Vấn đề “hình sự hóa” quan hệ dân sự, kinh tế khi định tội đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
VẤN ĐỀ “HÌNH SỰ HÓA” QUAN HỆ DÂN SỰ, KINH TẾ...
KHI ĐỊNH TỘI ĐỐI VỚI TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN
HÀ THỊ HỒNG THẮM*
Trong bối cảnh nền kinh tế của đất nước ngày càng phát triển, tội phạm xâm phạm
sở hữu nói chung, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nói riêng có xu hướng gia tăng với tính
chất, mức độ ngày càng tinh vi, nguy hiểm hơn, do đó quy định của pháp luật đã có sự
thay đổi, bổ sung cho phù hợp. Tuy nhiên, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người
phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản vẫn gặp phải một số hạn chế nhất định. Trong phạm
vi bài viết, tác giả phân tích hạn chế về việc hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế khi
xử lý đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Từ khóa: Chiếm đoạt tài sản, dân sự hóa, hình sự hóa, lừa đảo, trách nhiệm hình sự.
Ngày nhận bài: 07/9/2020; Biên tập xong: 14/9/2020; Duyệt đăng: 15/9/2020
In the context of increasingly developed economy, the crimes infringing
property generally, the crime of fraudulent appropriation of property particularly
tends to increase with dangerous and sophisticated modus operandi. Therefore,
the laws have been accordantly amended and supplemented. However, the
criminal prosecution for the offenders of fraudulent appropriation of property still
encounters some limitations. In this article, the author analyzes shortcomings on
the criminalization of civil and economic relations in dealing with the crime of
fraudulent appropriation of property.
Keywords: Appropriation of property, civilianize, criminalize, fraud, criminal liability.
1. Đặt vấn đề
“Hình sự hóa” là một khái niệm
pháp lý được sử dụng rộng rãi trong
lĩnh vực lập pháp hình sự. Đây là việc
quy định mới trong Phần các tội phạm
của Bộ luật hình sự (BLHS), chế tài hình
sự (hình phạt) đối với hành vi nguy
hiểm cho xã hội nào đó mà nay mới bị
coi là tội phạm hoặc tăng nặng hơn loại,
mức hình phạt đối với một số loại tội
phạm mà trước đây đã quy định hoặc
loại, mức hình phạt nhẹ hơn đối với một
Trong những năm vừa qua, việc
truy cứu trách nhiệm hình sự đối với
hành vi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài
sản được thực hiện tương đối nhiều trên
thực tế. Trong quá trình đó, không ít hạn
chế đã bộc lộ, trong đó có thể kể đến việc
hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế.
Đây là hướng xử lý tiêu cực khi truy cứu
trách nhiệm hình sự đối với hành vi lừa
đảo chiếm đoạt tài sản mà cơ quan tiến
hành tố tụng phải khắc phục để có thể
định tội đúng đối với tội danh này.
1
số loại tội phạm đó. Nội dung hình sự
hóa là việc quy định mới chế tài hình sự
2. Vấn đề hình sự hóa các quan hệ
dân sự, kinh tế
* Thạc sĩ, Khoa Luật - Trường Đại học Công nghệ
Thành phố Hồ Chí Minh
Số chuyên đề 03 - 2020
Khoa học Kiểm sát 17
VẤN ĐỀ “HÌNH SỰ HÓA” QUAN HỆ DÂN SỰ, KINH TẾ...
đối với hành vi nguy hiểm mới bị coi là
tội phạm hoặc tăng nặng hơn loại, mức
hình phạt đối với một số loại tội phạm
trong BLHS.
của mình phải phân biệt được sự khác
nhau giữa tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
và vi phạm nghĩa vụ trong các giao dịch
dân sự, kinh tế.
