Bảo hộ và khai thác thương mại sáng chế kinh nghiệm từ Nhật Bản
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
BẢO Hꢀ Vꢁ KHAI THꢂC THƯƠNG MꢃI SꢂNG CHẾ
KINH NGHIꢄM TỪ NHẬT BẢN
Phan Quốc Nguyên*
* TS. Khoa Luật - Đai học Quốc gia Hà Nội
Tóm tắt:
Thông tin bài viết:
Số lượng đăng ký sáng chế của một quốc gia cho thấy tiềm lực công
nghệ, khả năng sáng tạo và phát triển kinh tế của quốc gia đó. Khai thác
thương mại sáng chế có vai trò rất quan trọng trong việc đổi mới công
nghệ và là một nội dung chủ đạo trong chính sách phát triển kinh tế của
mỗi quốc gia. Trong phạm vi bài viết này, tác giả phân tích kinh nghiệm
của Nhật Bản về cải cách, đổi mới hệ thống pháp luật về sáng chế và rút
ra một số gợi mở cho Việt Nam.
Từ khóa: Sở hữu trí tuệ; sáng
chế; bảo hộ và khai thác thương
mại đối với sáng chế; Nhật Bản
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 11/5/2021
: 22/5/2021
: 25/5/2021
Abstract:
Article Infomation:
Number of patents filing from one country shows her technology potentials,
innovativecapacity,andeconomicdevelopments.Commercialexploitation
of patents plays a very important role in technology innovation and is an
essential content in each country’s policy for economic development.
Within the scope of this article, the author provides an analysis of Japan's
experience in reform and innovation of the legal system on patent and also
a number of recommendations for Vietnam.
Keywords:
Intellectual
property; patents; protection
and commercial exploitation of
patents; Japan
Article History:
Received
Edited
: 11 May 2021
: 22 May 2021
: 25 May 2021
Approved
Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) Việt Nam đã
coi sáng chế là một trong những đối tượng
quan trọng của quyền sở hữu công nghiệp
(SHCN). Sáng chế là một dạng tài sản trí
tuệ (TSTT) đặc biệt, thuộc loại tài sản vô
hình (TSVH) và đóng vai trò quan trọng
trong quá trình đổi mới và phát triển. Bằng
sáng chế không những tạo động lực cho
nghiên cứu khoa học (NCKH) và đổi mới
sáng tạo mà còn góp phần thu hút nguồn
vốn đầu tư và thúc đẩy chuyển giao công
nghệ (CGCN). Sử dụng và khai thác thương
mại hợp lý loại tài sản này sẽ làm gia tăng
thu nhập cho doanh nghiệp, đóng góp vào
tăng trưởng kinh tế và tăng cường năng lực
cạnh tranh quốc gia.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và toàn
cầu hóa, cùng với sự phát triển, hoàn thiện
hệ thống pháp luật về bảo hộ và thực thi
quyền SHTT theo các chuẩn mực của Tổ
chức Thương mại thế giới (WTO), trong
những năm gần đây, Nhà nước ta đã dành
sự quan tâm lớn việc bảo hộ và khai thác
thương mại đối với sáng chế.
Tuy nhiên, trên thực tế, vấn đề khai thác
thương mại đối với sáng chế còn tương đối
Số 12(436) - T6/2021
57
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
mới; hơn nữa, theo truyền thống và thực
tiễn đời sống pháp lý Việt Nam, quyền
SHTT nói chung và quyền SHCN nói riêng
chủ yếu được đề cập dưới góc độ dân sự.
Sáng chế mới chỉ được đề cập theo hướng
bảo hộ quyền SHCN, tức là, ở trạng thái
“tĩnh” hơn là ở trạng thái “động” (khai thác,
thương mại hóa - TMH). Do vậy, quy định
của pháp luật của nước ta về hình thức khai
thác thương mại đối với sáng chế vẫn còn
khá nhiều bất cập và hạn chế.
quyền SHTT để phát triển. Tuy nhiên, chỉ
đến thời kỳ Minh Trị (1868 - 1912), với sự
quyết tâm phát triển đất nước, thực hiện
chính sách mở cửa bằng cách du nhập văn
hóa phương Tây, các quy định về sáng chế
và các quyền SHTT mới được tạo ra.
