Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự theo quy định của bộ luật tố tụng hình sự năm 2015

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

BẢO VỆ QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA BỊ HẠI, ĐƯƠNG SỰ

THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015

Nguyễn Hải Ninh*

*TS. Khoa Pháp luật hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Bảo vệ quyền, lợi ích của bị hại, đương sự có thể được tiếp cận dưới nhiều

góc độ: là một nguyên tắc cơ bản trong tố tụng; dưới góc độ là trách nhiệm

của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc một chế định trong

luật tố tụng hình sự. Trong phạm vi bài viết này, tác giả phân tích nguyên

tắc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự theo quy định của

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và đưa ra kiến nghị hoàn thiện.

Từ khóa: Nguyên tắc bảo vệ

quyền và lợi ích của bị hại,

đương sự; quyền và lợi ích hợp

pháp; Bộ luật Tố tụng hình sự

năm 2015.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 22/4/2021

: 05/5/2021

Article Infomation:

Abstract:

Protection of the legitimate rights and interests of the victims, the plaintiﬀs

of criminal cases can be approached in many diﬀerent perspectives: a

fundamental principle of criminal procedure; responsibility of criminal

procedural conducting authorities, or a legal regime in criminal procedure

law. Within the scope of this article, the author provides an analysis of the

principles of protection of the legitimate rights and interests of victims and

the plaintiﬀs under the provisions of the Criminal Procedure Code 2015

and makes recommendations for improvements.

Keywords: Criminal procedural

principles; criminal victims;

legitimate rights and interests; the

Criminal Procedure Code of 2015.

Article History:

Received

Edited

: 22 Apr. 2021

: 05 May 2021

Approved

1. Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị

hại, đương sự - nguyên tắc cơ bản trong

tố tụng hình sự

tố tụng có quyền và lợi ích pháp lý liên quan

đến vụ án hình sự. Vì vậy, cũng giống như

người bị buộc tội, Bộ luật TTHS năm 2015

quy định các quyền cũng như nghĩa vụ cho

bị hại, đương sự. Việc bảo đảm các quyền

của bị hại, đương sự cũng như của người bị

buộc tội là điều kiện cần thiết để xác định

sự thật khách quan của vụ án.

Bị hại, đương sự (nguyên đơn dân sự,

bị đơn dân sự, người có quyền lợi và nghĩa

vụ liên quan đến vụ án hình sự)¹theo quy

định tại Điều 55 Bộ luật Tố tụng hình sự

(TTHS) năm 2015 là các chủ thể tham gia

tố tụng. Do quyền và lợi ích của họ bị ảnh

hưởng bởi phán quyết của cơ quan có thẩm

quyền tiến hành tố tụng nên các chủ thể này

được xác định thuộc nhóm người tham gia

Điều 3 Hiến pháp năm 2013 khẳng định

nguyên tắc “công nhận, tôn trọng, bảo vệ

và bảo đảm quyền con người, quyền công

dân”. Nguyên tắc này được Bộ luật TTHS

¹Điểm g khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Số 09(433) - T5/2021

29

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

năm 2015 cụ thể hóa tại Điều 16 với tên

gọi: “Bảo đảm quyền bào chữa của người

bị buộc tội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự”. Điều 16 quy định:

“Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa,

nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa. Cơ

quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng

có trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo

đảm cho người bị buộc tội, bị hại, đương sự

thực hiện đầy đủ quyền bào chữa, quyền và

lợi ích hợp pháp của họ theo quy định của

Bộ luật này”. Đây là quy định mới so với

quy định của Bộ luật TTHS năm 2003, thể

hiện định hướng bảo vệ quyền con người

của Bộ luật TTHS năm 2015². Quy định này

phù hợp với yêu cầu đặt ra trong quá trình

xây dựng Bộ luật TTHS năm 2015 là “bổ

sung các quyền và cơ chế bảo đảm quyền

của những người tham gia tố tụng một cách

chặt chẽ, khả thi, phù hợp với các điều ước

quốc tế mà Việt Nam là thành viên”³.