Như vậy, hình sự hóa là hoạt động
lập pháp hình sự mà chỉ Quốc hội mới
được tiến hành. Tuy nhiên, trong thực
tiễn, thuật ngữ “hình sự hóa” thường
sử dụng để chỉ hoạt động của các cơ
quan tiến hành tố tụng gắn liền với hiện
tượng tiêu cực trong công tác khởi tố,
điều tra, truy tố, xét xử. Đó là việc cơ
quan, người tiến hành tố tụng hình sự
áp dụng quy định của pháp luật hình
sự để giải quyết các tranh chấp, vi phạm
pháp luật mà đáng lẽ ra phải dùng các
quy phạm pháp luật phi hình sự để giải
quyết nên đã gây ra tình trạng oan, sai.
Việc giao kết và thực hiện hợp đồng
trong lĩnh vực dân sự, kinh tế làm phát
sinh quyền và nghĩa vụ của các bên tham
gia hợp đồng và hầu hết đều có liên
quan đến việc giao, nhận, hoàn trả tài
sản giữa các bên. Việc vi phạm nghĩa vụ
giao, nhận, hoàn trả tài sản giữa các bên
ký kết hợp đồng, tùy theo từng trường
hợp mà phải chịu trách nhiệm dân sự,
kinh tế; chấm dứt hợp đồng, bồi thường
thiệt hại, phạt vi phạm hợp đồng theo
thỏa thuận, phạt tiền; trường hợp lợi
dụng việc giao kết, thực hiện hợp đồng
trong lĩnh vực dân sự, kinh tế để chiếm
đoạt tài sản của người khác thì phải chịu
trách nhiệm hình sự. Nếu có hành vi
gian dối để giao kết, thực hiện hợp đồng
rồi chiếm đoạt tài sản của người khác
thì phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Như vậy, hành vi chiếm đoạt chính là
tiêu chí chủ yếu để phân biệt hành vi có
dấu hiệu phạm tội lừa đảo chiếm đoạt
tài sản với hành vi vi phạm hợp đồng,
tránh hình sự hóa quan hệ dân sự.
Hình sự hóa quan hệ dân sự, kinh
tế nảy sinh từ các quan hệ dân sự, kinh
tế, những quan hệ có tính chất giao dịch
hợp đồng giữa hai bên hoặc nhiều bên.
Trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự
đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản,
hình sự hóa quan hệ dân sự, kinh tế là
việc các cơ quan tiến hành tố tụng khởi
tố, điều tra, truy tố, xét xử về tội lừa đảo
chiếm đoạt tài sản đối với những trường
hợp đáng lẽ do pháp luật dân sự và kinh
tế điều chỉnh. Đây chính là việc áp dụng
sai pháp luật dẫn đến hậu quả xử lý oan
người vô tội, làm ảnh hưởng lớn đến uy
tín của các cơ quan tiến hành tố tụng. Do
đó, chống hình sự hóa quan hệ dân sự,
kinh tế trong áp dụng pháp luật hình sự
đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là
một vấn đề hết sức quan trọng mà yêu
cầu đặt ra là các cơ quan tiến hành tố
tụng trong quá trình thực thi nhiệm vụ
Tuy nhiên, mục đích, ý thức chiếm
đoạt tài sản thường được che giấu nên
các cơ quan tiến hành tố tụng phải
chứng minh nhằm xác định có hành vi
chiếm đoạt hay không. Đây là một việc
làm tương đối khó khăn. Vì vậy, trong
thực tế xảy ra không ít các trường hợp
cơ quan tiến hành tố tụng đã hình sự
hóa các quan hệ dân sự, kinh tế khi giải
quyết các vụ án về tội lừa đảo chiếm
đoạt tài sản. Để xác định có hành vi
18 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 03 - 2020
HÀ THỊ HỒNG THẮM
chiếm đoạt hay không trong các trường
hợp có liên quan đến giao kết hay thực
hiện các nghĩa vụ của hợp đồng, cần
phải xem xét một cách đầy đủ, toàn diện
các nội dung như: Thời hạn phải hoàn
trả tài sản theo hợp đồng; Bên vi phạm
hợp đồng có cố ý không thực hiện nghĩa
vụ hoàn trả tài sản hay không, có ý thức
chiếm đoạt hay không; Người có tài sản
(chủ sở hữu hoặc người đang quản lý
hợp pháp) đã thực sự mất quyền hợp
pháp của mình đối với tài sản chưa; Xem
xét việc thực tế thực hiện hợp đồng. Ví
dụ như mục đích vay, mượn tài sản ghi
trong hợp đồng và thực tế có sử dụng
tài sản theo nghĩa vụ hợp đồng hay
không,... Chỉ sau khi xem xét đầy đủ nội
dung trên kết hợp với các yếu tố, tình
tiết khác có trong hồ sơ vụ án thì mới có
thể xác định được có hành vi chiếm đoạt
hay không. Nếu chứng minh được có
hành vi chiếm đoạt trong khi thực hiện
thì mới có thể xử lý hình sự (kết hợp với
giá trị tài sản thỏa mãn định lượng theo
quy định của luật), nếu không thì việc
vi phạm nghĩa vụ hợp đồng chỉ có thể bị
xử lý theo trách nhiệm dân sự, kinh tế.