Trước đó, dưới thời quân chủ quân sự
Tokugawa (từ 1603 đến 1868), Nhật Bản đã
thực hiện chính sách cấm sản xuất và bán
các quần áo mới, đồ chơi, sách vở, các công
cụ và thiết bị; bảo hộ các công nghệ lỗi thời
hiện có, bảo vệ quyền sở hữu cá nhân đối
với các quyền mang tính thương mại3. Điều
này dẫn đến sự kém phát triển của Nhật Bản,
nền kinh tế suy sụp, tiêu dùng bị hạn chế, các
ngành công nghiệp không phát triển. Đứng
trước thực trạng này, chính quyền mới thời
kỳ Edo đã thực hiện chính sách cải cách,
mở cửa, du nhập kiến thức mới từ phương
Tây, đặc biệt là các công nghệ hiện đại nước
ngoài nhằm vực dậy nền kinh tế cũng như
các ngành công nghiệp của đất nước.
Xác định được tầm quan trọng của việc
khai thác TSTT, đặc biệt là sáng chế trong
quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, Việt
Nam đang tiến hành sửa đổi hệ thống pháp
luật có liên quan, đặc biệt là pháp luật về
sáng chế, bảo đảm phù hợp các quy định
của các hiệp định thương mại tự do thế hệ
mới mà Việt Nam mới tham gia như: Hiệp
định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên
Thái Bình Dương (CPTPP)1, Hiệp định
Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh
Châu Âu (EVFTA)2, v.v.. Trong bối cảnh
đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm đã thành
công trong khuyến khích khai thác thương
mại đối với sáng chế của các nước, trong đó
có Nhật Bản có thể rút ra được một số giải
pháp hữu ích cho Việt Nam.
Vào cuối thế kỷ 19, Chủ tịch đầu tiên
của Văn phòng Sáng chế Nhật Bản, ông
Korekiyo Takahashi, trong chuyến thăm và
làm việc tại Văn phòng Sáng chế Hoa Kỳ đã
phát biểu: “Chúng tôi đã nhìn lại mình và
nghiên cứu xem những quốc gia nào là các
quốc gia vĩ đại nhất để học hỏi họ. Chúng
tôi đã tự hỏi điều gì đã khiến Hoa Kỳ trở
thành một quốc gia vĩ đại đến như vậy? và
chúng tôi đã điều tra để nhận thấy rằng đó
chính là nhờ vào sáng chế. Do vậy, chúng
tôi sẽ phải có sáng chế”4.
1. Nhật Bản xây dựng và hoàn thiện hệ
thống pháp luật về sáng chế
- Xuất phát điểm
Là một quốc gia nghèo nàn về nguồn
lực tự nhiên, Nhật Bản đã phải dựa vào
việc thúc đẩy các nỗ lực sáng tạo thông qua
1
Comprehensive-and-Progressive-Agreement-for-Trans-Pacific-Partnership-CPTPP-English.pdf.
2 Xem toàn văn nội dung Hiệp định EVFTA bằng tiếng Anh tại http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.
cfm?id=1437.
3 Quy định này được ghi nhận tại Pháp lệnh Cấm sáng tạo đồ vật mới của Chính phủ Quân sự tháng 07 năm
1721. Nguồn: Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to
Industrial Development of Japan, Tokyo, 2001, tr.14.
4 The Story of the United States Patent Office, Văn phòng Sáng chế/Bộ Thương mại Hoa Kỳ, Washington D.C.,
1972, tr.20.
58
Số 12(436) - T6/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
- Hệ thống sáng chế của Nhật Bản đầu
thời kỳ Minh Trị
để thực hiện chính sách cân bằng lợi ích
đồng thời cũng để thúc đẩy CGCN, Chính
phủ Nhật Bản đã ban hành chính sách
nhằm khuyến khích và hỗ trợ việc nhập
khẩu công nghệ8.
