Bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh gây ra tại Việt Nam
VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
Original Article
The Issue of Compensation for Damage Caused
by Violations of Competition Law in Vietnam
Tran Anh Tu*, Trinh Van Hung
VNU School of Law, 144 Xuan Thuy, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Received 07 January 2021
Revised 14 February 2021; Accepted 26 March 2021
Abstract: In Viet nam, current legal provisions related to the compensation for damages caused by
the violation of competition law, are limited and have some irrelevant issues.This fact has greatly
influenced on settlement of disputes raised from competition relations - A type of dispute is
forseen to occur in the near future. The following article contributes to outline a legal framework
on compensation for damages caused by violations of competition law, at the same time, analyzes
and evaluates some shortcomings of the current regulations on the basis of comparision to practical
demand for the purpose of providing some orientations and solutions to perfect these regulations.
Keywords: Competition, competition law, violations of competition law, civil liability.
D*
_______
* Corresponding author.
E-mail address: [email protected]n
51
T.A. Tu / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 1-10
52
Bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh gây ra tại Việt Nam
Trần Anh Tú *, Trịnh Văn Hưng
Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 07 tháng 01 năm 2021
Chỉnh sửa ngày 14 tháng 02 năm 2021; Chấp nhận đăng ngày 26 tháng 3 năm 2021
Tóm tắt: Tại Việt Nam hiện nay, các quy định pháp luật có liên quan tới vấn đề bồi thường thiệt
hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh gây ra còn nhiều hạn chế và khiếm khuyết và thực
trạng này ảnh hưởng lớn tới việc giải quyết các tranh chấp do quan hệ cạnh tranh mang lại – Một
dạng tranh chấp được dự báo sẽ diễn ra ngày càng nhiều trong thời gian tới. Bài viết dưới đây góp
phần phác thảo khung pháp lý về bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm luật cạnh tranh gây ra,
đồng thời, phân tích, đánh giá những hạn chế của các quy định pháp luật hiện hành trên cơ sở đối
chiếu với những vấn đề mà thực tiễn đặt ra để từ đó có những định hướng và giải pháp nhằm hoàn
thiện các quy định này.
Từ khóa: Cạnh tranh, pháp luật cạnh tranh, hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh, bồi thường thiệt
hại ngoài hợp đồng.
*Tại Việt Nam hiện nay, việc giải quyết yêu
Ngày 10/3/2020, Tòa án Nhân dân cấp cao
tại Thành phố Hồ Chí Minh đã mở phiên tòa xét
xử phúc thẩm vụ kiện “tranh chấp bồi thường
thiệt hại ngoài hợp đồng” giữa nguyên đơn là
Công ty Cổ phần Ánh Dương Việt Nam
(Vinasun) và bị đơn là Công ty Trách nhiệm
hữu hạn Grab (Grab). Với quyết định giữ
nguyên kết quả của bản án sơ thẩm, bản án
phúc thẩm mà Tòa án Nhân dân cấp cao tại
Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra đã khép lại vụ
tranh chấp kéo dài hơn hai năm với không ít sự
quan tâm của dư luận xã hội nhưng lại không
nhận được sự đồng tình của tất cả các bên liên
quan, từ nguyên đơn tới bị đơn và kể cả Viện
Kiểm sát Nhân dân (hai cấp). Xét về bản chất,
vụ tranh chấp giữa Vinasun và Grab là tranh
chấp phát sinh từ quan hệ cạnh tranh và sự
“bối rối” của các cơ quan tố tụng trong việc
giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại của
nguyên đơn đã phản ánh rất rõ những bất cập
trong các quy định pháp luật hiện nay về bồi
thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh gây ra.
cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh gây ra được Luật Cạnh
tranh (2018) dꢀn chiếu tới các quy định của
pháp luật dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài
hợp đồng. Về nguyên tắc, mọi tổ chức, cá nhân
cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị
bị xâm phạm bởi hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh đều có quyền khởi kiện để yêu cầu
bên có hành vi vi phạm phải bồi thường thiệt
hại cho mình. Tuy nhiên, khung pháp lý về giải
quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh ở Việt Nam hiện nay
còn nhiều hạn chế như: Quy trình giải quyết
không rõ ràng, đồng bộ gây khó khăn cho thiết
chế có thẩm quyền khi xử lý; thiếu các đảm bảo
cần thiết cho tổ chức, cá nhân bị thiệt hại khi
thực hiện tố quyền; các quy định không phù
hợp với tính chất đặc thù của thiệt hại trong
cạnh tranh,…
_______
* Tác giả liên hệ.