Điều này có thể được minh họa thông
qua ví dụ cụ thể sau: A hợp đồng thuê
xe ô tô của B để đi du lịch tại địa điểm H
trong 10 ngày. Đến thời hạn trả nhưng
A đã không trả xe cho B. Như vậy, A đã
vi phạm hợp đồng (hợp đồng thuê xe)
giữa A và B. Việc xử lý hành vi của A có
thể có các trường hợp sau:
nói với B là để đi du lịch nên B giao xe
cho A. Tuy nhiên, ngay sau khi nhận xe
ôtô, A không đi du lịch mà đem đặt xe
lấy tiền đánh bạc. Trường hợp này, A có
ý định chiếm đoạt từ trước khi thuê xe
của B để lấy tiền đánh bạc nhưng lại lừa
dối B là thuê xe để đi du lịch nên B đã
tưởng thật và giao xe cho A. Đến khi phải
trả xe, A không trả được và thực tế xe đã
bị chiếm đoạt. Vì vậy, trường hợp này A
phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Trường hợp thứ hai: A thuê xe ôtô
đúng là để đi du lịch, A đã chuẩn bị đầy
đủ hành trang và sau khi thuê xe, A lái
xe đó đi du lịch. Tuy nhiên, trong thời
gian đi du lịch A đã đánh bạc hết tiền, A
đem xe đi cầm cố tại tiệm cầm đồ lấy tiền
chơi bạc, đến thời hạn phải trả xe cho B
thì A không trả được. Trong trường hợp
này, việc A nhận xe của B là hoàn toàn
ngay thẳng, hợp pháp, nhưng sau khi
nhận xe, A đã sử dụng vào mục đích bất
hợp pháp và chiếm đoạt nên A phạm tội
lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
Trường hợp thứ ba: Sau khi thuê
xe ôtô, A đã đi du lịch theo đúng thỏa
thuận ghi trong hợp đồng. Đến thời hạn
phải trả xe cho B, A không trả mà sử
dụng xe ôtô đi du lịch tiếp ở nơi khác,
A điện thoại về nói với B là tiếp tục thuê
xe thêm để đi du lịch nơi khác, B không
đồng ý nhưng A vẫn đi và nói với B sẽ
trả xe ôtô cho B sau vài ngày nữa. A
không có ý thức chiếm đoạt và sau 15
ngày A mang xe đến trả B. Trong trường
hợp này, A đã vi phạm hợp đồng về thời
hạn hoàn trả xe, nhưng do A không có
hành vi chiếm đoạt nên A chỉ phải chịu
trách nhiệm dân sự.
Trường hợp thứ nhất: Trước khi đến
thuê xe, do A đánh bạc đã thua hết tiền
nên đã tìm cách thuê xe của B với mục
đích chiếm đoạt chiếc xe. Khi thuê xe, A
Số chuyên đề 03 - 2020
Khoa học Kiểm sát 19
VẤN ĐỀ “HÌNH SỰ HÓA” QUAN HỆ DÂN SỰ, KINH TẾ...