Luật sáng chế đầu tiên của Nhật Bản
đã ra đời vào đầu thời kỳ Minh Trị, năm
1871. Tuy nhiên, hệ thống này đã thất bại
vì sau một năm, chỉ có một đơn đăng ký
sáng chế về xe kéo tay được nộp vì lý do
vào thời điểm này, Nhật Bản không có một
thẩm định viên sáng chế nào được đào tạo
bài bản5.
Nhờ có luật về sáng chế này, một loạt
sáng chế trong lĩnh vực cơ khí phục vụ
phát triển nông và lâm nghiệp đã được cấp
bằng ngay từ khi hệ thống bảo hộ sáng chế
ra đời. Đầu tiên là các sáng chế của ông
Kenzo Takabayashi, quận Saitama (phía
Bắc Tokyo) về các thiết bị sản xuất trà. Các
thiết bị máy móc sản xuất trà này sau đó
không những được sử dụng để sản xuất trà
cổ truyền địa phương Sayama mà còn được
đưa vào sử dụng tại vùng Shizuoka (phía
Tây Tokyo) và đã đem lại cho danh tiếng
cho trà Shizuoka. Điều này đã mở ra một
giai đoạn phát triển mới cho trà Shizuoka
và giúp cho Shizuoka trở thành một vùng
sản xuất trà nổi tiếng ngày nay9. Nhờ có hệ
thống bảo hộ sáng chế của Nhật Bản, ông
Takabayashi đã được cấp nhiều sáng chế
khác liên quan đến các trang thiết bị và máy
móc sản xuất trà và đã xuất khẩu các công
nghệ này ra nước ngoài. Điều này cũng đã
cho thấy tầm quan trọng của việc bảo hộ
sáng chế trong việc khai thác thương mại
đối với sáng chế và phát triển công nghệ
của Nhật Bản.
Ngày 14/8/1885, Luật Độc quyền sáng
chế đã ra đời6. Sau dó, Chủ tịch Văn
phòng Sáng chế của Nhật Bản này sau
đó đã trở thành Bộ trưởng Bộ Tài chính
và thành Thủ tướng Nhật Bản, đã có tác
động rất mạnh mẽ đến việc phát triển hệ
thống sáng chế của Nhật Bản. Kết quả
là ngay trong năm 1885, đã có 425 đơn
đăng ký sáng chế được nộp theo luật sáng
chế mới trong đó có 99 sáng chế được
cấp văn bằng bảo hộ; trong năm sau đó,
số lượng đơn đăng ký đã tăng lên 1.384
đơn trong đó có 205 sáng chế được cấp
văn bằng bảo hộ7. Một điểm đáng lưu ý
là, do ban đầu, hệ thống bảo hộ sáng chế
chỉ áp dụng cho công dân Nhật Bản nên
dù có nhiều đơn sáng chế được nộp trong
giai đoạn này, nhưng phần lớn là các công
nghệ truyền thống của Nhật Bản. Do vậy,
5 Xem thêm Christopher Heath and Kung-Chung Liu, Legal rules of Technology transfer in Asia, KLUWER
LAW INTERNATIONAL, 2002, tr.100.
6 Xem bài viết First Japanese patent was issued this day in 1885, xem chi tiết tại www.patentyogi.com, truy
cập ngày 24/6/2021.
7
Christopher Heath and Kung-Chung Liu, Legal rules of Technology transfer in Asia, KLUWER LAW
INTERNATIONAL, 2002, tr.100.
8
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Tokyo, 2001, tr.25.
9
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, sách đã dẫn, tr. 25-26.
Số 12(436) - T6/2021
59
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
Ảnh 1: Máy sản xuất trà đã được cấp bằng sáng chế của ông Kenzo Takabayashi
toàn bộ công nghệ đó11. Các lĩnh vực công
nghệ được chuyển giao rất đa dạng, trong đó
bao gồm cả các công nghệ lĩnh vực cơ khí,
đóng tàu, thủy tinh, xi măng, sản xuất thép,
bia và sản phẩm hóa học. Có thể nói rằng,
cùng với việc sửa đổi các điều ước thương
mại với các nước khác, việc thiết lập một hệ
thống bảo hộ sáng chế cho người nước ngoài
thông qua việc sửa đổi Luật Độc quyền sáng
chế (1899) là nguyên nhân quan trọng tạo
đà cho sự tiến bộ và phát triển của nền công
nghiệp Nhật Bản cũng như cho công cuộc
hiện đại hóa của Nhật Bản ngày nay12.
