Tập huấn Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG VỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT

TRIỂN MÔI TRƯỜNG HỌC VÀ SỬ DỤNG NGOẠI NGỮ

1

1. Mô tả chương trình bồi dưỡng

Chương trình bồi dưỡng được thực hiện theo nhiệm vụ “xây dựng, phát

triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ, phát động phong trào giáo viên cùng

học tiếng Anh với học sinh”. Chương trình này giúp cán bộ quản lý và giảng

viên/giáo viên hiểu, áp dụng và chủ động, sáng tạo trong việc tổ chức các hoạt

động dạy, học và sử dụng tiếng Anh cho đơn vị và địa phương.

2. Mục tiêu

Sau khi được bồi dưỡng, cán bộ quản lý, chuyên viên Sở và giảng

viên/giáo viên có thể:

2.1. Mục tiêu chung

- Hiểu được tầm quan trọng của các hoạt động xây dựng, phát triển môi

trường học và sử dụng ngoại ngữ ngoài lớp học;

- Áp dụng các hoạt động trong cuốn Sổ tay “Xây dựng, phát triển môi

trường học và sử dụng ngoại ngữ” để đa dạng hóa các hình thức tổ chức hoạt

động ngoại khóa;

- Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ phù hợp với

điều kiện thực tế của đơn vị, địa phương.

2.2. Mục tiêu cụ thể

- Hiểu được nội dung, quy trình tổ chức triển khai hoạt động;

- Phối hợp hiệu quả với các bên liên quan trong việc tổ chức triển khai các

hoạt động;

- Lập kế hoạch hành động cho từng hoạt động;

- Phát triển kỹ năng tổ chức sự kiện thông qua trải nghiệm các hoạt động;

- Đánh giá việc triển khai và điều chỉnh nội dung các hoạt động phù hợp

với điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

3. Đối tượng

- Cán bộ quản lý (chuyên viên Sở/Phòng, đại diện BGH trường/BCN

khoa);

- Giảng viên/giáo viên tiếng Anh.

4. Thời lượng: 01 ngày (8 giờ)

5. Hình thức

- Trực tiếp: các chuyên gia trực tiếp bồi dưỡng tại các địa phương;

2

- Trực tuyến: cán bộ quản lý, chuyên viên, giảng viên/giáo viên được tiếp

cận với các bài giảng và nguồn học liệu trực tuyến.

6. Nội dung

Thời gian

Nội dung

1. Giới thiệu tổng quan về cơ sở lý luận

Tầm quan trọng của các hoạt động xây dựng,

phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

ngoài lớp học cho người học

2. Giới thiệu tổng quan về cuốn Sổ tay

- Mục đích, ý nghĩa, yêu cầu

- Cấu trúc

Thành phần

Cán bộ quản

lý, chuyên

viên, giảng

viên/ giáo

viên

Sáng

(08:00-

11:30)

- Nội dung

- Phương thức triển khai

3. Giới thiệu chung về 10 hoạt động

4. Hướng dẫn tổ chức thực hiện một số hoạt

động

5. Sự phối hợp của các bên liên quan trong việc

tổ chức triển khai các hoạt động

6. Lập kế hoạch hành động cho 10 hoạt động

- Làm việc nhóm (mỗi nhóm 01 hoạt động)

- Thuyết trình nhóm

Chiều

(13:30-

17:00)

Giảng viên/

giáo viên

- Thảo luận

7. Yêu cầu đối với người tham gia tập huấn

- Tham gia đầy đủ chương trình bồi dưỡng;

- Tham gia tích cực các hoạt động thảo luận, tương tác;

- Có sản phẩm trình bày/thuyết trình.

8. Tài liệu tập huấn

- Cuốn Sổ tay hướng dẫn xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng

ngoại ngữ;

- Tài liệu phát tay (hand-out);

- Bản in nội dung bài giảng;

- Video clip và hình ảnh minh họa các hoạt động.

3

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG VỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN

MÔI TRƯỜNG HỌC VÀ SỬ DỤNG NGOẠI NGỮ

4

MỤC LỤC

1. CƠ SỞ PHÁP LÝ ..............................................................................................6

2. CƠ SỞ LÝ LUẬN .............................................................................................7

2.1. Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ theo xu hướng

giáo dục m ở ........................................................................................................7

2.2 Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ theo mô hình

cộng đồng học tập ..............................................................................................9

2.2.1 Lợi ích của xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

ngoài lớp học .................................................................................................11

2.2.2 Các thành tố xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại

ngữ ................................................................................................................13