Trường hợp thứ tư: A thuê xe của
B và sử dụng vào mục đích để đi du
lịch đúng như trong hợp đồng thuê xe
nhưng trong khi lái xe A bị tai nạn, xe
của B bị hỏng, đến thời hạn trả xe cho
B nhưng A không trả được. A không có
tiền để đi sửa xe hoặc mua xe mới để trả
cho B. Trong trường hợp này, đúng là
A không trả xe cho B nhưng việc không
trả là có lý do khách quan, A không có ý
định chiếm đoạt, vì thế A chỉ phải chịu
trách nhiệm dân sự.
trường hợp hợp đồng trong lĩnh vực dân
sự, kinh tế được bảo đảm bằng các biện
pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân
sự như: thế chấp, cầm cố, bảo lãnh,... ký
kết theo đúng quy định của pháp luật thì
các hành vi vi phạm nghĩa vụ được giải
quyết bằng các biện pháp dân sự, kinh tế.
Vì vậy, hành vi vi phạm đó không phải
là hành vi phạm tội và không thể bị truy
cứu trách nhiệm hình sự. Hoặc trường
hợp hợp đồng được ký kết do một bên
bị ép buộc, cưỡng bức và bị tố cáo hình
sự thì hợp đồng đó là vô hiệu, không làm
phát sinh quyền hợp pháp được bảo vệ
của bên cưỡng bức nên đã loại trừ trách
nhiệm hình sự của bên vi phạm nghĩa
vụ, bên bị cưỡng bức. Ví dụ: A sở hữu
một căn nhà và đã thế chấp nhà để vay
tiền ở ngân hàng. A nợ B một số tiền, đến
hạn phải trả mà chưa có tiền để trả. Mặc
dù A đã nói rõ cho B biết là căn nhà đó A
đang thế chấp tại ngân hàng nhưng B vẫn
dùng vũ lực ép buộc A viết giấy bán nhà
cho B nhằm ràng buộc việc trả nợ. Không
còn cách nào khác, A đã phải viết giấy
bán căn nhà đó cho B theo yêu cầu của B.
Sau đó, do không nhận được nhà, Acũng
chưa trả được nợ, B đến cơ quan Công
an tố cáo hành vi của A là lừa đảo chiếm
đoạt tài sản. Trong trường hợp này, việc
khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
đối với hành vi của A chính là đang hình
sự hóa quan hệ dân sự. A viết giấy bán
nhà do bị B ép buộc và A cũng không có
ý định cũng như hành vi chiếm đoạt số
tiền mà A đã vay của B thông qua việc
viết giấy bán nhà đó.
Như vậy, mặc dù trong các trường
hợp nêu trên đều có biểu hiện cụ thể giống
nhau, đó là: A thuê xe ô tô của B để đi du
lịch và đến thời hạn phải trả xe, A không
trả được. Tuy nhiên, nếu chứng minh
được A có ý thức chiếm đoạt và có hành
vi chiếm đoạt thì tùy từng trường hợp mà
A bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội
lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc tội lạm
dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, còn
trong những trường hợp không chứng
minh được A có hành vi chiếm đoạt thì A
chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự.