TTHS năm 2015, bị hại, đương sự có quyền

tự bảo vệ, nhờ người bảo vệ quyền, lợi ích

hợp pháp cho mình. Bị hại, đương sự có thể

nhờ: Luật sư; Người đại diện; Bào chữa viên

nhân dân; Trợ giúp viên pháp lý để tham gia

tố tụng với tư cách người bảo vệ quyền và

lợi ích hợp pháp cho mình. Bộ luật TTHS

năm 2015 đã bổ sung, hoàn thiện nhiều nội

dung về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của bị hại, đương sự như: i) bổ sung

diện người được tham gia tố tụng với tư

cách bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị

hại, đương sự; ii) bổ sung các quyền cho

người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của

bị hại, đương sự như: quyền đưa ra chứng

cứ; kiểm tra, đánh giá và trình bày ý kiến về

chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu

cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng

kiểm tra, đánh giá; có mặt khi cơ quan có

thẩm quyền tiến hành tố tụng lấy lời khai,

đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói của

người mà mình bảo vệ. Bên cạnh đó, quy

định của Bộ luật TTHS năm 2015 về người

bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại,

đương sự còn một số hạn chế sau:

Ngoài quy định của Điều 16 Bộ luật

TTHS năm 2015, bảo vệ quyền, lợi ích hợp

pháp của bị hại, đương sự còn được bảo

đảm thực hiện thông qua các nguyên tắc:

tranh tụng trong xét xử; bình đẳng trong

việc đưa ra chứng cứ, đánh giá chứng cứ,

đưa ra yêu cầu để làm rõ sự thật khách quan

của vụ án.

Thứ nhất, Bộ luật TTHS năm 2015 chưa

quy định thủ tục pháp lý xác định chủ thể

tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ

quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương

sự. Việc thiếu các quy định về thủ tục đăng

ký tham gia tố tụng với tư cách người bảo

vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương

sự dẫn đến thiếu thống nhất trong việc áp

dụng pháp luật.

2. Nội dung nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi

ích hợp pháp của bị hại, đương sự

2.1. Quy định về người bảo vệ quyền,

lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự

Theo quy định tại điểm i khoản 2 Điều 62,

điểm i khoản 2 Điều 63, điểm i khoản 2

Điều 64, điểm đ khoản 2 Điều 65 Bộ luật

Để tạo cơ sở pháp lý cho Cơ quan Điều

tra trong việc xác định tư cách người bảo vệ

quyền lợi của bị hại, đương sự, Bộ Công an

²Nguyễn Ngọc Chí (2018), Giáo trình các nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự, Nxb. Đại học Quốc

gia Hà Nội, tr. 202.

3

Nguyễn Hoà Bình (2016), “Tổng quan những nội dung lớn sửa đổi, bổ sung trong Bộ luật TTHS năm

2015” trong sách “Những nội dung mới trong Bộ luật TTHS năm 2015” do Nguyễn Hòa Bình chủ biên, Nxb.

Chính trị Quốc gia, tr. 21.

30

Số 09(433) - T5/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

đã ban hành Thông tư số 46/TT-BCA ngày

10/10/2019 quy định về trách nhiệm của

lực lượng Công an nhân dân trong việc thực

hiện các quy định của Bộ luật TTHS năm

2015 liên quan đến bảo đảm quyền bào chữa

của người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp,

người bị bắt trong trường hợp phạm tội quả

tang hoặc theo quyết định truy nã, người bị

tạm giữ, bị can; bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của bị hại, đương sự, người bị tố giác,

người bị kiến nghị khởi tố. Điều 9 Thông

tư hướng dẫn cụ thể thủ tục đăng ký bảo vệ

quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương

sự, người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi

tố tương tự như thủ tục đăng ký bào chữa

quy định trong Bộ luật TTHS năm 2015⁴.

Tuy nhiên, đây là hướng dẫn có phạm vi

áp dụng trong lực lượng Công an nhân dân,

không phải thông tư liên ngành điều chỉnh

hoạt động của tất cả các cơ quan có thẩm

quyền tiến hành tố tụng⁵.

tin về tội phạm, chủ thể bị thiệt hại chưa

được xác định là bị hại hay đương sự nên

quyền của họ hạn chế. Trong quá trình tố

tụng, họ hoàn toàn có thể thay đổi tư cách

và tham gia tố tụng với tư cách bị hại hay

các đương sự khác. Việc xác định người bị

thiệt hại do tội phạm gây ra tham gia tố tụng

với tư cách bị hại “khi và chỉ khi được cơ

quan tiến hành tố tụng công nhận”⁶. Khi

được xác định tham gia tố tụng với tư cách

bị hại quyền năng pháp lý của họ được mở

rộng (khoản 2 Điều 62 Bộ luật TTHS năm

2015); đồng thời, họ có quyền nhờ người

bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Do đó, có

thể nói rằng, việc Bộ luật TTHS năm 2015

không quy định thời điểm tham gia tố tụng

của người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự là chưa đáp ứng đầy đủ

nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự. Tác giả cho rằng, bị

hại cần được xác định tư cách tố tụng đúng

thời điểm hoặc mở rộng quyền được nhờ

người bảo vệ cho người tố giác tội phạm

để người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của người tố giác được tham gia vào cả giai

đoạn tiền tố tụng từ đó hỗ trợ và cùng với

người tố giác tội phạm – người sau này có

thể được xác định là bị hại, đương sự thực

hiện việc thu thập, cung cấp các chứng cứ

hoặc đưa ra kiến nghị về việc điều tra để

chứng minh tội phạm làm cơ sở khởi tố vụ

án, khởi tố bị can.