- Hệ thống sáng chế của Nhật Bản giai
đoạn phục hồi Minh Trị (từ năm 1897)
Cuối thế kỷ 19, nhu cầu bảo hộ không biên
giới các quyền SHTT đã được nhiều quốc gia
trong đó có Nhật Bản ủng hộ và theo đuổi.
Công ước Paris (1883) ra đời nhằm bảo đảm
các quyền liên quan đến sự bảo hộ quyền
SHCN. Năm 1890, Nhật Bản đã thiết lập
một hệ thống luật pháp bảo hộ quyền SHCN
hiện đại, gia nhập Công ước Paris và sửa đổi
hệ thống quyền SHCN vào năm 1899 nhằm
thúc đẩy việc CGCN từ nước ngoài. Những
chính sách này của Nhật Bản đã thúc đẩy sự
du nhập các công nghệ hiện đại của Phương
Tây và phần lớn các công nghệ được chuyển
giao đều được các kỹ thuật viên nước ngoài
đến chuyển giao một cách chi tiết và cụ thể
cho kỹ thuật viên bản địa có thể nắm bắt được
Việc sửa đổi Luật Độc quyền sáng chế
đã đem lại cho người nước ngoài sự bảo
hộ sáng chế thích đáng như sự bảo hộ dành
cho người Nhật Bản. Điều này dẫn đến trình
độ công nghệ của các sáng chế được nâng
10 Hình minh họa được trích từ http://www.city.hidaka.lg.jp/DAT/LIB/WEB/1/p24.pdf.
11
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr.26.
12
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 30-32.
60
Số 12(436) - T6/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
cao dần. Tuy nhiên, sự thay đổi trong các
quy định về sáng chế đã tạo ra hố sâu ngăn
cách về công nghệ giữa Nhật Bản và các
nước phương Tây khác. Bởi lẽ, theo Công
ước Paris, chỉ có các sáng chế đáp ứng tính
mới so với thế giới và có trình độ sáng tạo
mới được cấp bằng sáng chế. Do vậy, các
cải tiến kỹ thuật nhỏ của người Nhật Bản
không đáp ứng tiêu chuẩn của Công ước
Paris và không được cấp bằng sáng chế.
Trên thực tế, các đơn xin cấp văn bằng
bảo hộ (VBBH) sáng chế sẽ được thẩm định
chặt chẽ hơn và được yêu cầu cao hơn về
tính mới và trình độ sáng tạo. Trong khi
các tác giả sáng chế nước ngoài nộp đơn
xin cấp VBBH cho các sáng chế mang tính
công nghệ tiên tiến thì phần lớn các sáng
chế của Nhật Bản lại liên quan đến lĩnh vực
thủ công và vật dụng hàng ngày có trình
độ công nghệ thấp13. Kết quả là phần lớn
các sáng chế của nước ngoài đã được cấp
bằng và được bảo hộ trong khi chỉ một số
ít sáng chế của người Nhật có trình độ kỹ
thuật thấp hơn được cấp VBBH do đã có
quy định pháp lý nhằm đối xử công bằng
trong việc thẩm định đơn sáng chế giữa
người nước ngoài và người Nhật.
sáng chế cho các thiết bị đòi hỏi sự khéo
léo thường bị từ chối14. Từ thực tế trên, các
nhà hoạch định chính sách Nhật Bản nhận
thấy rằng, cần phải bảo hộ những loại sáng
chế trong lĩnh vực này; đồng thời, cần phải
khuyến khích các nhà sáng chế Nhật Bản.
Kết quả, năm 1905, nhằm mục đích bảo hộ
các sáng chế nhỏ, cốt lõi, ứng dụng trong
nước của người Nhật cũng như để bảo hộ
“các thiết bị mới có khả năng tạo điều kiện
thuận lợi hơn cho người sử dụng”15, Luật
Mẫu hữu ích được ban hành16.