3. CƠ SỞ THỰC TIỄ N .......................................................................................16

4. GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG HỌC VÀ SỬ

DỤNG NGOẠI NGỮ Ở VIỆT NAM .................................................................16

4.1. Giải phá p ................................................................................................17

4.2. Các nguyên tắc ..........................................................................................18

4.2.1. Nguyên tắc xây dựng các hoạt động trong bộ Sổ tay ..........................18

4.2.2 Tiêu chí xây dựng các hoạt động .........................................................19

4.2.3 Nguyên tắc xây dựng môi trường học và sử dụng ngoại ngữ ..............21

4.2.4 Nguyên tắc tổ chức và quản lý các hoạt động .....................................21

4.2.5 Nguyên tắc đảm bảo động cơ học tập trong cộng đồng ......................27

4.3. Qui trình ....................................................................................................29

5. KẾT LUẬ N .....................................................................................................33

5

1. CƠ SỞ PHÁP LÝ

Nghiên cứu xây dựng và phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

đựợc thực hiện trên các cơ sở pháp lý sau:

- Căn cứ Quyết định số 1400/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính phủ: Về việc

phê duyệt Đề án "Dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai

đoạn 2008 – 2020" phê duyệt ngày 30 tháng 9 năm 2008;

- Căn cứ Quyết định số 66/2008/QĐ-BGDĐT ngày 02 tháng 12 năm 2008

của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc Quy định Chương trình giáo dục

thường xuyên về tiếng Anh thực hành;

- Căn cứ Chỉ thị số 01/CT-TTg ngày 09/01/2012 của Thủ tưởng Chính phủ

về một số biện pháp triển khai chủ trương chủ động và tích cực hội nhập quốc

tế;

- Căn cứ Thông tư số 01/ 2014/ TT-BGDĐT, ngày 24 tháng 01 năm 2014

ban hành “Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam”. Theo đó, với

bậc 3, người học: “có thể hiểu được các ý chính của một đoạn văn hay bài phát

biểu chuẩn mực, rõ ràng về các chủ đề quen thuộc trong công việc, trường học,

giải trí, v.v... Có thể xử lý hầu hết các tình huống xảy ra khi đến khu vực có sử

dụng ngôn ngữ đó. Có thể viết đoạn văn đơn giản liên quan đến các chủ đề quen

thuộc hoặc cá nhân quan tâm. Có thể mô tả được những kinh nghiệm, sự kiện,

giấc mơ, hy vọng, hoài bão và có thể trình bày ngắn gọn các lý do, giải thích ý

kiến và kế hoạch của mình”.

- Căn cứ Quyết định số 2080/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ “Phê

duyệt điều chỉnh, bổ sung Đề án dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục

quốc dân giai đoạn 2017 – 2025” ban hành ngày 22/12/2017 đã chỉ đạo 8 nội

dung định hướng, trong đó có đề cập: Tạo bước đột phá về chất lượng dạy và

học ngoại ngữ cho các cấp học và trình độ đào tạo, khuyến khích đưa ngoại ngữ

vào nhà trường từ bậc mầm non và các hoạt động xã hội. Đẩy mạnh dạy ngoại

ngữ tích hợp trong các môn học khác và dạy các môn học khác bằng ngoại ngữ;

Tạo môi trường học ngoại ngữ trong nhà trường, gia đình và xã hội để giáo

viên, giảng viên, thành viên gia đình và người học (học sinh, sinh viên...) cùng

6

học ngoại ngữ; Ưu tiên hỗ trợ nâng cao chất lượng dạy và học ngoại ngữ đối

với các khu vực khó khăn.

2. CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1. Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ theo xu

hướng giáo dục mở

Ngày 4/11/2013, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung

ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện

kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã nêu mục

tiêu tổng quát: “Xây dựng nền giáo dục mở (GDM), thực học, thực nghiệp,

dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức GD hợp lý, gắn với xây

dựng xã hội học tập; ...”. Trong khoản 4 mục III, về nhiệm vụ, giải pháp ghi rõ:

“Hoàn thiện hệ thống GD quốc dân theo hướng hệ thống GDM, học tập suốt đời

và xây dựng xã hội học tập”. Trong phần mục tiêu Nghị quyết 29 nêu rõ: “Nền

GDM là nền GD được thiết kế sao cho tổ chức và hoạt động của nó có khả năng

thích ứng với những đổi thay và yêu cầu mới của môi trường kinh tế-xã hội.

Những đặc điểm đó là: mở về hệ thống, mở về cơ hội tiếp cận và mở về nguồn

lực.