Thứ hai, Bộ luật TTHS năm 2015 không

quy định thời điểm tham gia tố tụng của

người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị

hại, đương sự là chưa hợp lý (khoản 2 Điều

59 Bộ luật TTHS năm 2003 có quy định về

thời điểm tham gia tố tụng của người bảo

vệ quyền lợi của đương sự - từ khi khởi tố

bị can).

Theo quy định của Điều 143 Bộ luật

TTHS năm 2015, vụ án hình sự có thể được

khởi tố trong trường hợp cá nhân tố giác về

tội phạm, trong đó có trường hợp cá nhân

tố giác chính là chủ thể bị thiệt hại do tội

phạm gây ra. Tại thời điểm tố giác, báo

2.2. Quy định về chứng cứ và chứng

minh nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự

4

Xem Điều 9 Thông tư số 46/TT-BCA ngày 10/10/2019 của Bộ Công an quy định về trách nhiệm của lực

lượng Công an nhân dân trong việc thực hiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 liên quan

đến bảo đảm quyền bào chữa của người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt trong trường hợp phạm

tội quả tang hoặc theo quyết định truy nã, người bị tạm giữ, bị can; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị

hại, đương sự, người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố.

⁵Xem Điều 2 Thông tư số 46/TT-BCA ngày 10/10/2019.

⁶Lê Tiến Châu (2007), “Người bị hại trong tố tụng hình sự”, Tạp chí khoa học pháp lý (01), tr.42.

Số 09(433) - T5/2021

31

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

Điều 88 Bộ luật TTHS năm 2015 quy

định người tham gia tố tụng, trong đó có

bị hại, đương sự có thể đưa ra chứng cứ,

tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử và trình bày

những vấn đề có liên quan đến vụ án. Đồng

thời, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố

tụng phải lập biên bản giao nhận và kiểm

tra, đánh giá theo quy định của Bộ luật

TTHS. Để tránh việc thất lạc chứng cứ do

người tham gia tố tụng nói chung, bị hại,

đương sự nói riêng cung cấp gây ảnh hưởng

đến việc xác định sự thật khách quan của vụ

án, bảo đảm hoạt động kiểm sát của Viện

kiểm sát nhân dân, khoản 5 Điều 88 Bộ luật

TTHS năm 2015 quy định cụ thể trình tự

lập biên bản tiếp nhận cũng như gửi biên

bản, tài liệu cho Viện kiểm sát nhân dân⁷.

cơ quan có thẩm quyền về xử lý vật chứng

có thể dẫn đến sự tùy nghi trong thực tiễn

áp dụng. Tác giả cho rằng, trong trường

hợp xác định rõ tài sản đã thu giữ, tạm giữ

không phải là vật chứng hoặc việc trả lại

không ảnh hưởng đến việc xử lý vật chứng

và thi hành án thì việc trả lại ngay cho chủ

sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp phải

được xác định là trách nhiệm của các cơ

quan có thẩm quyền xử lý vật chứng.

2.3. Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự trong thủ tục tố tụng

hình sự

- Thủ tục tiến hành các hoạt động điều tra

Nhằm bảo đảm xác định sự thật khách

quan của vụ án, bảo đảm quyền không chỉ

cho người bị buộc tội mà cho cả bị hại và

các đương sự khác, Bộ luật TTHS năm

2015 bổ sung một số thủ tục khi tiến hành

hoạt động điều tra, cụ thể: i) bổ sung quy

định bắt buộc phải thông báo cho Viện kiểm

sát nhân dân cùng cấp để cử Kiểm sát viên

tham gia các hoạt động đối chất, nhận dạng,

nhận biết giọng nói, thực nghiệm điều tra;

ii) ghi nhận cụ thể hơn quyền của bị hại đối

với kết luận giám định; iii) bổ sung quy

định về việc phải thông báo cho người bảo

vệ quyền lợi của bị hại khi cơ quan điều tra

ra quyết định tạm đình chỉ điều tra, quyết

định đình chỉ điều tra, quyết định phục hồi

điều tra; iv) bổ sung quy định về thủ tục tố

tụng đối với người bị hại dưới 18 tuổi.