Nhờ có hệ thống bảo hộ mẫu hữu ích này,
số lượng đơn xin cấp bằng mẫu hữu ích đã
vượt đơn xin cấp bằng sáng chế. Điều này
cho thấy, hệ thống này đã đạt được kết quả
ban đầu trong việc thúc đẩy các hoạt động
sáng tạo chủ yếu mang tính bản địa đồng
thời hỗ trợ cho ngành công nghiệp nhẹ của
Nhật Bản phát triển17.
- Hệ thống sáng chế của Nhật Bản giai
đoạn cuối của thời kỳ Minh Trị (cuối thế
kỷ 20)
Vào giai đoạn cuối của thời đại Minh
Trị, do việc mở rộng sự bảo hộ sáng chế
cho người nước ngoài, các dòng công nghệ
từ nước ngoài chảy vào Nhật Bản đã tăng
đáng kể và những công nghệ được nhập
khẩu này đã trở thành nền tảng phát triển cho
nền công nghiệp của Nhật Bản; đồng thời,
làm gia tăng sức cạnh tranh của Nhật Bản
trên trường quốc tế18. Trong cố gắng để hiện
đại hóa nước nhà, sự bảo hộ sáng chế của
Nhật Bản cho người nước ngoài đã thúc đẩy
Do đó, có ý kiến cho rằng, việc mở rộng
khả năng bảo hộ sáng chế cho người nước
ngoài đã làm cho sáng chế liên quan đến
các vật dụng thông thường của người Nhật
khó được cấp bằng và làm nản lòng các nhà
sáng chế trong nước vì các đơn xin cấp bằng
13
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 35.
14 Như trên.
15
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 35-36.
16 Xem phiên bản tiếng Anh Luật Mẫu Hữu ích của Nhật Bản tại www.jpo.go.jp.
17
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 36.
18
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 38.
Số 12(436) - T6/2021
61
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
mạnh mẽ hơn sự du nhập của các công nghệ
từ nước ngoài trong cả khu vực nhà nước và
tư nhân. Năm 1900, lần đầu tiên số lượng
đơn đăng ký sáng chế của Nhật Bản đã vượt
quá con số 2.000 (2.006)19. Một số công ty
đã thành công trong việc đưa vào Nhật Bản
các công nghệ nước ngoài. Liên doanh hợp
tác đầu tiên của Nhật Bản với nước ngoài
giữa Nippon Electric Limited Partnership
(tiền thân của Tập đoàn NEC hiện nay) và
Western Electric Company (WE) là một ví dụ
điển hình cho thấy công ty Nippon Electric
đã phát triển công nghệ riêng của mình đồng
thời tích hợp được các công nghệ hiện đại
khác thông qua việc hợp tác với công ty
nước ngoài. Trong các điều khoản của hợp
đồng hợp tác liên doanh, các điều khoản liên
quan đến việc quản lý các quyền SHCN đã
được đề cao. Đặc biệt, các điều khoản này
đã chỉ rõ việc quản lý sáng chế ngay từ đầu
thành lập liên doanh có vai trò cực kỳ quan
trọng trong việc chiếm lĩnh thị trường. Bằng
việc tập trung vào hoạt động R&D, Nippon
Electric đã có được nhiều sáng chế nhờ vào
việc áp dụng các công nghệ ban đầu để phát
triển sản phẩm trong đó phải kể đến máy ghi
điện kiểu Nippon Electric, tiền thân của máy
fax ngày nay20.
đơn đăng ký sáng chế tại Nhật Bản đã vượt
ngưỡng 50.000 (55.970 đơn)21.
Sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, một
loạt các công nghệ hiện đại nhất từ các nước
phương Tây đã du nhập vào Nhật Bản và các
công nghệ này đã tạo nền tảng vững chắc
cho các công ty Nhật Bản có được công
nghệ riêng của mình sau một thời gian đồng
thời giúp cho Nhật Bản có một kỷ nguyên
mới phát triển mạnh mẽ về mặt kinh tế22.
