo khoản 3 Điều 1 Luật Mẫu.
9 Các bên đồng ý rằng nội dung của thỏa thuận trọng tài liên quan đến nhiều hơn một quốc gia.
10 Luật Mẫu không giải thích hoặc định nghĩa như thế nào là phán quyết trọng tài. Thay vào đó Luật Mẫu chỉ
quy định phán quyết trọng tài bao gồm cả phán quyết theo thỏa thuận ghi nhận sự thỏa thuận của các bên trong
quá trình tiến hành tố tụng trọng tài; phán quyết phải bằng văn bản do trọng tài viên hoặc các trọng tài viên ký.
Nội dung phán quyết bao gồm: (i) lý do đưa ra phán quyết và (ii) ngày tháng, địa điểm tố tụng trọng tài (Xem
Điều 30, Điều 31 Luật Mẫu).
Số 10(434) - T5/2021
15
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
tiêu đề của chương VII, Điều 35 và Điều 36
đều không nhắc tới “phán quyết trọng tài
nước ngoài” như Công ước. Nội dung của
Điều 35 cũng khẳng định việc công nhận
và cho thi hành phán quyết của trọng tài là
“không phụ thuộc vào quốc gia phán quyết
được tuyên”. Việc áp dụng chung thủ tục
công nhận và cho thi hành với tất cả các
phán quyết không phân biệt nơi phán quyết
được tuyên để tạo ra cơ chế công bằng cho
cả phán quyết trọng tài trong nước và phán
quyết trọng tài quốc tế. Như vậy, có thể
thấy, phạm vi áp dụng của Luật Mẫu là rộng
hơn Công ước bởi lẽ việc công nhận và cho
thi hành không chỉ bị giới hạn trong phạm
vi phán quyết “nước ngoài”.
hay không là quyền của tòa án nơi công
nhận và cho thi hành.
Các quyết định về biện pháp tạm thời
cũng sẽ được công nhận và cho thi hành
theo Luật Mẫu. Các quy định về công nhận
và cho thi hành quyết định về biện pháp tạm
thời không bị giới hạn bởi việc hội đồng
trọng tài ban hành biện pháp tạm thời tại
nơi tiến hành tố tụng trọng tài. Tòa án nơi
quốc gia có yêu cầu công nhận hoặc cho thi
hành có thể buộc bên đưa ra yêu cầu thực
hiện bảo đảm phù hợp nếu xét thấy là hành
động cần thiết để bảo vệ quyền của bên thứ
ba. Tòa án cũng sẽ không xem xét lại nội
dung của biện pháp bảo đảm mà chỉ xem
xét các căn cứ để từ chối công nhận và cho
thi hành.
Luật Mẫu không quy định về thời hạn
công nhận và cho thi hành phán quyết trọng
tài. Theo đó, người được thi hành phán
quyết trọng tài tùy theo điều kiện và khả
năng của bản thân có thể nộp đơn đề nghị
tòa án nơi phán quyết được thi hành bất cứ
lúc nào. Tuy nhiên, ở các quốc gia thành
viên của Công ước nơi mà phán quyết sẽ
được công nhận và cho thi hành hầu hết đều
quy định về thời hạn để người được thi hành
nộp đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành.
3. Quy định của pháp luật Việt Nam về
công nhận và cho thi hành phán quyết
của trọng tài nước ngoài
Theo pháp luật Việt Nam, trọng tài nước
ngoài là trọng tài được thành lập trên cơ sở
quy định của pháp luật nước ngoài do các
bên thỏa thuận lựa chọn để tiến hành giải
quyết tranh chấp có thể phát sinh ở ngoài
lãnh thổ Việt Nam hoặc trong lãnh thổ
Việt Nam11. Phán quyết của trọng tài nước
ngoài là phán quyết do trọng tài nước ngoài
tuyên để giải quyết tranh chấp do các bên
thỏa thuận lựa chọn12, tức là không phụ
thuộc vào địa điểm giải quyết tranh chấp.