Thông thường, việc xử lý vật chứng sẽ

được quyết định khi vụ án bị đình chỉ hoặc

khi đưa ra xét xử. Tuy nhiên, để bảo đảm

quyền cho các chủ thể có quyền lợi, nghĩa

vụ có liên quan trong đó có bị hại, đương

sự, khoản 3 Điều 106 Bộ luật TTHS năm

2015 quy định “Trong quá trình điều tra,

truy tố, xét xử, cơ quan, người có thẩm

quyền quy định tại khoản 1 Điều này có

quyền: trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm

giữ nhưng không phải là vật chứng cho chủ

sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp tài sản

đó; trả lại ngay vật chứng cho chủ sở hữu

hoặc người quản lý hợp pháp nếu xét thấy

không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và

thi hành án”. Như vậy, bị hại, nguyên đơn

dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên

quan có thể nhận được ngay tài sản là vật

chứng trong các vụ án, không phải đợi đến

khi vụ án được giải quyết xong, bảo đảm

các quyền năng trong quyền sở hữu được

thực hiện tốt nhất.

Về cơ bản, thủ tục tiến hành các hoạt động

điều tra, thu thập chứng cứ bảo đảm quyền

con người, xác định được sự thật khách quan

của vụ án. Tuy nhiên, trên thực tế, những quy

định trên vẫn còn một số bất cập sau:

Một là, Điều 188 Bộ luật TTHS năm

2015 quy định việc triệu tập, lấy lời khai

Tuy nhiên, việc khoản 3 Điều 106 Bộ

luật TTHS năm 2015 quy định quyền của

⁷Khoản 5 Điều 88 Bộ luật TTHS năm 2015.

32

Số 09(433) - T5/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

của bị hại, đương sự được thực hiện theo

quy định tại các điều 185, 186 và 187 Bộ

luật TTHS, tức là tiến hành giống với thủ

tục triệu tập, lấy lời khai người làm chứng.

Quy định này là chưa hợp lý. Bởi lẽ, người

làm chứng khi tham gia tố tụng không có

quyền và lợi ích pháp lý liên quan đến vụ

án, họ không cần người tham gia tố tụng

với tư cách người bảo vệ quyền lợi cho họ.

Trong khi bị hại, đương sự có quyền nhờ

người khác bảo vệ quyền và lợi ích cho

mình. Những người này có quyền “Có

mặt khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành

tố tụng lấy lời khai, đối chất, nhận dạng,

nhận biết giọng nói của người mà mình bảo

vệ” (điểm d khoản 3 Điều 84 Bộ luật TTHS

năm 2015).

cho xã hội (đặc biệt các tội xâm phạm tình

dục). Nếu không được thu thập đầy đủ, kịp

thời, có việc bỏ qua các dấu vết trong quá

trình xem xét sẽ dẫn đến hậu quả gây khó

khăn cho quá trình giải quyết vụ án, thậm

chí việc giải quyết vụ án có thể đi vào bế

tắc. Vì vậy, đối với hoạt động điều tra xem

xét dấu vết trên thân thể, cần có quy định về

sự tham dự của đại diện Viện kiểm sát nhân

dân cũng như người bảo vệ quyền của bị hại

trong trường hợp bị hại có yêu cầu để bảo

đảm cho việc thu thập dấu vết tội phạm.

- Thủ tục xét xử sơ thẩm

Nhằm bảo đảm quyền của bị hại, đương

sự, Bộ luật TTHS năm 2015 đã bổ sung một

số quy định về thủ tục xét xử sơ thẩm như:

i) mở rộng diện chủ thể được nhận bản án,

quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm, trong

đó bổ sung quy định về việc giao quyết định

đưa vụ án ra xét xử cho bị hại, đương sự

và giao bản án sơ thẩm cho bị hại; ii) quy

định chi tiết hơn việc tranh luận tại phiên

tòa, trong đó có sự tham gia tranh tụng của

người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của

bị hại, đương sự; iii) bổ sung yêu cầu đối

với bản án sơ thẩm phải ghi rõ ý kiến của

người bào chữa, bị hại, đương sự, người

khác tham gia phiên tòa được Tòa án triệu

tập…. Tuy nhiên, quy định của Bộ luật

TTHS năm 2015 về thủ tục xét xử sơ thẩm

vẫn còn bất cập ảnh hưởng đến việc thực

hiện quyền của các chủ thể này. Cụ thể,

mục III Chương XXI về xét xử sơ thẩm,

Bộ luật TTHS năm 2015 không đề cập đến

sự có mặt của người bảo vệ quyền, lợi ích

hợp pháp của bị hại, đương sự. Tác giả cho

rằng, việc ghi nhận quyền tranh tụng nhưng

không quy định về sự có mặt của người bảo

vệ quyền, lợi ích của người bảo vệ quyền tại

phiên tòa sơ thẩm thể hiện sự thiếu thống

nhất trong quy định của pháp luật cần được

khắc phục.

Hai là, Bộ luật TTHS năm 2015 không

quy định trách nhiệm của cơ quan tiến hành

lấy lời khai thông báo cho người bảo vệ

quyền lợi của bị hại, đương sự. Chỉ trong

trường hợp lấy lời khai của bị hại dưới 18

tuổi, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố

tụng phải thông báo trước thời gian, địa

điểm lấy lời khai cho người đại diện, người

bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại

(khoản 1 Điều 421 Bộ luật TTHS năm

2015). Đây là hạn chế cần được khắc phục

nhằm bảo đảm quyền, lợi ích của bị hại,

đương sự được bảo vệ trên thực tế.

Ba là, điểm d khoản 2 Điều 84 Bộ luật

TTHS năm 2015 không ghi nhận quyền có

mặt của người bảo vệ quyền, lợi ích của bị

hại khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành

hoạt động điều tra xem xét dấu vết trên thân

thể. Thực tế cho thấy, trong các vụ án có

người bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe,

các dấu vết tội phạm để lại trên bị hại có ý

nghĩa quan trọng giúp đánh giá đúng tính

chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, trong

nhiều trường hợp có giá trị trong việc xác

định đối tượng thực hiện hành vi nguy hiểm

Số 09(433) - T5/2021

33

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

- Thủ tục xét xử phúc thẩm

hợp pháp của bị hại chỉ là quyền mang tính

“hình thức”. Đặc biệt, trong trường hợp bị

hại, đương sự là người dưới 18 tuổi hoặc

người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể

chất không thực hiện quyền kháng cáo, Viện

kiểm sát nhân dân không kháng nghị mà chỉ

có người đại diện, người bảo vệ quyền lợi

ích hợp pháp cho bị hại, đương sự kháng

cáo yêu cầu sửa án theo hướng tăng nặng thì

mặc dù kháng cáo có căn cứ, Hội đồng xét

xử phúc thẩm cũng không thể sửa án theo

hướng không có lợi cho bị cáo.

Các quy định về phần thủ tục xét xử phúc

thẩm trong Bộ luật TTHS năm 2015 bảo

đảm được nguyên tắc hai cấp xét xử, bảo

đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người

tham gia tố tụng, trong đó có bị hại, đương

sự⁸. Những thay đổi trong phần xét xử phúc

thẩm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của

bị hại, đương sự bao gồm: i) bổ sung, thay

đổi trình tự, thủ tục kháng cáo, kháng nghị

theo hướng rõ ràng, mạch lạc; ii) quy định

rõ hơn cách xử lý đơn kháng cáo quá hạn;

iii) quy định rõ hơn trách nhiệm của Viện

kiểm sát nhân dân đã ban hành kháng nghị

phải gửi quyết định này cho những người có

liên quan đến kháng nghị; iv) quy định bắt

buộc phải triệu tập người kháng cáo, người

bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự… đến phiên tòa.

Hai là, khoản 2 Điều 357 Bộ luật TTHS

năm 2015 quy định: “…nếu có căn cứ thì

Hội đồng xét xử vẫn có thể… giảm mức bồi

thường thiệt hại”; khoản 3 Điều 357 cũng

quy định trường hợp có căn cứ, Hội đồng xét

xử phúc thẩm có thể sửa bản án sơ thẩm theo

hướng có lợi cho bị cáo, bao gồm cả giảm

mức bồi thường thiệt hại cho những bị cáo

không kháng cáo hoặc không bị kháng cáo,

kháng nghị. Quy định giảm mức bồi thường

thiệt hại trong trường hợp không có kháng

cáo, khángnghịyêucầugiảmmứcbồithường

thiệt hại mặc dù có lợi cho bị cáo nhưng lại

không có lợi cho bị hại hoặc nguyên đơn dân

sự và vi phạm nguyên tắc không làm xấu

hơn tình trạng của bị cáo và đương sự. Theo

nguyên tắc này, Tòa án cấp phúc thẩm không

được làm xấu hơn tình trạng pháp lý của

bị cáo, đương sự nếu không có kháng cáo,

kháng nghị theo hướng không có lợi cho họ.