Năm 1959 Nhật Bản thông qua Luật Sáng
chế mới23. Luật Sáng chế năm 1959 được
coi là luật căn bản về sáng chế của Nhật
Bản và có hiệu lực cho đến ngày nay. Bên
cạnh đó, Nhật Bản từng bước gia nhập các
hiệp định quốc tế quan trọng có liên quan
như Hiệp định TRIPS vào năm 1994, nỗ lực
thay thế Hoa Kỳ đàm phán, chủ trì cho việc
ra đời CPTPP hiện nay.
Không chỉ thành công với Luật Mẫu hữu
ích, với mục tiêu dần mở rộng các đối tượng
được bảo hộ là sáng chế, bằng nhiều quy
định mới, Nhật Bản mở rộng dần phạm vi
và đối tượng bảo hộ sáng chế. Năm 1975,
các hợp chất dược phẩm; năm 1979, các vi
khuẩn đã được đưa vào thành đối tượng bảo
hộ sáng chế. Đến những năm 1980 các sản
phẩm biến đổi gen đã được công nhận và
được cấp bằng sáng chế. Năm 1988, sáng
chế đầu tiên dành cho động vật đã được
đăng ký. Năm 1997, Văn phòng Sáng chế
ban hành hướng dẫn tạo điều kiện việc cấp
bằng bảo hộ sáng chế cho phần mềm máy
tính và công nghệ sinh học.
- Hệ thống sáng chế của Nhật Bản giai
đoạn cuối thời kỳ Minh Trị đến ngày nay
Năm 1921, khi hệ thống đăng ký sáng
chế ra đời, số lượng sáng chế dần tăng theo
thời gian. Năm 1920, trên 10.000 đơn sáng
chế đã được nộp, đến năm 1966, số lượng
19 Christopher Heath and Kung-Chung Liu, Legal rules of Technology transfer in Asia, 2002 sách đã dẫn, trang 100.
20
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 39-40.
21
Số liệu này được trích từ Tokkyo Chô, Tokkyo seidô 70 nen shi, Tokyo, 1955, trang 134; Tokkyo Chô,
100 Years of History of the Industrial Property System, Vol. 3, Tokyo, 1985, trang 756 và Tokkyo Chô, The
Following 10 Years of Industrial Property System¸Tokyo, 1995, tr. 345.
22
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 56.
23 Xem phiên bản tiếng Anh Luật Sáng chế năm 1959 của Nhật Bản (Luật số 121 ngày 13 tháng 4 năm 1959)
62
Số 12(436) - T6/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
Số lượng sáng chế vẫn không ngừng tăng
theo thời gian; năm 1972 có 102.948, năm
1993 - 361.985 đơn đăng ký sáng chế24.
2. Những gợi mở cho Việt Nam
Có thể nói rằng, sáng chế đã đóng một vai
trò cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển
công nghệ và công nghiệp của Nhật Bản trong
suốt hơn 100 năm qua đồng thời góp phần to
lớn trong việc phát triển trí tuệ và ham muốn
sáng tạo cho người dân Nhật Bản25.
để tăng số lượng sáng chế được bảo hộ và
qua đó tăng số lượng sáng chế được khai
thác thương mại. Hiện nay, chúng ta đang
đứng trước thách thức của hội nhập sâu
rộng kinh tế quốc tế, cạnh tranh mạnh mẽ
nên rất cần các quy định pháp lý phù hợp
nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo hộ và
khai thác thương mại sáng chế.
2) Mở rộng đối tượng được cấp bằng
sáng chế
Hiện nay, Việt Nam là nước đang phát
triển, công nghệ chủ yếu còn lạc hậu nên
các doanh nghiệp Việt Nam rất cần được
chuyển giao các công nghệ nước ngoài
nhằm đổi mới công nghệ, cải tiến sản
phẩm hàng hóa, dịch vụ để tăng sức cạnh
tranh. Đồng thời, chúng ta cũng cần bảo
vệ các công nghệ nội sinh trước nguy cơ
bị đánh cắp. Điều kiện của Việt Nam hiện
nay có những nét tương tự giai đoạn phát
triển của Nhật Bản cuối thời kỳ Minh Trị.