Luật TTTM năm 2010 không quy định rõ
địa điểm tố tụng trọng tài có ảnh hưởng như
thế nào đến tính chất “nước ngoài” của trọng
tài và căn cứ nào để xác định trọng tài được
thành lập theo pháp luật nước ngoài13. Đối
với trọng tài quy chế, việc xác định trọng tài
đối với vụ việc cụ thể có thể được xác định
Luật Mẫu còn bổ sung một quy định về
việc tòa án nơi công nhận hoặc thi hành có
thể hoãn việc ra quyết định nếu có đơn yêu
cầu hủy hoặc đình chỉ phán quyết trọng tài
tại quốc gia nơi phán quyết được tuyên và
khi đó tòa án, theo yêu cầu của bên đề nghị
công nhận và cho thi hành phán quyết yêu
cầu bên phải thi hành nộp phí bảo đảm. Đây
là quy định nhằm mục đích đảm bảo và cân
bằng quyền lợi của các bên trong tố tụng
trọng tài ở giai đoạn công nhận và cho thi
hành. Tuy nhiên, việc có hoãn ra quyết định
11 Khoản 11 Điều 3 Luật TTTM năm 2010.
12 Khoản 12 Điều 3 Luật TTTM năm 2010.
13
Nguyễn Mạnh Dũng (2020), tlđd (1), tr.19.
16
Số 10(434) - T5/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
dễ dàng hơn. Tuy nhiên, đối với trọng tài
vụ việc mà tố tụng trọng tài hoàn toàn phụ
thuộc vào sự thỏa thuận của các bên thì việc
xác định trọng tài được thành lập theo nước
nào có thể gặp không ít khó khăn, nhất là
khi yếu tố địa điểm tố tụng trọng tài không
được nhắc đến. Với quy định hiện hành của
pháp luật Việt Nam, việc xác định một phán
quyết trọng tài có phải là phán quyết trọng
tài nước ngoài hay không sẽ là rất khó khăn.
Trên cơ sở Công ước, khi gia nhập Việt
Nam đã giới hạn phạm vi áp dụng của Công
ước tại Quyết định số 453/QĐ-CTN ngày
28/7/1995 của Chủ tịch nước về việc tham gia
Công ước New York năm 1958 (Quyết định
số 453). Điều 2 Quyết định số 453 đưa ra 03
(ba) điều bảo lưu cơ bản của Việt Nam16:
(1) Công ước chỉ áp dụng đối với việc
công nhận và cho thi hành tại Việt Nam
quyết định của trọng tài nước ngoài được
tuyên tại lãnh thổ của các quốc gia thành
viên của Công ước; đối với quyết định
trọng tài nước ngoài được tuyên tại lãnh thổ
quốc gia chưa ký kết hoặc tham gia Công
ước, Công ước áp dụng tại Việt Nam theo
nguyên tắc có đi có lại.
Hiện nay, thủ tục công nhận và cho thi
hành phán quyết trọng tài nước ngoài được
quy định trong phần thứ bảy Bộ luật TTDS
năm 2015. Để phân biệt giữa phán quyết
trọng tài (quyết định giải quyết nội dung
vụ việc) và các quyết định khác của trọng
tài (về trình tự tố tụng), Bộ luật TTDS năm
2015 đã sử dụng từ “phán quyết” thay cho
“quyết định”, đồng thời dẫn chiếu đến các
khái niệm đã được định nghĩa trong pháp
luật trọng tài14. Bộ luật TTDS năm 2015
cũng đã bổ sung trở lại nghĩa vụ chứng minh
của bên phải thi hành trong các trường hợp
không công nhận theo quy định của Công
Ước15. Trình tự thủ tục công nhận và cho thi
hành có những sửa đổi theo hướng rút ngắn
thời hạn, giảm bớt khâu trung gian để đẩy
mạnh tiến trình công nhận và cho thi hành.
(2) Chỉ áp dụng Công ước đối với tranh
chấp phát sinh từ các quan hệ pháp luật
thương mại.
(3) Mọi sự giải thích Công ước trước tòa
án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác của
Việt Nam phải tuân thủ các quy định của
Hiến pháp và pháp luật Việt Nam.