Nguyên tắc này có đối tượng không chỉ là bị

cáo mà còn các đương sự khác như người bị

hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người

có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án⁹.

Như vậy, quy định tại khoản 3 Điều 357

Tuy nhiên, quy định của Bộ luật TTHS

năm 2015 còn một bất cập sau đây:

Một là, khoản 2 Điều 357 Bộ luật TTHS

năm 2015 quy định Hội đồng xét xử phúc

thẩm sửa bản án sơ thẩm theo hướng không

có lợi cho bị cáo trong trường hợp Viện

kiểm sát nhân dân kháng nghị hoặc bị hại

kháng cáo yêu cầu. Như vậy, trong trường

hợp kháng cáo là của người đại diện của bị

hại, đương sự hoặc người bảo vệ quyền, lợi

ích hợp pháp của bị hại, đương sự là người

dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về

tâm thần hoặc thể chất thì mặc dù có căn

cứ để sửa án theo hướng tăng nặng, không

có lợi đối với bị cáo, Hội đồng xét xử phúc

thẩm cũng không có quyền sửa án theo

hướng đó. Như vậy, quyền kháng cáo của

người đại diện, người bảo vệ quyền, lợi ích

8

Hoàng Anh Tuyên (2016), “Xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm vụ án hình sự”, trong sách “Những nội

dung mới trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” do Nguyễn Hòa Bình chủ biên, Nxb. Chính trị Quốc Gia,

Hà Nội, tr.328.

⁹Mai Thanh Hiếu (2015), “Không làm xấu hơn tình trạng của bị cáo và đương sự trong xét xử phúc thẩm”,

Tạp chí luật học, (10), tr. 23-24.

34

Số 09(433) - T5/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

Bộ luật TTHS năm 2015 là chưa hợp lý,

không phù hợp với nguyên tắc quyền tự định

đoạt của đương sự gây ảnh hưởng đến quyền

và lợi ích của người bị hại, đương sự.

Bộ luật TTHS năm 2015 sẽ được chỉnh sửa

lại như sau:

Điều 56. Người tố giác, báo tin về tội

phạm, kiến nghị khởi tố

3. Kiến nghị

………..

Nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự, trên cơ sở những phân

tích trên đây, tác giả kiến nghị:

3. Trong trường hợp cá nhân tố giác,

báo tin về tội phạm có quyền và lợi ích hợp

pháp gắn liền với việc tố giác thì cá nhân

có quyền nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích

hợp pháp cho mình.

Thứ nhất, sửa đổi Điều 16 Bộ luật TTHS

năm 2015 theo hướng bổ sung nội dung về

quyền tự bảo vệ, nhờ người khác bảo vệ của bị

hại, đương sự vào nhằm bảo đảm sự bình đẳng

giữa các chủ thể tham gia tố tụng, làm căn cứ

để quy định trách nhiệm của các cơ quan có

thẩm quyền. Theo đó, Điều 16 Bộ luật TTHS

năm 2015 sẽ được chỉnh sửa lại như sau:

Thứ ba, sửa đổi Điều 84 Bộ luật TTHS

năm 2015 theo hướng bổ sung quyền có mặt

của người bảo về quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự khi cơ quan có thẩm

quyền xem xét dấu vết trên thân thể người

mà họ bảo vệ; bổ sung khoản 5, 6 quy định

về thủ tục đăng ký tham gia tố tụng với tư

cách người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp

của bị hại, đương sự và xác định rõ thời

điểm tham gia tố tụng của họ để tư cách tố

tụng của họ được xác định hợp pháp, thống

nhất. Theo đó, Điều 84 Bộ luật TTHS năm

2015 sẽ được chỉnh sửa lại như sau:

Điều 16. Bảo đảm quyền bào chữa của

người bị buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích

hợp pháp của bị hại, đương sự

Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa,

nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa.

Bị hại, đương sự có quyền tự bảo vệ,

nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp cho mình.

Điều 84. Người bảo vệ quyền, lợi ích

hợp pháp của bị hại, đương sự

………..