Ngày 16/5 tại Hà Nội, Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Nam đã tổ chức

hội thảo khoa học quốc gia: “Hệ thống giáo dục mở trong bối cảnh Tự chủ giáo

dục và Hội nhập quốc tế”. Phát biểu tại hội thảo, phó thủ tướng Vũ Đức Đam

nhấn mạnh: "Đây là hội thảo quốc gia đầu tiên về giáo dục mở. Các nhà khoa

học cần thống nhất các triết lý về giáo dục, khái niệm mở. Mặc dù đang tranh

luận nhưng chúng ta vẫn phải làm. Cái gì đã trở thành xu thế thế giới thì chúng

ta phải làm". TS Vũ Ngọc Hoàng cho biết, đặc điểm đầu tiên và bắt đầu của nền

giáo dục mở chính là sự thoáng mở đầu vào để tạo cơ hội cho người học dễ tiếp

cận khi họ thật sự muốn học. Bên cạnh đó, hệ thống GD mở phải thể hiện ở sự

đa dạng, linh hoạt và dân chủ về loại hình và phương thức giáo dục, đào tạo

(Hồng, 2018).¹

1

Hồng, H. (2018). Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam: Kiên quyết dỡ bỏ rào cản phát triển giáo dục mở. Dân Trí. Truy xuất từ

https://dantri.com.vn/giao-duc-khuyen-hoc/pho-thu-tuong-vu-duc-dam-kien-quyet-do-bo-rao-can-phat-trien-giao-duc-mo-

20180516164348209.htm

7

TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến cho rằng đặc trưng cơ bản của giáo dục dưới

tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 là mở, suốt đời, tương tác, cá thể hóa,

chuẩn bị những con người canh tân và sáng tạo (Phạm, 2018).

Các cách hiểu về giáo dục mở rất rộng và không hoàn toàn giống nhau ở

mỗi quốc gia (“Open Education Definitions”, n.d. đoạn 1, 5, 9, 10, 11)². Cape

Town Nam Phi tuyên bố giáo dục mở dựa trên các công nghệ mở để tạo điều

kiện học hợp tác, linh hoạt và chia sẻ mở về giảng dạy cho các nhà giáo dục

hưởng lợi từ ý tưởng tốt nhất của đồng nghiệp…. Trường đại học Thomas

Edition State nhận định giáo dục mở là ý tưởng cho rằng tri thức con người chỉ

có thể phát triển thông qua chia sẻ và cộng tác miễn phí. Tài nguyên giáo dục

mở là sách giáo khoa, video, các khóa học và các hoạt động khác được tạo ra để

mở rộng kiến thức và có sẵn miễn phí cho công chúng trên internet. Chúng có

khả năng tùy biến rất lớn. Theo Ủy ban Châu Âu, mục đích của giáo dục mở là

mở rộng quyền truy cập và sự tham gia của mọi người bằng cách loại bỏ các rào

cản và làm cho việc học dễ tiếp cận, phong phú và có thể tùy chỉnh cho tất cả

mọi người, cung cấp nhiều cách dạy, học, xây dựng và chia sẻ kiến thức, tạo ra

nhiều con đường đến giáo dục chính quy và không chính quy, và kết nối cả hai.

Sổ tay Giáo dục mở cho rằng đầu tiên và quan trọng nhất, giáo dục mở là việc

loại bỏ các rào cản đối với giáo dục. Điều này có thể thông qua việc loại bỏ các

yêu cầu truy cập, cho phép sử dụng nội dung và dữ liệu một cách tự do và hợp

pháp. Tuy nhiên, nó cũng phản ánh những thay đổi về văn hóa như động thái mở

ra các phương cách học tập mới: vai trò truyền thống giáo viên- học sinh mờ

nhạt hoặc bị loại bỏ, chuyển sang vai trò người cố vấn- người học. Tổ chức

Creative Commons New Zealand nhận định phong trào giáo dục mở hoạt động

để làm cho tài nguyên giáo dục dễ tiếp cận hơn và giá cả phải chăng hơn.

Từ các cách hiểu đa dạng của các tổ chức trên thế giới và định hướng chỉ

đạo của các nhà lãnh đạo và các nhà nghiên cứu giáo dục của Việt Nam về giáo

dục mở, chúng tôi cũng xây dựng các nội dung cụ thể về khái niệm giáo dục mở

trong bối cảnh dạy và học ngoại ngữ trước khi bắt tay vào xây dựng bộ Sổ tay.

Giáo dục mở là về việc:

2

Open Education Definitions. (n.d). truy xuất từ www.yearofopen.org/open-education-definitions/

8

- Tháo bỏ mọi rào cản để mọi người học trong cộng đồng có thể dễ dàng

tham gia, những người chưa có ý định học cũng có cơ hội nghe, xem, nhìn, tạo

ra bầu không khí thiện cảm, dễ tiếp cận với ngoại ngữ trong mọi tầng lớp xã hội.