Từ những kinh nghiệm của Nhật Bản về
phát triển pháp luật về sáng chế, có thể rút
ra một số gợi mở cho Việt Nam như sau:
1) Xây dựng quy định nhằm thúc đẩy
việc đăng ký các giải pháp hữu ích
Theo quy định của Điều 59 Luật SHTT
năm 2005, các đối tượng sau không được
bảo hộ với danh nghĩa sáng chế:
a) Phát minh, lý thuyết khoa học, phương
pháp toán học;
b) Sơ đồ, kế hoạch, quy tắc và phương
pháp để thực hiện các hoạt động trí óc,
huấn luyện vật nuôi, thực hiện trò chơi, kinh
doanh; chương trình máy tính;
c) Cách thức thể hiện thông tin;
d) Giải pháp chỉ mang đặc tính thẩm mỹ;
e) Giống thực vật, giống động vật;
f) Quy trình sản xuất thực vật, động vật
chủ yếu mang bản chất sinh học mà không
phải là quy trình vi sinh;
Qua lịch sử phát triển hệ thống bảo hộ
sáng chế và khai thác thương mại đối với
sáng chế của Nhật Bản có thể thấy rằng
Nhật Bản đã có các quy định pháp lý phù
hợp với từng giai đoạn phát triển của Nhật
Bản, khuyến khích được việc đăng ký sáng
chế tại Nhật Bản qua việc cùng lúc đưa ra
các quy định bảo hộ sáng chế chặt chẽ và
mở rộng đăng ký các mẫu hữu ích. Nhờ đó,
số lượng sáng chế của Nhật Bản tăng lên rõ
rệt. Do vậy, chúng ta cũng cần có các quy
định bảo hộ và khai thác thương mại sáng
chế cho phù hợp từng giai đoạn phát triển
g) Phương pháp phòng ngừa, chẩn đoán
và chữa bệnh cho người và động vật.
Kinh nghiệm của Nhật Bản cũng cho
thấy, trong số các đối tượng trên, có một số
đối tượng cần được mở rộng khả năng bảo
hộ sáng chế:
Thứ nhất, chương trình máy tính:
Chương trình máy tính cũng phần nào
mang tính chất kỹ thuật nhưng giống như
pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới,
pháp luật về bảo hộ sáng chế của Việt
Nam từ trước đến nay đều không bảo hộ
24 Christopher Heath and Kung-Chung Liu, Legal rules of Technology transfer in Asia, 2002, Sđd, tr. 100.
25
Institute of Intellectual Property, Experience of Japan - Contribution by the Patent System to Industrial
Development of Japan, Sđd, tr. 49.
Số 12(436) - T6/2021
63
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
sáng chế đối tượng này26. Có những lý do
giải thích cho việc không bảo hộ sáng chế
chương trình máy tính và phần mềm máy
tính như: khó mà xác định được tính mới
của phần mềm máy tính hoặc chương trình
máy tính; chương trình và phần mềm máy
tính được viết và thực hiện các phép toán
lôgic bằng những câu lệnh hoặc mã khóa
nhất định theo hệ nhị phân với các số 0 và 1
của phương pháp toán học... Trong khi đó,
mặc dù Nhật Bản là nước phát triển nhưng
pháp luật SHTT Nhật Bản vẫn bảo hộ sáng
chế cho chương trình máy tính27. Điều này
giúp cho Nhật Bản phát triển mạnh mẽ ứng
dụng phần mềm, đặc biệt trong điều kiện
của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ
tư. Vì vậy, Việt Nam cần sớm xem xét, bổ
sung bảo hộ chương trình máy tính dưới
dạng sáng chế.
quốc gia bảo hộ giống cây trồng mới dưới
dạng sáng chế. Điều này là một trong những
nguyên nhân giúp nền nông nghiệp của Nhật
Bản phát triển như ngày nay. Trong điều kiện
là nước nông nghiệp, Việt Nam cũng xem
xét việc bảo hộ sáng chế cho giống cây trồng
mới để tăng số lượng sáng chế được đăng ký
và bảo hộ tại Việt Nam.