Địa chỉ email: [email protected]
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
53
Việc hoàn thiện các quy định pháp luật
nhằm tạo ra một cơ chế pháp lý thích hợp, hiệu
quả để giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại
do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh gây ra
ở Việt Nam hiện nay là rất cần thiết, bởi lẽ cùng
với sự gia tăng của các hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh trên thị trường, những yêu cầu
như vậy trong thời gian tới sẽ diễn ra ngày càng
nhiều, đồng thời còn nhằm đảm bảo cho chúng
ta có thể thực thi tốt các nội dung đã cam kết về
chính sách sách và pháp luật cạnh tranh trong
các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam
đã ký kết và tham gia trong thời gian qua1.
(2015) về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Về nguyên tắc, tổ chức, cá nhân bị thiệt hại
cũng có thể khởi kiện ngay tại Tòa án để yêu
cầu bồi thường mà không cần phải khiếu nại vụ
việc tới Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia.
Theo quy định tại Điều 275 Bộ luật Dân sự
(2015), một trong những căn cứ làm phát sinh
nghĩa vụ dân sự là việc “gây thiệt hại do hành
vi trái pháp luật” và tương ứng với căn cứ này
là các quy định tại Chương XX, Phần thứ ba Bộ
luật này về “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại
ngoài hợp đồng”. Theo khoản 1, Điều 584 Bộ
luật Dân sự (2015): “Người nào có hành vi xâm
phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân
phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp
khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải
bồi thường, trừ trường hợp bộ luật này, luật
khác có liên quan quy định khác”. Căn cứ vào
các quy định hiện nay của Bộ luật Dân sự
(2015), trách nhiệm bồi thường thiệt hại
ngoài hợp đồng phát sinh khi có đủ các điều
kiện sau: thứ nhất, có thiệt hại thực tế xảy ra;
thứ hai, hành vi gây thiệt hại là hành vi trái
pháp luật; thứ ba, có mối quan hệ nhân quả
giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại thực tế
xảy ra; thứ tư, người gây thiệt hại có lỗi “cố
ý” hoặc “vô ý”.
Bên cạnh trách nhiệm bồi thường thiệt hại
của thương nhân do thực hiện hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh, khoản 1 Điều 113 Luật
Cạnh tranh (2018) còn có quy định: “Trường
hợp cơ quan nhà nước thực hiện hành vi quy
định tại khoản 1 Điều 8 của Luật này, Ủy ban
Cạnh tranh Quốc gia có trách nhiệm yêu cầu cơ
quan nhà nước chấm dứt hành vi vi phạm và
khắc phục hậu quả. Cơ quan nhà nước được yêu
cầu phải chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục
hậu quả và bồi thường thiệt hại theo quy định
của pháp luật”. Như vậy, trong quá trình thực
hiện chức năng quản lý nhà nước đối với hoạt
động sản xuất, kinh doanh, nếu người thi hành
công vụ, cơ quan nhà nước vi phạm các điều
cấm kể trên mà gây thiệt hại cho tổ chức, cá
nhân thì tổ chức, cá nhân bị thiệt hại cũng có
quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy
định của pháp luật.
1. Cơ sở pháp lý để giải quyết yêu cầu bồi
thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh gây ra ở Việt Nam hiện nay
Theo quy định của pháp luật Việt Nam
hiện nay, trong quá trình điều tra, xử lý vụ
việc cạnh tranh, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia
không giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại
do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh gây
ra. Điều 110 Luật Cạnh tranh (2018) quy
định: “Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm
pháp luật về cạnh tranh gây thiệt hại đến lợi
ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp
của tổ chức, cá nhân khác thì phải bồi thường
thiệt hại theo quy định của pháp luật”.