- Mọi giáo viên/ người dùng có thể linh hoạt sử dụng và tùy chỉnh sản phẩm

này trong bối cảnh địa phương, đồng thời đóng góp thêm kinh nghiệm với cộng

đồng sử dụng.

- Không giới hạn nội dung của mỗi hoạt động trong sổ tay mà kết hợp đa lĩnh

vực, kĩ năng và kiến thức

- Không giới hạn học tập trong lớp học với thầy/cô, bút, giấy, phấn, bảng, v.v

mà tăng cường các hoạt động ngoài lớp học và ngoài giờ học, mọi nơi, mọi lúc

và với các đối tượng thay đổi.

- Đa dạng, linh hoạt về phương pháp, mô hình dạy và học để đạt mục tiêu

thực học, thực dạy;

- Khích lệ sự chung tay và kết nối tiềm năng giáo dục của các lực lượng xã

hội, khích lệ tiềm năng giáo dục từ đội ngũ giáo viên, không dừng lại ở khả năng

dạy học mà còn khơi gợi khả năng tự giáo dục, tự phát triển nghiệp vụ từ mỗi cá

nhân.

- Hướng đến mục tiêu sâu rộng là phát triển con người toàn diện và hình

thành thói quen học tập suốt đời.

2.2. Xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ theo mô

hình cộng đồng học tập

Trọng tâm của giáo dục đang thay đổi và phải thay đổi từ dạy sang học; từ

các chương trình và phương pháp học hướng ngoại do chuyên gia chi phối sang

các cách thức lấy người học làm trung tâm, dựa trên trải nghiệm, các phương

cách liên kết để có được kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết cho cuộc sống ở

thế giới chúng ta hiện đang sống và thế giới đang thay đổi nhanh chóng mà

những người trẻ tuổi của chúng ta sẽ sống và làm việc (Poulsen, 1994).

Ngôn ngữ theo cách nhìn của hậu cấu trúc luận là một loại vốn xã hội, do

vậy người học ngôn ngữ luôn là những cá nhân trong các hoàn cảnh xã hội nhất

định… Khía cạnh xã hội này của quá trình học ngoại ngữ dẫn đến một hệ quả là

không một lý thuyết đơn lẻ nào đủ sức lý giải được quá trình học ngoại ngữ

được diễn ra như thế nào, đồng thời không có một phương pháp giảng dạy ngoại

9

ngữ đơn lẻ nào mang lại hiệu quả cho mọi điều kiện giảng dạy và với mọi đối

tượng người học (Lê, 2013).

Do con người luôn trong các hoàn cảnh xã hội nên mô hình cộng đồng

thực hành (community of practice) là mô hình học tập phổ biến trên thế giới.

Một mặt, một cộng đồng thực hành (community of practice) là một bối cảnh

sống có thể giúp người mới tham gia cộng đồng tiếp cận với năng lực và cũng

mời gọi người tham gia chia sẻ những năng lực gắn liền với trải nghiệm cá nhân.

Mặt khác, một cộng đồng thực hành là môi trường giúp cá nhân có thể khám phá

những nhận thức hoàn toàn mới mà không bị trở thành kẻ ngốc hoặc bị mắc kẹt

trong ngõ cụt. (Wenger, 1998). Nói cách khác, cộng đồng thực hành là một

nhóm những người có chung mối quan tâm hoặc đam mê về việc họ làm và học

cách làm điều đó tốt hơn khi họ tương tác thường xuyên. Định nghĩa này phản

ánh bản chất xã hội cơ bản việc học của con người. Cộng đồng thực hành rất

rộng (“What is a community of practice”, n.d. đoạn 1)³Ví dụ như cộng đồng

những người lái xe, cộng đồng những người quan tâm đến dịch thuật, cộng đồng

những người yêu cây cảnh, v.v. Trong cộng đồng thực hành, học tập diễn ra

thông qua sự tham gia của chúng ta vào các hành động và tương tác, nhưng nó

gắn kết sự tham gia này trong văn hóa và lịch sử. Thông qua các hành động và

tương tác cục bộ này, việc học tập tái tạo và biến đổi cấu trúc xã hội của chính

cộng đồng học tập đó. (Wenger, 1998).

Khi bàn đến quá trình học tập, giáo sư Ngô Bảo Châu cho rằng trừ khi bạn

có một ý chí sắt đá, dù có được cung cấp tất cả mọi tài liệu trên đời, dù được

theo dõi miễn phí các bài giảng, ở nhà một mình bạn vẫn không thể học được.