Thứ ba, giống động vật: Tại Việt Nam,
giống động vật không được bảo hộ dưới
dạng sáng chế. Quy định pháp lý này cũng
phù hợp với pháp luật quốc tế về bảo hộ
quyền SHCN. Có thể thấy rằng, giống động
vật không đáp ứng đủ các điều kiện về bảo
hộ sáng chế. Giống động vật được lai tạo có
thể đáp ứng điều kiện về tính mới và trình
độ sáng tạo nhưng khó đáp ứng điều kiện về
khả năng áp dụng công nghiệp. Cụ thể, về
bản chất sinh học, giống lai động vật thế hệ
1 và thế hệ 2 có thể tương đồng nhưng đến
thế hệ 3 thì có thể không tương đồng thế hệ
1 và 2. Tuy nhiên, đối với giống động vật
biến đổi gen, một số quốc gia, trong đó có
Nhật Bản đã đưa vào đối tượng bảo hộ sáng
chế. Trong thời gian tới Việt Nam cần xem
xét đưa giống động vật biến đổi gen vào đối
tượng bảo hộ sáng chế để tăng số lượng đơn
Thứ hai, giống cây trồng: Giống cây trồng
cũng mang bản chất kỹ thuật và đáp ứng đầy
đủ điều kiện bảo hộ sáng chế nhưng do có
những đặc trưng riêng biệt nên đối tượng này
đã không được bảo hộ dưới dạng sáng chế
mà được bảo hộ theo một hệ thống riêng biệt
(bảo hộ quyền đối với giống cây trồng) tại
Việt Nam28. Mặc dù, trên thế giới các quốc
gia cũng có những quy định khác nhau về
bảo hộ giống cây trồng, nhưng Nhật Bản là
đăng ký và bằng sáng chế trong tương lai
26 Pháp luật về bảo hộ quyền SHTT của Việt Nam định nghĩa “Chương trình máy tính” là tập hợp các chỉ dẫn
được thể hiện dưới dạng các lệnh, các mã, lược đồ hoặc bất kỳ dạng nào khác, khi gắn vào một phương tiện
mà máy tính đọc được, có khả năng làm cho máy tính thực hiện được một công việc hoặc đạt được một kết
quả cụ thể. Chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học, dù được thể hiện dưới dạng mã nguồn
hay mã máy (Điều 22.1, Luật SHTT).
27 Xem thêm Phan Quốc Nguyên (chủ biên), Sở hữu Trí tuệ và Chuyển giao Công nghệ phục vụ Đổi mới Sáng
tạo, Nxb. Đại học Bách khoa Hà Nội, năm 2020, tr. 55-56.
28 Theo khoản 24 Điều 4 Luật SHTT Việt Nam thì giống cây trồng là quần thể cây trồng thuộc cùng một cấp
phân loại thực vật thấp nhất, đồng nhất về hình thái, ổn định qua các chu kỳ nhân giống, có thể nhận biết được
bằng sự biểu hiện các tính trạng do kiểu gen hoặc sự phối hợp của các kiểu gen quy định và phân biệt được với
bất kỳ quần thể cây trồng nào khác bằng sự biểu hiện của ít nhất một tính trạng có khả năng di truyền được. Đối
tượng quyền đối với giống cây trồng là vật liệu nhân giống và vật liệu thu hoạch (khoản 3 Điều 3 Luật SHTT).
Theo Điều 158 Luật SHTT về điều kiện chung đối với giống cây trồng được bảo hộ thì giống cây trồng được
bảo hộ là giống cây trồng được chọn tạo hoặc phát hiện và phát triển, thuộc Danh mục loài cây trồng được
Nhà nước bảo hộ do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành, có tính mới, tính khác biệt, tính đồng
nhất, tính ổn định và có tên phù hợp.
64
Số 12(436) - T6/2021
8 trang
13860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bảo hộ và khai thác thương mại sáng chế kinh nghiệm từ Nhật Bản", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_ho_va_khai_thac_thuong_mai_sang_che_kinh_nghiem_tu_nhat.pdf