Như vậy, sau khi quyết định xử lý vụ việc
cạnh tranh có hiệu lực, mọi tổ chức, cá nhân bị
thiệt hại bởi hành vi vi phạm pháp luật cạnh
tranh có quyền khởi kiện tại tòa án (tòa dân sự
theo thẩm quyền) để yêu cầu bồi thường thiệt
hại căn cứ vào các quy định của Bộ luật Dân sự
_______
1Theo yêu cầu của Hiệp định đối tác toàn diện và
tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), các quốc
gia thành viên phải có Luật hoặc các biện pháp khác
(ví dụ như các quy định, thủ tục) cho phép các doanh
nghiệp hoặc cá nhân (kể cả từ các nước thành viên
CPTPP khác) có hành động pháp lý để đòi bồi
thường cho tổn thất hoặc thiệt hại do hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh quốc gia. Xem thêm nội
dung Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên
Thái Bình Dương [1].
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
54
Cạnh tranh (sửa đổi)” năm 2017, trước ý kiến
cho rằng đối với các vụ việc hạn chế cạnh tranh
và tập trung kinh tế, việc giải quyết về mặt hành
chính cần được thực hiện theo quy định của
Luật Cạnh tranh, ngoài ra các bên có thể đưa ra
tòa án để giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại
theo thủ tục tố tụng dân sự, đồng thời đề nghị
bổ sung quyền của tổ chức, cá nhân trong việc
lựa chọn khởi kiện ra toà án, tránh cách hiểu
việc giải quyết vụ việc cạnh tranh chỉ được tiến
hành theo trình tự, thủ tục quy định tại Luật
Cạnh tranh, Bộ Công Thương đã giải trình rằng
việc đó là không cần thiết vì: “Bộ luật Tố tụng
dân sự đã ghi nhận quyền của cơ quan, tổ chức,
cá nhân trong việc khởi kiện vụ án dân sự, yêu
cầu giải quyết việc dân sự tại Toà án có thẩm
quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của
mình hoặc của người khác. Như vậy, đây là
quyền đã được ghi nhận, thuộc phạm vi quy
định của Bộ luật Tố tụng dân sự; việc Luật
Cạnh tranh không quy định tổ chức, cá nhân có
quyền lựa chọn giải quyết vụ việc theo thủ tục
tố tụng dân sự là không trái và không làm triệt
tiêu quyền này” [4, tr.10].
Cách giải thích này của Bộ Công thương
cho phép chúng ta hiểu rằng mọi tổ chức, cá
nhân bị thiệt hại bởi hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh đều có quyền khởi kiện ngay tại tòa
án để yêu cầu bồi thường thiệt hại mà bỏ qua
vai trò giải quyết của cơ quan cạnh tranh. Tuy
nhiên, tại Việt Nam hiện nay, việc giải quyết
yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh gây ra tại Tòa án mà không
cần tới sự tham gia của cơ quan cạnh tranh là
không hợp lý bởi hai lý do:
2. Phân tích, bình luận và một số kiến nghị
nhằm hoàn thiện pháp luật về bồi thường
thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh
tranh gây ra ở Việt Nam hiện nay
2.1. Về thẩm quyền và thủ tục giải quyết yêu
cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh gây ra
Việc Luật Cạnh tranh (2004) và Luật Cạnh
tranh (2018) đều dꢀn chiếu việc giải quyết yêu
cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh gây ra đến các quy định
của pháp luật dân sự cũng có nghĩa là ở Việt
Nam hiện nay thẩm quyền giải quyết loại yêu
cầu này thuộc về hệ thống tòa tư pháp, cụ thể là
tòa dân sự.
Theo thông lệ chung trên thế giới, yêu cầu
bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh gây ra có liên quan trực tiếp đến
quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá
nhân nên việc giao cho cơ quan tư pháp giải
quyết là hoàn toàn hợp lý [2, tr.8]. Tại Liên
minh Châu Âu, Quy định chi tiết thực thi chế
định kiện đòi bồi thường thiệt hại trong các vụ
việc cạnh tranh được Hội đồng Châu Âu thông
qua ngày 10/11/2014 và được Chủ tịch Nghị
viện Châu Âu ký ban hành ngày 26/11/2014.2
Theo Quy định này thì:“Quyết định cuối cùng
của cơ quan cạnh tranh tại một quốc gia trong
đó xác định hành vi vi phạm pháp luật cạnh
tranh sẽ tự động được coi là bằng chứng về
hành vi vi phạm trước toà án của quốc gia đó,
nơi mà hành vi vi phạm được thực hiện, để làm
cơ sở giải quyết việc kiện đòi bồi thường; các bị
hại sẽ có ít nhất một năm, kể từ ngày cơ quan
cạnh tranh ra quyết định cuối cùng, để thực hiện
quyền kiện đòi bồi thường thiệt hại” [3].