Bởi vì ngồi theo dõi bài giảng trên mạng một mình không phải là một cuộc chơi

thú vị: không có địch thủ, không có đồng đội, không có lộ trình, không thấy mục

tiêu, không thấy giải thưởng. Học một mình, bạn có thể tập trung cao độ trong

một hai ngày cho đến một tuần. Nhưng bạn cần có tập thể, có lớp học, có thầy

giáo để duy trì nỗ lực học tập. Con người nói chung không có khả năng duy trì

nỗ lực của mình trong một thời gian dài. Thiếu tranh biện con người nhanh

3

What is a community of practice? (n.d). Truy xuất tại https://wenger-trayner.com/resources/what-is-a-community-of-practice/

10

chóng lạc vào con đường chủ quan, con đường luôn dẫn đến cái đích là sự bế tắc

(Vũ, 2013).⁴

Như vậy, cần chú trọng hơn nữa đến học tập trong cộng đồng, đồng thời

cần tìm kiếm và kết hợp linh hoạt các phương pháp phù hợp để tối đa hiệu quả

cho cả người dạy và người học trong cộng đồng đó.

Một loạt các hoạt động tập trung hẹp đòi hỏi rất ít thao tác tư duy (ví dụ:

các bài luyện máy móc; học quy tắc; dạng bài chuyển đổi đơn giản) thường dẫn

đến tiếp thu nông cạn và nhanh quên trừ khi được liên kết với các hình thức kích

thích hoạt động liên quan đến tinh thần và tình cảm. Một loạt các hoạt động đòi

hỏi khả năng phân tích, sáng tạo, đánh giá và diễn tập có thể dẫn đến việc học

sâu hơn và lâu bền hơn (Tomlinson, 2011).

Học tập không chỉ là ghi nhớ. Nó liên quan đến việc sử dụng tâm trí và

vận động cơ thể, hợp tác, thảo luận và khám phá. Người học cần tham gia [hoạt

động học tập] về mặt cảm xúc, trí tuệ, thể chất và xã hội (British Council,

2018)⁵.

Như vậy các cơ sở lý luận nêu trên đặt ra tính cấp thiết của việc tổ chức

các mô hình học tập cộng đồng, theo hướng giáo dục mở (ngoài lớp học, đa

dạng phương pháp và hình thức, dễ tiếp cận và tăng cường chia sẻ, v.v)

2.2.1 Lợi ích của xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

ngoài lớp học

Thứ nhất, môi trường học và sử dụng ngoại ngữ ngoài lớp học tạo một

môi trường thuận lợi và tích cực giúp người học có điều kiện hình thành, rèn

luyện các kĩ năng thực hành tiếng, áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc

sống thông qua các hoạt động phong phú, đa dạng, hấp dẫn. Hơn nữa, môi

trường thực hành tiếng tích cực ngoài lớp học sẽ giúp người học từng bước nâng

cao sự tự tin, năng động, hứng thú trong việc học và sự dụng ngoại ngữ nói

chung và tiếng Anh nói riêng. Đây là yếu tố ảnh hưởng lớn đến mức độ thành

thạo, lưu loát trong giao tiếp của người học.

4

Vũ, B.N. (2013, tháng 3). GS Ngô Bảo Châu và những ý niệm về giáo dục. Báo điện tử của đài tiếng nói Việt Nam. Truy xuất từ

https://vov.vn/xa-hoi/giao-duc/gs-ngo-bao-chau-va-nhung-y-niem-ve-giao-duc-252018.vov

⁵British Council. (2018). Ten trends and innovations in English language teaching for 2018. Truy xuất tại

https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/ten-trends-innovations-english-language-teaching-2018

11

Thứ hai, môi trường học và sử dụng ngoại ngữ ngoài lớp học góp phần

tích cực trong việc tạo dựng cách học và định hướng phong cách học của người

học nhằm đẩy nhanh hiệu quả, chất lượng không chỉ trong dạy tiếng mà còn

trong việc sử dụng ngôn ngữ trên mọi khía cạnh và lĩnh vực của đời sống, giúp

họ thể hiện năng lực, niềm yêu thích, đam mê của chính mình qua đó nâng cao

nhận thức, thái độ học tập tích cực.

Thứ ba, nội dung, hình thức hoạt động của môi trường học và sử dụng

ngoại ngữ ngoài lớp học có tác dụng bổ sung tích cực lượng kiến thức nền, đặc

biệt là kiến thức về văn hóa của các quốc gia trong khu vực và thế giới – một

trong những điều hết sức cần thiết đối với HSSV giúp họ mở rộng tri thức, định

hướng nghề nghiệp tương lai và là cầu nối trong việc giao lưu văn hoá và phát

triển nền kinh tế của đất nước với bạn bè thế giới.