Hiện nay, khoản 3 Điều 2 Bộ luật TTDS
năm 2015 quy định: “Bộ luật TTDS được
áp dụng đối với việc giải quyết việc dân sự
có yếu tố nước ngoài; trường hợp điều ước
14 Luật Trọng tài thương mại năm 2010; Nghị định số 63/2011/NĐ-CP ngày 28/7/2011 của Chính phủ quy định
chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Trọng tài thương mại và các văn bản sửa đổi, bổ sung; Thông
tư số 12/2012/TT-BTP ngày 07/11/2012/TT-BTP ngày 07/11/2012 của Bộ Tư pháp ban hành một số biểu mẫu và
tổ chức hoạt động của trọng tài thương mại; Nghị quyết số 01/2014/NQ - HĐTP ngày 20/3/2014 của Hội đồng
thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định của Luật Trọng tài thương mại.
15 Văn bản điều chỉnh việc công nhận và cho thi hành quyết định của trọng tài nước ngoài đầu tiên là Pháp lệnh
công nhận và cho thi hành quyết định của trọng tài nước ngoài năm 1995 (Pháp lệnh năm 1995). Pháp lệnh đã
quy định nhiều nội dung rất gần với các quy định của Công ước và Luật Mẫu, trong đó có quy định các trường
hợp không công nhận và cho thi hành nếu bên phải thi hành có sự chứng minh hợp lý (Xem Điều 16 Pháp lệnh
năm 1995). Tuy vậy, tại thời điểm đó, các quy định về tố tụng dân sự của Việt Nam còn chưa được thống nhất
nên hiệu quả mà Pháp lệnh 1995 mang lại là không cao. Tiếp theo đó, năm 2004, Bộ luật TTDS năm 2004, tại
phần thứ sáu quy định về thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định của trọng tài nước ngoài,
Điều 370 Bộ luật TTDS năm 2004 lại bỏ nội dung về nghĩa vụ chứng minh các trường hợp không công nhận
thuộc về người phải thi hành, gây ra nhiều vướng mắc trong thực tiễn áp dụng dẫn đến nhiều trường hợp quyết
định của trọng tài nước ngoài không được công nhận và cho thi hành.
16 Điều 2 Quyết định số 453.
Số 10(434) - T5/2021
17
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam là thành viên có quy định khác thì áp
dụng quy định của điều ước quốc tế đó”.
- Nhóm 2: Khi tòa án Việt Nam xét thấy:
(i) vụ tranh chấp không được giải quyết theo
thể thức trọng tài theo pháp luật Việt Nam19;
và (ii) việc công nhận và cho thi hành phán
quyết tại Việt Nam là trái với các nguyên
tắc cơ bản của pháp luật nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam.
Theo quy định của Điều 424 Bộ luật TTDS
năm 2015, Tòa án Việt Nam xem xét đơn yêu
cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam
phán quyết của trọng tài nước ngoài theo hai
nguyên tắc cơ bản: trên cơ sở điều ước quốc
tế17 và trên nguyên tắc có đi có lại18.
Khi xem xét đơn yêu cầu công nhận
và cho thi hành, Hội đồng trọng tài không
được xét xử lại tranh chấp đã được trọng
tài nước ngoài ra phán quyết mà chỉ được
kiểm tra, đối chiếu phán quyết của trọng
tài nước ngoài, giấy tờ, tài liệu kèm theo
đơn yêu cầu để làm cơ sở cho việc ra quyết
định công nhận hoặc không công nhận phán
quyết đó. Hội đồng xét đơn yêu cầu phải
đánh giá chứng cứ do các bên xuất trình
một cách cẩn trọng, kỹ lưỡng và vô tư20.