- Thứ nhất: Căn cứ pháp lý làm phát sinh
nghĩa vụ bồi thường thiệt hại trong trường hợp
này được xác định là hành vi gây thiệt hại trái
pháp luật theo quy định tại khoản 5 Điều 275
Bộ luật Dân sự (2015). Như vậy, tòa án trước
khi xác định trách nhiệm bồi thường cho bị đơn
phải tuyên bố được rằng bị đơn đã có hành vi
trái pháp luật gây thiệt hại cho nguyên đơn.
Hành vi trái pháp luật ở đây là hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh. Cũng cần lưu ý rằng, hành
vi vi phạm pháp luật cạnh tranh theo Luật Cạnh
tranh (2018) sẽ bao gồm ba loại là hành vi vi
phạm pháp luật chống cạnh tranh không lành
Tại Việt Nam, trong “Báo cáo tiếp thu, giải
trình ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và
các Ủy ban của Quốc hội đối với dự thảo Luật
_______
2
Sự ra đời của Quy định này là nhằm thực thi một
cách có hiệu quả các quy định pháp luật chung về
cạnh tranh của Liên minh Châu Âu thông qua việc
tạo điều kiện dễ dàng hơn cho các tổ chức, cá nhân
bị thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh
gây ra thực hiện quyền kiện đòi bồi thường.
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
55
mạnh, hành vi vi phạm pháp luật chống hạn chế
cạnh tranh và hành vi vi phạm quy định về tập
trung kinh tế vốn khác nhau về bản chất. Khi cơ
quan có thẩm quyền ra phán quyết một hành vi
cạnh tranh nào đó có vi phạm pháp luật cạnh
tranh hay không phải căn cứ vào các chứng cứ
để chứng minh. Trong khi đó, bản thân tòa án
không có công cụ điều tra, chỉ có thể yêu cầu
các bên cung cấp chứng cứ mà không thể tự
mình điều tra, thu thập chứng cứ để chứng
minh. Nội dung chứng minh trong trường hợp
vụ việc hạn chế cạnh tranh hay tập trung kinh tế
là rất phức tạp, từ việc xác định thị trường liên
quan, xác định quyền lực thị trường và khả
năng gây hạn chế cạnh tranh của doanh nghiệp
(nhóm doanh nghiệp) trên thị trường liên quan
mới có thể chứng minh được hành vi vi phạm
và chủ thể thực hiện hành vi vi phạm. Như vậy,
để tòa án có thể ra phán quyết về tính trái pháp
luật của một hành vi cạnh tranh và giải quyết
yêu cầu bồi thường thiệt hại cho nguyên đơn,
nhất thiết tòa án phải được sự hỗ trợ của cơ
quan cạnh tranh trong việc điều tra để cung cấp
chứng cứ chứng minh [5].
- Thứ hai: Với chức năng bảo vệ thị trường
trước các hành vi phản cạnh tranh, phá hủy
cạnh tranh, cơ quan cạnh tranh của tất cả các
quốc gia trên thế giới đều được thiết kế với vai
trò như một cơ quan “gác cửa” cho mọi hoạt
động cạnh tranh diễn ra trên thị trường. Cơ
quan này có thẩm quyền can thiệp, xử lý về mặt
hành chính đối với bất kỳ hành vi cạnh tranh
nào có thể gây tổn hại cho thị trường hoặc áp
dụng các biện pháp cần thiết nhằm khắc phục
những biến dạng, khôi phục lại nguyên trạng thị
trường như trước khi hành vi vi phạm gây ra.
Do đó, nếu chỉ giải quyết yêu cầu bồi thường
thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh
tranh gây ra tại Tòa án, bỏ qua vai trò “gác cửa”
của cơ quan cạnh tranh sẽ làm mất đi giá trị của
Luật Cạnh tranh.
cạnh tranh là không thể và không hợp lý.
Nhưng Tòa án lại không thể từ chối nghĩa vụ
xét xử của mình khi tổ chức, cá nhân khởi kiện.