Thứ tư, môi trường học và sử dụng ngoại ngữ ngoài lớp học không chỉ tạo

môi trường bền vững đối với việc học và sử dụng ngôn ngữ mà còn tạo điều

kiện thuận lợi cho người học mở rộng mối quan hệ với bạn bè, gắn bó với cộng

đồng, chia sẻ kinh nghiệm học tập, bổ sung kỹ năng sống, phát triển các kỹ năng

mềm…nhằm hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện cho người học.

Có thể nói, trong xã hội hiện đại, con người phải tiếp tục học tập không

ngừng để đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của thị trường lao động. Sự biến động này tạo

nên một xã hội, một cộng đồng học tập suốt đời. Hơn nữa, bản chất của ngôn

ngữ là công cụ giao tiếp cộng đồng. Học một ngôn ngữ, trước hết là để giao tiếp

với người khác trong cộng đồng, và ngược lại hoạt động giao tiếp thường xuyên

trong cộng đồng giúp cho năng lực ngôn ngữ của con người phát triển và hoàn

thiện không ngừng. Đây là yếu tố vô cùng quan trọng trong thực hiện mục tiêu

đổi mới toàn diện dạy và học ngoại ngữ nhằm phát triển năng lực sử dung ngôn

ngữ ở người học và phù hợp với quan điểm dạy- học ngoại ngữ hiện nay là quan

điểm hành động. Quan điểm giáo học pháp này đòi hỏi một sự tương tác cao của

người học trong cộng đồng học.

12

2.2.2 Các thành tố xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ

- Thành viên (membership);

- Những mối liên kết cảm hứng và các sự kiện chung (shared events and

emotional connections);

- Sự ảnh hưởng (influence);

- Sự thỏa mãn nhu cầu của mỗi thành viên (fulfillment of individuals needs).

Thành viên: Người học có thể là một nhóm bạn, một lớp học, một khối

lớp hoặc học sinh toàn trường; sinh viên của một khoa đào tạo, một trường ĐH,

CĐ, vv. Xem xét rộng hơn thì thành viên tham gia xây dựng, phát triển môi

trường học và sử dụng ngoại ngữ còn được hiểu là những người có nhu cầu và

cảm hứng gắn bó với cộng đồng, giúp đỡ các thành viên trong cộng đồng và

được giúp đỡ từ các thành viên khác thuộc cộng đồng cũng như được tham gia

vào xây dựng, duy trì và phát triển cộng đồng mình tham gia. Đây chính là yếu

tố quan trọng đảm bảo sự phát triển bền vững của cộng đồng học.

Những mối liên kết cảm hứng và các sự kiện chung: Những người tham

gia trong cộng đồng học có nhu cầu, mong muốn, sở thích chung đối với việc

học và sử dụng ngôn ngữ trên cơ sở tự nguyện. Các hoạt động, sự kiện trong

cộng đồng học được tổ chức chung cho nhóm đối tượng có cùng sở thích, mong

muốn đó.

Sự ảnh hưởng: Là sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cá thể trong cộng đồng

học đối với việc hình thành phong cách học, chiến lược học tối ưu ở người học.

Qua tương tác, chia sẻ, các thành viên hỗ trợ lẫn nhau, học hỏi từ nhau thông

qua các hoạt động/sự kiện chung người học sẽ dần hình thành thái độ, động cơ

học tập.

Sự thỏa mãn nhu cầu của mỗi thành viên: Sở thích, mong muốn tham gia

các hoạt động của cộng đồng học của người học được thỏa mãn. Nói cách khác,

những hoạt động trong cộng đồng học cần đảm bảo tính hấp dẫn, lôi cuốn, hiệu

quả đối với quá trình học và sử dụng ngôn ngữ ở người học nhằm thỏa mãn

mong muốn, sở thích chung của người học, tạo một môi trường cho việc ứng

dụng, áp dụng phương pháp cộng đồng cộng cảm tự học, tự hướng dẫn, tự tạo

động lực và một xã hội học tập suốt đời.

13

2.2.3. Một số vấn đề về nhận thức trong xây dựng, phát triển môi trường học

và sử dụng ngoại ngữ

Để xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ có hiệu quả

góp phần nâng cao chất lượng học tiếng cũng như thực hiện chủ trương xậy

dựng một xã hội học tập suốt đời, thì ý chí chính trị là chưa đủ. Cần phải dựa

những hiểu biết khoa học và cân nhắc những điều kiện thực tế.