Khi một phán quyết trọng tài nước ngoài
được tòa án Việt Nam công nhận và cho thi
hành tại Việt Nam thì phán quyết đó sẽ có
“hiệu lực pháp luật” như quyết định của tòa
án Việt Nam đã có hiệu lực pháp luật. Do
đó, khi tòa án được yêu cầu công nhận phán
quyết trọng tài, tòa án không chỉ được yêu
cầu công nhận hiệu lực pháp lý của phán
quyết mà còn phải đảm bảo phán quyết đó
được thi hành21. Điều 427 Bộ luật TTDS
năm 2015 quy định, phán quyết được công
nhận sẽ được thi hành theo thủ tục thi hành
án dân sự và chỉ được thi hành sau khi có
quyết định của tòa án Việt Nam công nhận
và cho thi hành phán quyết của trọng tài
nước ngoài có hiệu lực pháp luật.
Bộ luật TTDS năm 2015 đã nội luật hóa
Điều V của Công ước về các trường hợp từ
chối công nhận và cho thi hành phán quyết
của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam (Điều
459). Theo đó, căn cứ để tòa án không công
nhận và cho thi hành phán quyết của trọng
tài nước ngoài gồm hai nhóm sau:
- Nhóm 1: Bên có nghĩa vụ phải thi hành
cung cấp chứng cứ cho tòa án chứng minh
rằng: (i) các bên ký thỏa thuận trọng tài
không có năng lực để ký kết theo pháp luật
mỗi bên; (ii) thỏa thuận trọng tài không có
giá trị pháp lý; (iii) bên phải thi hành không
được thông báo kịp thời và hợp thức về
việc giải quyết vụ tranh chấp hoặc không
thể thực hiện được quyền tố tụng của mình
(với lý do chính đáng); (iv) phán quyết
được tuyên không được các bên yêu cầu
giải quyết hoặc vượt quá yêu cầu của các
bên; (v) thành phần, thủ tục giải quyết tranh
chấp không phù hợp; (vi) phán quyết chưa
có hiệu lực bắt buộc đối với các bên; (vii)
phán quyết bị cơ quan có thẩm quyền của
nước nơi phán quyết đã được tuyên hoặc
của nước có pháp luật đã được áp dụng hủy
bỏ hoặc đình chỉ thi hành.
Do vậy, công nhận và cho thi hành tại
Việt Nam phán quyết của trọng tài nước
17 Điểm a khoản 1 Điều 424 Bộ luật TTDS 2015.
18 Điểm b khoản 1 Điều 424 Bộ luật TTDS 2015.
19
Một tranh chấp có thể được coi là không thể trọng tài nếu nó thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án
Việt Nam theo Điều 470 Bộ luật TTDS năm 2015.
20 Tòa án nhân dân tối cao (2018), tlđd (2), tr.16.
21 Tòa án nhân dân tối cao (2018), tlđd (2), tr. 3.
18
Số 10(434) - T5/2021
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
ngoài là một thủ tục tố tụng đặc biệt do tòa
án tiến hành nhằm xem xét để công nhận
tính hiệu lực của phán định trọng tài nước
ngoài trên phạm vi lãnh thổ của Việt Nam.
kịp thời các thông tin hoặc không thể tham
gia thực hiện quyền tố tụng của mình với lý
do chính đáng; (iii) việc công nhận và cho
thi hành là trái với nguyên tắc cơ bản của
pháp luật Việt Nam.
Tuy nhiên, ranh giới giữa việc xem xét
các yêu cầu để ra quyết định có công nhận
phán quyết trọng tài hay không với việc
xem xét nội dung của phán quyết trong
nhiều trường hợp khó phân biệt rõ ràng như
căn cứ liên quan đến năng lực của các bên,
hiệu lực của thỏa thuận trọng tài hoặc vi
phạm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật
Việt Nam.
Những bất cập nêu trên xuất phát từ
những nguyên nhân sau đây:
Thứ nhất, chưa có văn bản hướng
dẫn thống nhất về xác định người phải
thi hành, nguyên tắc có đi có lại, căn cứ
hủy phán quyết và từ chối công nhận do
vi phạm nguyên tắc cơ bản của pháp luật
Việt Nam.
Theo thống kê số liệu giai đoạn báo cáo
từ ngày 01/02/2012 đến ngày 30/9/201922
có 33 yêu cầu công nhận và cho thi hành
phán quyết trọng tài nước ngoài không
được tòa án thụ lý giải quyết; 84 vụ việc
thu thập được các quyết định giải quyết và
đưa ra kết quả giải quyết23 tập trung ở các
tòa án Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh,
Bình Dương, Long An24 trong đó 39 vụ việc
được công nhận và cho thi hành, 33 vụ việc
không được công nhận, 12 vụ việc đình chỉ
giải quyết.