Để bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người,
quyền công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của
các tổ chức, cá nhân, Điều 4 Bộ luật Tố tụng
Dân sự (2015) và khoản 2 Điều 14 Bộ luật Dân
sự 2015 đều có quy định tòa án không được từ
chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có
điều luật để áp dụng. Do đó, giải pháp đưa ra
trong trường hợp này là chúng ta phải thiết lập
mối quan hệ pháp lý chặt chẽ giữa cơ quan cạnh
tranh và Tòa án để trên cơ sở đó:
+ Thứ nhất: Trong trường hợp nếu tổ chức,
cá nhân bị thiệt hại thực hiện quyền khiếu nại
đến cơ quan cạnh tranh có kèm theo yêu cầu đòi
bồi thường thiệt hại, cơ quan cạnh tranh sẽ thụ
lý, điều tra và xử lý theo thẩm quyền (xử lý
hành chính) sau đó chuyển yêu cầu bồi thường
thiệt hại cho tòa án giải quyết hoặc hướng dꢀn
cho bên bị thiệt hại sử dụng các kết quả xử lý
của mình để khởi kiện tại tòa án yêu cầu bồi
thường thiệt hại. Với các quy định pháp luật
hiện nay, về nguyên tắc tòa án có thể thừa nhận
giá trị pháp lý của quyết định xử lý vụ việc
cạnh tranh mà cơ quan cạnh tranh đã ban hành
hoặc tự mình độc lập xác định tính trái pháp
luật của hành vi trong quá trình giải quyết yêu
cầu bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, như đã
phân tích ở trên, trong trường hợp này tòa án
cần thừa nhận kết quả xử lý của cơ quan cạnh
tranh làm căn cứ cho việc giải quyết yêu cầu
bồi thường thiệt hại của mình.
+ Thứ hai: Trong trường hợp nếu tổ chức,
cá nhân bị thiệt hại thực hiện ngay quyền khởi
kiện tại tòa án mà không thực hiện quyền khiếu
nại đến cơ quan cạnh tranh, tòa án phải có
quyền yêu cầu cơ quan cạnh tranh tiến hành
điều tra và ra quyết định xử lý, xác định rõ tính
trái pháp luật của hành vi làm căn cứ cho tòa án
giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trong
quá trình xử lý hành chính, cơ quan cạnh tranh
có thể áp dụng các chế tài hành chính và các
biện pháp khắc phục về mặt thị trường để đảm
bảo chức năng quản lý nhà nước về cạnh tranh
của mình.
Với những lý do kể trên, trong bối cảnh ở
Việt Nam hiện nay, việc Tòa dân sự hay bất kỳ
một Tòa tư pháp nào giải quyết yêu cầu bồi
thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh gây ra mà không cần đến cơ quan
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
56
2.2. Về vấn đề bồi thường thiệt hại do hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh của cơ quan nhà
nước gây ra
do hành vi trái pháp luật của người thi hành
công vụ gây ra theo quy định của Luật trách
nhiệm bồi thường của nhà nước”. Trong khi đó,
Điều 17 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà
nước (2017) quy định về phạm vi trách nhiệm
bồi thường của nhà nước trong hoạt động quản
lý hành chính chỉ xác định 14 trường hợp mà
nhà nước có trách nhiệm phải bồi thường, trong
đó không có trường hợp nào là hành vi bị cấm
được mô tả tại khoản 1 Điều 8 Luật cạnh tranh
(2018). Như vậy, để có thể thi hành được quy
định tại khoản 1 Điều 113 làm cơ sở cho việc tổ
chức, cá nhân yêu cầu bồi thường thiệt hại do
hành vi vi phạm khoản 1 Điều 8 Luật Cạnh
tranh (2018) của các cơ quan nhà nước thì Luật
trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (2017) cần
được sửa đổi theo hướng quy định mở về các
trường hợp, hành vi làm phát sinh trách nhiệm bồi
thường của Nhà nước, cụ thể là: ngoài các trường
hợp đã được liệt kê như hiện nay tại Điều 17 cần
có thêm “các trường hợp khác mà pháp luật quy
định” [7].
Quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt
hại của cơ quan nhà nước do vi phạm pháp luật
cạnh tranh tại khoản 1 Điều 113 cùng với quy
định tại khoản 3 Điều 2 về việc mở rộng đối
tượng áp dụng của Luật Cạnh tranh đối với các
“Cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước và nước
ngoài có liên quan” là một điểm mới của Luật
Cạnh tranh (2018) so với Luật Cạnh tranh
(2004) nhằm đảm bảo thực thi các quy định
cấm tại khoản 1 Điều 8 đối với các cơ quan nhà
nước khi thực hiện hành vi gây cản trở cạnh
tranh trên thị trường, bao gồm: a) Ép buộc, yêu
cầu, khuyến nghị doanh nghiệp, cơ quan, tổ
chức, cá nhân phải thực hiện hoặc không thực
hiện việc sản xuất, mua, bán hàng hóa, cung
ứng, sử dụng dịch vụ cụ thể hoặc mua, bán
hàng hóa, cung ứng, sử dụng dịch vụ với doanh
nghiệp cụ thể, trừ hàng hóa, dịch vụ thuộc lĩnh
vực độc quyền nhà nước hoặc trong trường hợp
khẩn cấp theo quy định của pháp luật; b) Phân
biệt đối xử giữa các doanh nghiệp; c) Ép buộc,
yêu cầu, khuyến nghị các hiệp hội ngành, nghề,
tổ chức xã hội - nghề nghiệp khác hoặc các
doanh nghiệp liên kết với nhau nhằm hạn chế
cạnh tranh trên thị trường; d) Lợi dụng chức vụ,
quyền hạn để can thiệp trái pháp luật vào hoạt
động cạnh tranh”. Có thể nói rằng, các quy định
này của Luật Cạnh tranh (2018) là rất phù hợp,
góp phần kiểm soát hiện tượng “Độc quyền
hành chính” vốn diễn ra khá phổ biến ở Việt
Nam hiện nay khi các cơ quan quản lý nhà nước
thường có những hành vi can thiệp bất hợp lý
vào hoạt động kinh doanh nhằm tạo ra “đặc lợi”
cho doanh nghiệp (nhóm doanh nghiệp) này
nhưng lại gây bất lợi cho các doanh nghiệp
khác trong cạnh tranh [6, tr.808-819]. Tuy
nhiên, khi xem xét trong tổng thể các quy định
pháp luật có liên quan, có thể thấy quy định về
trách nhiệm bồi thường thiệt hại của cơ quan
nhà nước do vi phạm khoản 1 Điều 8 Luật Cạnh
tranh sẽ khó thực thi trên thực tế, bởi lẽ: Điều
598 Bộ luật Dân sự (2015) về bồi thường thiệt
hại do người thi hành công vụ gây ra quy định
“Nhà nước có trách nhiệm bồi thường thiệt hại
2.3. Về việc xác định thiệt hại do hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh gây ra
Các loại thiệt hại được bồi thường theo
trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp
đồng được quy định từ Điều 589 - 593 Bộ luật
Dân sự (2015) gồm có: 1) Thiệt hại do tài sản bị
xâm phạm; 2) Thiệt hại do sức khỏe bị xâm
phạm; 3) Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm;
4) Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị
xâm phạm. Trong đó, thiệt hại do tài sản bị xâm
phạm được xác định là: Tài sản bị mất, bị hủy
hoại hoặc bị hư hỏng; lợi ích gắn liền với việc
sử dụng, khai thác tài sản bị mất, bị giảm sút;
chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc
phục thiệt hại; thiệt hại khác do luật quy định.
Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm
phạm được xác định bao gồm: Chi phí hợp lý
để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực
tế bị mất hoặc bị giảm sút; thiệt hại khác do luật
quy định.
So với các loại thiệt hại kể trên, thiệt hại
trong cạnh tranh là một loại thiệt hại rất đặc thù,
đó là các tổn thất về kinh tế do hành vi vi phạm
pháp luật cạnh tranh gây ra. Các tổn thất này
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
57
không phát sinh do tài sản bị mất mát, phá hủy,
hư hỏng hay tính mạng, sức khỏe bị xâm hại mà
là hậu quả trực tiếp của hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh, bao gồm: Các cơ hội kinh
doanh bị bỏ lỡ; các khoản lợi nhuận và thu nhập
bị mất hoặc giảm sút; các khoản lỗ phải gánh
chịu; các chi phí phát sinh,… Do đó, việc xác
định thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh gây ra sẽ không hợp lý nếu chỉ căn
cứ vào các quy định hiện tại trong Bộ luật Dân
sự (2015).
Tại Hoa Kỳ, trong các vụ kiện đòi bồi
thường thiệt hại do hành vi phản cạnh tranh gây
ra, nguyên đơn buộc phải chỉ ra được thiệt hại
mà họ đòi bồi thường, đây là loại thiệt hại đặc
biệt gọi là “thiệt hại trong cạnh tranh”. Điều 4,
Đạo luật Clayton cho phép bồi thường thiệt hại
cho “những người nào đã bị thiệt hại trong hoạt
động kinh doanh hoặc thiệt hại về tài sản do
một hành vi vi phạm pháp luật chống độc quyền
gây ra…”[8].
phạm pháp luật cạnh tranh [9, tr.48-52]. Ngoài
ra, việc giới hạn mức bồi thường tổn thất về
tinh thần không quá mười lần mức lương cơ sở
do Nhà nước quy định (trừ trường hợp các bên
có thỏa thuận khác) tại khoản 2 Điều 592 Bộ
luật Dân sự (2015) cũng là không phù hợp trong
trường hợp uy tín của doanh nghiệp bị mất, bị
hủy hoại, giảm sút bởi hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh. Việc doanh nghiệp bị mất uy
tín trong hoạt động kinh doanh sẽ làm mất đi
năng lực cạnh tranh, vị thế của doanh nghiệp
trên thị trường và kèm theo đó có thể là những
khoản lợi nhuận khổng lồ bị mất hay những
khoản lỗ lớn mà doanh nghiệp phải gánh chịu.
Kinh nghiệm tại Hoa Kỳ cho thấy để
khuyến khích việc khởi kiện trong trường hợp
này, đồng thời tăng tính răn đe đối với các hành
vi vi phạm, Điều 4 Đạo luật Clayton đưa ra
mức bồi thường có thể gấp ba lần thiệt hại thực
tế cùng toàn bộ phí tổn cho việc theo đuổi vụ
kiện, bao gồm cả chi phí hợp lý để thuê luật sư
[8]. Tại Đài Loan, Điều 31 Luật Thương mại
lành mạnh (2015) cũng có quy định trong
trường hợp hành vi vi phạm là cố ý, theo yêu
cầu của bên bị thiệt hại và căn cứ vào phạm vi
ảnh hưởng của hành vi, tòa án có thể ra phán
quyết buộc bồi thường lớn hơn mức tổn thất
thực tế, miễn là mức ấy không vượt quá ba lần
thiệt hại thực tế được chứng minh [10].
Để bổ sung cho các quy định của Bộ luật
Dân sự (2015), chúng tôi cho rằng Hội đồng
thẩm phán Tòa tối cao nên có hướng dꢀn riêng,
chi tiết về “Thiệt hại do hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh gây ra” làm cơ sở cho việc xác
định và giải quyết loại yêu cầu bồi thường này
trong thực tế.
2.4. Về mức bồi thường thiệt hại do hành vi vi
Để khuyến khích việc khiếu nại, khởi kiện,
đồng thời tăng tính răn đe đối với các hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh, mức bồi thường
không thể áp dụng như trong Bộ luật Dân sự
(2015) về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới
như Hoa Kỳ hay Đài Loan, như đã phân tích ở
trên, có thể là những gợi ý cho Việt Nam trong
việc xây dựng quy định riêng về mức bồi
thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật
cạnh tranh gây ra.