………

Thứ hai, sửa đổi Điều 56 Bộ luật TTHS

năm 2015 theo hướng bổ sung quyền tự bảo

vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ cho người tố

giác, báo tin về tội phạm để bảo vệ quyền,

lợi ích hợp pháp của họ. Việc bổ sung này

bảo đảm được quyền của bị hại ngay khi

tiến hành các hoạt động tố tụng đầu tiên

trong trường hợp người tố giác, báo tin về

tội phạm chuyển tư cách tố tụng sang thành

bị hại, đương sự khác¹⁰. Theo đó, Điều 56

3d) Có mặt khi cơ quan có thẩm quyền

tiến hành tố tụng lấy lời khai, đối chất, nhận

dạng, nhận biết giọng nói, xem xét dấu vết

trên thân thể của người mà mình bảo vệ;

………

5. Thủ tục đăng ký tham gia tố tụng để

bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại,

đương sự thực hiện tương tự theo quy định

tại khoản 2, 4 Điều 78 của Bộ luật này.

¹⁰Theo đó, cần bổ sung thêm quy định về người tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ quyền, lợi ích hợp

pháp của người tố giác, báo tin về tội phạm trong Điều 55 Bộ luật TTHS năm 2015; đồng thời ghi nhận quyền,

nghĩa vụ và thủ tục đăng ký tham gia tố tụng của chủ thể này trong một điều luật riêng biệt. Nội dung về đề

xuất này sẽ được tác giả trình bày cụ thể trong một nghiên cứu khác liên quan đến người tố giác, báo tin về

tội phạm.

Số 09(433) - T5/2021

35

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

6. Người bảo vệ quyền và lợi ích của bị

hại, đương sự tham gia tố tụng ngay sau

khi có thông báo chấp nhận đăng ký của cơ

quan có thẩm quyền.

định trách nhiệm của Điều tra viên phải

thông báo cho người bảo vệ quyền và lợi

ích hợp pháp của bị hại, đương sự khi tiến

hành lấy lời khai người mà mình bảo vệ để

hỗ trợ cũng như thực hiện nghĩa vụ bảo vệ

đối với bị hại, đương sự. Theo đó, Điều 188

Bộ luật TTHS năm 2015 sẽ được chỉnh sửa

lại như sau:

Thứ tư, sửa đổi khoản 3 Điều 106 Bộ

luật TTHS năm 2015 theo hướng xác định

việc xử lý vật chứng là trách nhiệm của cơ

quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng khi

cần trả ngay tài sản cho chủ sở hữu hoặc

người quản lý hợp pháp. Theo đó, khoản 3

Điều 106 Bộ luật TTHS năm 2015 sẽ được

chỉnh sửa lại như sau:

Điều 188. Triệu tập, lấy lời khai của bị

hại, đương sự

Việc triệu tập, lấy lời khai của bị hại,

đương sự được thực hiện theo quy định tại

các điều 185, 186 và 187 của Bộ luật này.

Điều 106. Xử lý vật chứng

…………

Trước khi tiến hành lấy lời khai, Điều

tra viên phải thông báo cho người bảo vệ

quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương

sự về thời gian, địa điểm lấy lời khai.

3a. Trong quá trình điều tra, truy tố, xét

xử, cơ quan, người có thẩm quyền quy định

tại khoản 1 Điều này có trách nhiệm:

Việc lấy lời khai của bị hại, đương sự có

thể ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh.

a) Trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm

giữ nhưng không phải là vật chứng cho

chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp

tài sản đó;

Thứ sáu, sửa đổi khoản 1 Điều 203 Bộ

luật TTHS năm 2015 theo hướng bổ sung

quy định về yêu cầu thông báo cho người

bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị

hại, đương sự khi xem xét dấu vết trên

thân thể người mà họ bảo vệ; quy định

về sự có mặt của Kiểm sát viên khi tiến

hành hoạt động này nhằm bảo đảm thu

thập chứng cứ được đầy đủ, tạo điều kiện

xác định sự thật khách quan của vụ án.

Theo đó, khoản 1 Điều 203 Điều 203 Bộ

luật TTHS năm 2015 sẽ được chỉnh sửa

lại như sau:

b) Trả lại ngay vật chứng cho chủ sở hữu

hoặc người quản lý hợp pháp nếu xét thấy

không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và

thi hành án;

c) Vật chứng là động vật hoang dã và

thực vật ngoại lai thì ngay sau khi có kết

luận giám định phải giao cho cơ quan quản

lý chuyên ngành có thẩm quyền xử lý theo

quy định của pháp luật.