Trên thực tế, các trường hợp hình
sự hóa trách nhiệm dân sự, kinh tế khi
xử lý về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài
sản rất đa dạng, tương đối phức tạp và
không dễ dàng nhận thấy nên các cơ
quan tiến hành tố tụng có thể mắc phải
sai lầm này. Tuy nhiên, thực tế có một số
trường hợp đặc trưng khi vi phạm nghĩa
vụ được thỏa thuận trong hợp đồng
nhưng chưa có căn cứ để xác định trách
nhiệm hình sự; truy cứu trách nhiệm
hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
trong các trường hợp đó là đang hình sự
hóa quan hệ dân sự, kinh tế. Ví dụ như
Qua những phân tích trên có thể
nói rằng, yếu tố chiếm đoạt là dấu hiệu
20 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 03 - 2020
HÀ THỊ HỒNG THẮM
định tội bắt buộc đối với tội phạm thuộc
nhóm các tội xâm phạm sở hữu nói
chung, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản
nói riêng. Ranh giới giữa vi phạm pháp
luật dân sự, kinh tế hay tội phạm chủ
yếu từ việc chứng minh: Có hay không
có yếu tố chiếm đoạt tài sản. Vì vậy,
để tránh việc hình sự hóa các quan hệ
dân sự, kinh tế khi xử lý về tội lừa đảo
chiếm đoạt tài sản, điều cốt lõi là phải
có nhận thức, quan điểm đúng đắn về
yếu tố chiếm đoạt tài sản. Trong khoa
học pháp lý hình sự, “Chiếm đoạt tài sản
là hành vi cố ý chuyển biến trái pháp luật
tài sản đang thuộc sự quản lý của người
khác thành tài sản của mình”1. Các đặc
điểm pháp lý của hành vi chiếm đoạt
bao gồm:
dụng ngân hàng, tài sản bị chiếm đoạt
có thể là vốn dưới hình thức tiền tệ (tiền
Việt Nam hoặc ngoại tệ), quyền tài sản,
các công cụ thanh toán (ngân phiếu thanh
toán, séc hoặc các giấy tờ có giá). Tài sản
này phải có thực, thuộc sở hữu của người
bị chiếm đoạt và chủ sở hữu không từ
chối quyền sở hữu đối với tài sản;
Về mặt chủ quan, lỗi của người thực
hiện hành vi chiếm đoạt là lỗi cố ý trực
tiếp và với mục đích tư lợi. Người phạm
tội biết rõ rằng tài sản mà mình có ý
định chiếm đoạt đang có người quản lý
nhưng vẫn mong chuyển dịch trái pháp
luật tài sản đó thành tài sản của mình.
3. Kết luận
Khắc phục tình trạng “hình sự hóa”
các vi phạm pháp luật dân sự để góp
phần nâng cao chất lượng, hiệu quả
phòng chống tội lừa đảo chiếm đoạt
tài sản cũng là một biện pháp cần được
các cơ quan tư pháp quán triệt và thực
hiện. Xác định ranh giới giữa tội lừa đảo
chiếm đoạt tài sản với vi phạm pháp luật
dân sự và người tiến hành tố tụng hình
sự nhận thức đúng đắn, thống nhất vấn
đề này là cơ sở để công tác đấu tranh
phòng, chống tội phạm này được thực
hiện một cách hiệu quả./.
Về mặt khách quan, hành vi làm
cho chủ tài sản mất khả năng thực tế
thực hiện quyền chiếm hữu, quyền sử
dụng, quyền định đoạt đối với tài sản
đồng thời tạo cho người chiếm đoạt có
thể thực hiện các quyền này. Những
vấn đề quan trọng trong việc xác định
hành vi chiếm đoạt tài sản là: không
thực hiện việc hoàn trả tài sản, chuyển
dịch quyền sở hữu tài sản trái pháp
luật, chủ sở hữu bị mất vĩnh viễn quyền
hợp pháp của mình đối với tài sản, một
bên tham gia hợp đồng đã chiếm hữu,
sử dụng, định đoạt tài sản của người
khác như của mình;
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi,
bổ sung năm 2017).
2. Trường Đại học Luật thành phố Hồ
Chí Minh (2015), Giáo trình Luật hình sự Việt
Nam (Phần các tội phạm – Quyển 1), NXB
Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam.
Đối tượng chiếm đoạt là tài sản phải
đang có người quản lý. Trong lĩnh vực tín
1ꢀ.
Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh
(2015), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các
tội phạm – Quyển 1), NXB Hồng Đức – Hội Luật
gia Việt Nam, tr 166.
Số chuyên đề 03 - 2020
Khoa học Kiểm sát 21
5 trang
12380
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vấn đề “hình sự hóa” quan hệ dân sự, kinh tế khi định tội đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- van_de_hinh_su_hoa_quan_he_dan_su_kinh_te_khi_dinh_toi_doi_v.pdf