Thực tế cho thất những hoạt động ngoại khóa nhằm xây dựng môi trường

học ngoại ngữ nói chung và tiếng Anh nói riêng chưa có đóng góp nhiều cho

việc nâng cao chất lượng học ngoại ngữ. Một trong những nguyên do đó là các

trường chưa xem xét các điều kiện khác như văn hóa học, thái độ và động lực

của người học, phương pháp học trong cộng đồng của người học, các hoạt động

trong cộng đồng học, sự hỗ trợ của giáo viên và đội ngũ chuyên gia cho hoạt

động học trong cộng đồng học. Ngoài ra, còn tồn tài quan điểm, nhận thức cứng

nhắc về việc tính chuẩn, tính đúng trong hành ngôn ở người học và sử dụng

ngoại ngữ.

Văn hóa học: Văn hóa học làm nền tảng cho cộng đồng học tập là văn hóa

hợp tác. Mọi thành viên đều có ý thức cộng đồng. Ý thức cộng đồng đó xuất

phát từ ý thức về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên trong cộng đồng, sự

gắn kết giữa các thành viên với nhau, sự tin cậy, sự tương tướng và có chung

những kỳ vọng và mục đích, đó là tiến bộ trong học tập. Trong cộng đồng học

thì GV vừa là người học, vừa là người hướng dẫn người học về cách học và nội

dung học.

Thái độ và động lực của người học: Nếu học một ngoại ngữ mà không có

mục tiêu hay động cơ cụ thể thì khả năng thất bại là rất cao. Do vậy, yếu tố tiên

quyết để xây dựng, phát triển môi trường học và sử dụng ngoại ngữ thành công

là thái độ và động lực của người học. Việc tham gia vào môi trường này là việc

làm mang tính tự giác, do vậy người học cần phải có thái độ tích cực và động

lực mạnh mẽ. Để tạo được điều này cho người học thì chính bản thân người học

phải tự nhận thấy việc tham gia vào môi trường học và sử dụng ngoại ngữ là vui

vẻ và bổ ích, nghĩa là người học phải có cả động lực nội sinh và động lực ngoại

sinh. Thái độ và động lực của người học được hình thành và chịu ảnh hưởng của

hoạt động học, nhất là sự hỗ trợ mà họ nhận được trong cộng đồng học tập để họ

14

có thể cảm nhận được sự tiến bộ của họ trong thành tích học tập nhờ tham gia

vào các hoạt động học trong môi trường học tập.

Chiến lược/Phương pháp học tập: Các hoạt động học tập diễn ra trong

cộng đồng học tập mang tính tự giác và do người học tự tạo ra. Do vậy, để học

một cách có hiệu quả trong cộng đồng học tập, người học phải có phương pháp

tối ưu để đạt được các mục tiêu và kế hoạch đạt được mục tiêu ấy, tức là họ phải

trở thành những người học tự điều phối việc học của mình (self-regulated

learners), trong khi GV và đội ngũ chuyên gia cho hoạt động trong cộng đồng

học đóng vai trò hỗ trợ, khơi gợi phương pháp học và hướng người học vào

những phương pháp học đó để hỗ trợ tích cực cho khả năng học tập độc lập của

người học.

Tất cả các yếu tố trên đây liên quan và phụ thuộc lẫn nhau, do vậy, tùy

vào tình hình thực tế, cần xây dựng mô hình về cộng đồng học tiếng vừa phù

hợp với điều kiện của trường, vừa phát huy tối đa sự tương tác giữa các yếu tố

kể trên.

Vấn đề phát âm: Nhiều người cho rằng một trong những tiêu chí đánh giá

người nói một ngoại ngữ giỏi là phát âm chuẩn giống người bản xứ. Sự lý tưởng

hóa đối với khả năng phát âm ở người học ngoại ngữ vô hình chung đã tạo ra

những phương pháp dạy và học thiếu sáng tạo, bắt chước, chưa kể đến những

suy nghĩ định kiến đối với người phát âm “không chuẩn”. Quan điểm mới về

dạy và học ngoại ngữ là khả năng sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp, trao đổi thông

tin qua đó khả năng phát âm của người sử dụng ngoại ngữ đó sẽ không ngừng

được cải thiện qua môi trường thực hành tiếng tích cực. Nếu như không phải bất

cứ người Việt nào cũng có được phát âm chuẩn tiếng Việt, thì không hễ là người

bản xứ thì phát âm tiếng của họ chuẩn. Do vậy, việc học ngoại ngữ cũng không

nhất thiết phải đạt cho bằng được phát âm chuẩn. Cơ sở khoa học cũng cho thấy,

nếu tiếp cận việc học ngoại ngữ sau tuổi dậy thì thì khả năng có thể bắt chước

được giọng chuẩn của tiếng nước ngoài là rất thấp. Vì thế, vấn đề cơ bản là nói

và người nghe hiểu được mình muốn nói gì.