phạm pháp luật cạnh tranh gây ra
Đặc thù của hành vi vi phạm pháp luật cạnh
tranh là có thể gây thiệt hại cùng lúc cho nhiều
tổ chức, cá nhân khác nhau và trong nhiều
trường hợp thiệt hại gây ra cho mỗi tổ chức, cá
nhân là không lớn. Chính vì vậy, các tổ chức, cá
nhân bị thiệt hại đôi khi không quá thiết tha với
“tố quyền” kiện đòi bồi thường thiệt hại của
mình. Trong khi đó, mức bồi thường thiệt hại
ngoài hợp đồng được xác định theo các nguyên
tắc quy định tại Điều 585, Bộ luật Dân sự
(2015) sẽ không thể lớn hơn tổng thiệt hại thực
tế của bên bị thiệt hại. Quy định về mức bồi
thường ngang bằng như hiện nay là không phù
hợp, không khuyến khích được các doanh
nghiệp, đặc biệt là người tiêu dùng khởi kiện
trong trường hợp bị thiệt hại bởi hành vi vi
2.5. Về thời hiệu và cách tính thời hiệu khởi
kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi
phạm pháp luật cạnh tranh gây ra
Theo quy định tại Điều 77 và Điều 80 Luật
Cạnh tranh (2018), thời hiệu khiếu nại vụ việc
cạnh tranh là 02 năm tính từ thời điểm hành vi
T.A. Tu, T.V. Hung / VNU Journal of Science: Legal Studies, Vol. 37, No. 1 (2021) 51-58
58
Tài liệu tham khảo
có dấu hiệu vi phạm pháp luật về cạnh tranh
được thực hiện. Trong chế định bồi thường
thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự
(2015), Điều 588 cũng quy định thời hiệu
khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là 03
năm nhưng kể từ ngày người có quyền yêu
cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp
pháp của mình bị xâm phạm.
Như vậy, theo quy định của Bộ luật Dân sự
(2015), một hành vi vi phạm pháp luật có thể
diễn ra từ rất lâu, song nếu hành vi đó gây ra
thiệt hại cho người khác thì thời hiệu khởi kiện
được tính từ thời điểm bên bị thiệt hại biết hoặc
phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị
xâm hại chứ không phải tại thời điểm hành vi
được thực hiện. Sự khác nhau trong cách tính
thời hiệu khiếu nại giữa Luật Cạnh tranh (2018)
và Bộ luật Dân sự (2015) sẽ dꢀn đến tình huống
thực tế là bên khiếu nại khi nhận thấy quyền và
lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm bởi
hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh và tiến
hành khởi kiện tại tòa án đòi bồi thường thiệt
hại thì thời hiệu khởi kiện vꢀn còn song thời
hiệu để điều tra và xử lý hành vi vi phạm pháp
luật cạnh tranh đã hết.
[1] Trung tâm WHO và Hội nhập - Phòng Thương
mại và Công nghiệp Việt Nam, Hiệp định Đối tác
Thương mại xuyên Thái Bình Dương,
25.11.2020;
[2] UNCTAD (2000), Luật mꢀu về cạnh tranh
(Người dịch: Hoàng Xuân Bắc);
[3] Official Journal of the European Union,
cập ngày 7/12/2020.
[4] Bộ Công Thương (2017), Báo cáo tiếp thu, giải
trình ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và
các Ủy ban của Quốc hội đối với Dự thảo Luật
Cạnh tranh (sửa đổi), Hồ sơ Dự án Luật Cạnh
tranh (sửa đổi);
[5] Trần Anh Tú, Về cơ chế đảm bảo quyền khiếu
nại vụ việc cạnh tranh, Tạp chí Nghiên cứu Lập
pháp, số 21, kỳ 1 - Tháng 11/2018;
[6] Phạm Duy Nghĩa (2004), Chuyên khảo Luật kinh
tế, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội;
[7] Đỗ Văn Đại (2016), Phạm vi của Luật trách
nhiệm bồi thường của Nhà nước, Tạp chí Nghiên
cứu Lập pháp số 20 (324), tháng 10/2016;
[8] Bộ Tư pháp Hoa Kỳ, link:
truy cập ngày 7/12/2020.
[9] Đào Ngọc Báu (2017), Bồi thường thiệt hại ngoài
hợp đồng: Phân tích từ góc độ pháp luật cạnh
tranh, Tạp chí Khoa học & Công nghệ Việt Nam,
số 19(8) 8.2017;
[10] Ủy ban Thương mại lành mạnh Đài Loan,
7/12/2020.
Chúng tôi cho rằng quy định về cách tính
thời hiệu của Luật Cạnh tranh và Bộ luật Dân
sự cần thiết phải được quy định lại một cách
thống nhất để đảm bảo quyền khiếu nại/khởi
kiện của tổ chức, cá nhân bị thiệt hại do hành vi
vi phạm pháp luật cạnh tranh gây ra.
K
p
8 trang
11640
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh gây ra tại Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- boi_thuong_thiet_hai_do_hanh_vi_vi_pham_phap_luat_canh_tranh.pdf