Thứ hai, cách hiểu và áp dụng Công ước
của các tòa án không được thống nhất (có
tòa án sẽ đánh giá quyết định của trọng tài
nước ngoài so với quy định của Công ước
và Bộ luật TTDS; có tòa án lại không đề cập
gì đến Công ước hoặc có tòa án chỉ nhắc
đến tên Công ước mà không có phân tích
gì thêm).
Thứ ba, công tác tổng kết, rà soát, đánh
giá, đôn đốc việc công nhận và cho thi hành
phán quyết trọng tài cũng như thực hiện
Công ước chưa được quan tâm đúng mức.
Một nghiên cứu chỉ ra rằng25, việc tòa
án không công nhận và cho thi hành phán
quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam
thường dựa vào các lý do như: (i) các bên
tham gia thỏa thuận trọng tài không có năng
lực để ký thỏa thuận; (ii) cá nhân, tổ chức
có nghĩa vụ thi hành không được thông báo
4. Khả năng áp dụng Luật Mẫu trong
thủ tục công nhận và cho thi hành phán
quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam
Mặc dù Công ước đã có hiệu lực tại
Việt Nam trong 25 năm, tỉ lệ công nhận
và cho thi hành phán quyết trọng tài ở
22 Có 55/66 Tòa án có báo cáo. Số liệu được nêu có thể không phản ánh hoàn toàn chính xác thực trạng công
nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài ở Việt Nam do số liệu cung cấp không đầy đủ.
23 Số lượng được giải quyết theo Bộ luật TTDS năm 2015 là 23 vụ việc, trong đó 11 vụ việc được công nhận
và cho thi hành, 5 vụ việc không công nhận và 7 vụ việc đình chỉ giải quyết.
24 Tòa án Tp. Hà Nội: 15 vụ việc; Tòa án Tp. Hồ Chí Minh: 38 vụ việc; Tòa án tỉnh Bình Dương: 5 vụ việc;
Tòa án tỉnh Long An: 5 vụ việc.
25 Nguyễn Mạnh Dũng (2020), tlđd (1), tr. 29. Các căn cứ này được quy định tại các điểm a, b, c, d khoản 1 và
điểm b khoản 2 Điều V Công ước; điểm a, c khoản 1 Điều 370 Bộ luật TTDS năm 2004; điểm b khoản 2 Điều
370 Bộ luật TTDS năm 2004. Đối với 5 vụ việc không được công nhận kể từ khi Bộ luật TTDS năm 2015,
tòa án dựa vào căn cứ tại điểm a, c khoản 1 Điều 459, điểm b khoản 2 Điều 459 Bộ luật TTDS năm 2015.
Số 10(434) - T5/2021
19
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Việt Nam vẫn ở mức thấp, vì vậy, đặt ra
câu hỏi nếu áp dụng Luật Mẫu vào Việt
Nam có làm tăng cường số lượng các vụ
việc mà tòa án Việt Nam công nhận và
cho thi hành phán quyết trọng tài nước
ngoài hay không?
Với việc áp dụng toàn bộ nội dung của
Luật Mẫu vào Việt Nam sẽ không chỉ “quốc
tế hóa” các quy định của pháp luật trọng
tài, tạo niềm tin cho các bên trong việc lựa
chọn trọng tài làm phương thức giải quyết
tranh chấp mà còn hỗ trợ phát triển nền
kinh tế thông qua thu hút đầu tư và phát
triển dịch vụ pháp lý giải quyết tranh chấp.
Từ đó, tăng vị thế của các doanh nghiệp
Việt Nam trong việc lựa chọn địa điểm tố
tụng trọng tài.
Có thể thấy rằng, Luật Mẫu thể hiện
các thực tiễn quốc tế tốt nhất về trọng tài,
dựa trên ý tưởng chính là hạn chế sự can
thiệp tư pháp của tòa án vào tố tụng trọng
tài, từ việc tiến hành thủ tục tố tụng trọng
tài đến việc phản đối phán quyết cuối
cùng. Việc áp dụng các quy định của Luật
Mẫu sẽ tăng cường sự hấp dẫn của các
quốc gia để các bên đặc biệt là bên nước
ngoài lựa chọn làm địa điểm tố tụng trọng
tài, thay vì áp dụng các thủ tục tố tụng
trọng tài trong nước có tính cục bộ và địa
phương, các bên có thể sẽ dễ chấp nhận
khuôn khổ quốc tế hơn.
Mặc dù có nhiều thuận lợi, đứng trước
bối cảnh kinh tế - xã hội của Việt Nam,
việc áp dụng Luật Mẫu cũng gặp nhiều khó
khăn. Việc sửa đổi quy định của pháp luật về
trọng tài trước mắt không được các nhà lập
pháp ủng hộ kể cả Luật TTTM năm 2010
hay Bộ luật TTDS năm 201526. Bên cạnh
đó, Luật Mẫu được quy định khá linh hoạt
nhưng việc áp dụng phải đảm bảo được nội
dung và mục đích của nó. Việc thay đổi từ
ngữ, bổ sung thêm các điều khoản có thể
dẫn đến thay đổi về ý nghĩa và nội dung của
các quy định dẫn đến mục tiêu áp dụng Luật
Mẫu như một tiêu chuẩn quốc tế là khó thực
hiện được. Hơn nữa, nguồn lực để thực thi
các quy định mới, kể cả chuyên môn hóa
đội ngũ thẩm phán thực hiện nhiệm vụ công
nhận và cho thi hành còn thiếu, dẫn đến khó
khăn trong công tác thực thi.
Xét về điểm thuận lợi, Đảng và Nhà
nước ta đã nhiều lần nhấn mạnh ưu tiên cho
phương pháp giải quyết tranh chấp bằng
trọng tài. Điều này tạo tiền đề quan trọng
cho những cải cách để pháp luật về trọng
tài của Việt Nam tiến gần hơn các quy định
của quốc tế. Bên cạnh đó, với việc cùng xây
dựng trên nền tảng Công ước các quy định
về hủy và từ chối công nhận phán quyết
trọng tài có nhiều điểm tương đồng. Do
đó, việc áp dụng Luật Mẫu sẽ làm tăng khả
năng thực thi hiệu quả của Công ước. Với
mục tiêu hài hòa và hoàn thiện pháp luật
quốc gia, Luật Mẫu phản ánh sự đồng thuận
quốc tế các vấn đề cơ bản nhất của pháp luật
về thủ tục tố tụng trọng tài, đây là cơ chế
mềm dẻo để các quốc gia khi áp dụng có thể
thay đổi phù hợp.
Mặc dù có nhiều khó khăn trong việc
chính thức áp dụng Luật Mẫu tại Việt Nam
nhưng những vấn đề này sẽ được khắc phục
trong quá trình xây dựng pháp luật đáp
ứng yêu cầu thực tiễn. Việc xây dựng Luật
TTTM năm 2010 với các quy định rất gần
với Luật Mẫu thay thế cho Pháp lệnh trọng
tài năm 2003 là một minh chứng
26 Trong báo cáo đánh giá số 74/BC-BTP ngày 8/4/2016 của Bộ Tư pháp Sơ kết 4 năm thi hành Luật TTTM
không hề đề cập đến việc sửa đổi, bổ sung Luật TTTM năm 2010. Việc sửa đổi các quy định của Bộ luật TTDS
năm 2015 về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài còn khó hơn khi chưa có tổng kết
quá trình thi hành đạo luật này.
20
Số 10(434) - T5/2021
9 trang
11320
Free
Bạn đang xem tài liệu "Công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài - Kinh nghiệm từ công ước New York năm 1958 và luật mẫu Uncitral", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- cong_nhan_va_cho_thi_hanh_phan_quyet_trong_tai_nuoc_ngoai_ki.pdf