3b. Trong quá trình điều tra, truy tố, xét

xử, cơ quan, người có thẩm quyền quy định

tại khoản 1 Điều này có quyền bán theo quy

định của pháp luật đối với vật chứng thuộc

loại mau hỏng hoặc khó bảo quản; trường

hợp không bán được thì tiêu hủy;

Điều 203. Xem xét dấu vết trên

thân thể

1. Khi cần thiết, Điều tra viên tiến hành

xem xét dấu vết của tội phạm hoặc các

dấu vết khác có ý nghĩa đối với việc giải

quyết vụ án trên thân thể người bị giữ trong

trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người

bị tạm giữ, bị can, bị hại, người làm chứng.

………

Thứ năm, sửa đổi Điều 188 Bộ luật

TTHS năm 2015 theo hướng bổ sung quy

36

Số 09(433) - T5/2021

THỰC TIỄN PHÁP LUẬT

Trong trường hợp cần thiết thì Cơ quan điều

tra trưng cầu giám định.

và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự,

khắc phục thực trạng quyền kháng cáo

mang tính “hình thức”; sửa đổi khoản 3

Điều 357 Bộ luật TTHS năm 2015 theo

hướng không sửa án theo hướng giảm bồi

thường thiệt hại cho bị cáo không kháng

cáo hoặc không bị kháng cáo, kháng nghị

nhằm tôn trọng nguyên tắc quyền tự định

đoạt của đương sự đối với các vấn đề về

dân sự. Theo đó, khoản 2, 3 Điều 357 Bộ

luật TTHS năm 2015 sẽ được chỉnh sửa

lại như sau:

Trước khi tiến hành xem xét dấu vết trên

thân thể, Điều tra viên phải thông báo cho

Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp để cử

Kiểm sát viên kiểm sát việc xem xét dấu

vết trên thân thể. Kiểm sát viên phải có

mặt để kiểm sát việc xem xét dấu vết trên

thân thể. Nếu Kiểm sát viên vắng mặt thì

ghi rꢀ vào biên bản xem xét dấu vết trên

thân thể. Trong trường hợp xem xét dấu vết

trên thân thể của bị hại phải thông báo cho

người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của bị hại.

Điều 357. Sửa bán án sơ thẩm

……..

...........

2. Trường hợp Viện kiểm sát kháng

nghị hoặc bị hại, người đại diện theo pháp

luật của bị hại kháng cáo yêu cầu thì hội

đồng xét xử phúc thẩm có thể tăng hình

phạt, áp dụng điều, khoản của Bộ luật hình

sự về tội nặng hơn; áp dụng hình phạt bổ

sung; áp dụng biện pháp tư pháp; chuyển

sang hình phạt khác thuộc loại nặng hơn;

không cho bị cáo hưởng án treo.

Thứ bảy, sửa đổi khoản 1 Điều 292 Bộ

luật TTHS năm 2015 theo hướng bổ sung

quy định về sự có mặt của người bảo vệ

quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương

sự tại phiên tòa sơ thẩm, tạo điều kiện cho

các chủ thể này thực hiện quyền tranh tụng

dân chủ tại phiên tòa. Theo đó, khoản 1

Điều 292 Bộ luật TTHS năm 2015 sẽ được

chỉnh sửa lại như sau:

Trường hợp bị hại, nguyên đơn dân sự,

người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

đến vụ án, người đại diện của họ, người

bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị

hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền

lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án là người

dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về

tâm thần hoặc thể chất kháng cáo yêu cầu

thì hội đồng xét xử phúc thẩm có thể tăng

mức bồi thường thiệt hại.

Điều 292. Sự có mặt của bị hại,

đương sự, người đại diện hoặc người

bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ

1. Nếu bị hại, đương sự, người đại diện

hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích của

họ vắng mặt thì tùy trường hợp, Hội đồng

xét xử quyết định hoãn phiên tòa hoặc vẫn

tiến hành xét xử.

…….

3. Trường hợp có căn cứ, Hội đồng

xét xử phúc thẩm có thể sửa bản án sơ

thẩm theo quy định tại điểm a, b, c, đ,

e, g khoản 1 Điều này và sửa quyết định

xử lý vật chứng cho những bị cáo không

kháng cáo hoặc không bị kháng cáo,

Thứ tám, sửa đổi khoản 2 Điều 357 Bộ

luật TTHS năm 2015 theo hướng cho phép

Tòa án cấp phúc thẩm có thẩm quyền sửa

án theo hướng không có lợi cho bị cáo

khi có kháng cáo của người đại diện của

bị hại nhằm bảo đảm quyền kháng cáo

của người đại diện, người bảo vệ quyền



kháng nghị

Số 09(433) - T5/2021

37