Vấn đề ngữ pháp: Ngữ pháp vừa liên quan đến kiến thức vừa liên quan

đến kỹ năng ngôn ngữ. Cũng như phát âm, không thể trông đợi sự hoàn chỉnh và

chính xác ngay từ ban đầu, mà sẽ được hoàn thiện dần nếu được vận dụng nó

vào môi trường giao tiếp.

15

Việc thay đổi nhận thức về vấn đề phát âm và ngữ pháp là cần thiết nhằm

tạo tính tự nhiên (naturalness) trong giao tiếp ở người học. Sự sai sót trong quá

trình thực hành là rất tự nhiên và khó tránh khỏi và sẽ dần được hoàn thiện thông

qua tương tác, học hỏi, hỗ trợ lẫn nhau giữa các cá thể trong môi trường học tập

tích cực của cộng đồng học. Nhận thức được điều này, người dạy và người học

mới có thể cùng nhau tạo nên tập thể học tập lành mạnh, thân ái; nơi đó các cá

nhân không ngại mắc lỗi, không sợ hãi và lo lắng thu mình vì bị chê cười, bị

thành kiến khi sai sót trong quá trình học tập mà mạnh dạn, tự tin áp dụng và thể

hiện những điều học được. Cứ như vậy, người học mới duy trì học tập, dần dần

nuôi dưỡng niềm yêu thích, xây dựng văn hóa học một cách tự nhiên và bền

vững.

3. CƠ SỞ THỰC TIỄN

Kết quả các nghiên cứu về tình hình dạy và học ngoại ngữ tại Việt Nam

cho thấy người học và người dạy vẫn bị ảnh hưởng nhiều bởi các kỳ thi; số đông

người học chưa tìm thấy động cơ và chiến lược học tập phù hợp, môi trường sử

dụng ngoại ngữ hạn chế, chưa dễ tiếp cận và nhiều sinh viên, học sinh vẫn thiếu

năng lực giao tiếp bằng ngoại ngữ.

Trong bối cảnh đó, một số cơ sở giáo dục và đội ngũ giảng viên, giáo

viên, sinh viên và học sinh đã nỗ lực tìm tòi để sáng tạo ra các hình thức học tập

cộng đồng đa dạng; bù đắp cho thời lượng học tập trên lớp quá ít, hình thức học

tập chưa chú trọng thực hành, tương tác, thiếu gắn kết và chia sẻ giữa các cá

nhân; thu hút được số đông người học tham gia, tạo ra sự thay đổi về nhận thức,

thái độ, phương cách và kết quả học tập ngoại ngữ.

Tuy nhiên, một số nhà trường, thầy cô giáo khác vẫn chưa thật sự chủ

động hoặc thiếu tự tin triển khai các hoạt động học tập cộng đồng ngoài lớp học

do thiếu thời gian chuẩn bị, thiếu kinh nghiệm tổ chức, chương trình môn học

quá tải hoặc chính sách thiếu hỗ trợ từ lãnh đạo các cấp.

4. GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG HỌC VÀ

SỬ DỤNG NGOẠI NGỮ Ở VIỆT NAM

Để tháo gỡ những vướng mắc trong đổi mới giáo dục ngoại ngữ, chúng

tôi tiến hành nhiệm vụ Sổ tay nhằm tập hợp những hình thức học và sử dụng

ngoại ngữ hiệu quả đã triển khai trong nước và trên thế giới, phù hợp với các lý

thuyết về học tập ngoại ngữ thích ứng với thời đại công nghệ mới.

16

Bộ sổ tay là nỗ lực bước đầu 1) tạo ra môi trường học và dùng tiếng Anh

tôn trọng bản chất của ngôn ngữ, bản chất tâm lí, xã hội của người học, quá trình

học; tạo bầu không khí giao tiếp, tư duy bằng ngoại ngữ; tạo cảm xúc khao khát

học tập và tầm nhìn rõ ràng cho người học 2) giới thiệu vào các nhà trường và

các cộng đồng học tập bộ tài liệu giàu tính đổi mới, tích hợp kiến thức đa lĩnh

vực, chú trọng giá trị thực hành, đề cao học tập thông qua trải nghiệm, hướng

đến khơi gợi khát vọng tìm tòi và phát triển đa năng lực của người học 3) phát

động xây dựng, mở rộng phong trào học ngoại ngữ trong cộng đồng, tăng cường

sự quan tâm, nâng cao nhận thức của lãnh đạo, người dạy, người học, cha mẹ

học sinh và cộng đồng xã hội nói chung về giáo dục ngoại ngữ.

4.1. Giải pháp

Chúng tôi tiến hành biên soạn

+ 06 bộ tài liệu: