Quyền miễn trừ của quốc gia trong tư pháp quốc tế Việt Nam
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
QUYỀN MIễN TRỪ CỦA QUỐC GIA
TRONG TƯ PHÁP QUỐC TẾ VIỆT NAM
BÀNH QUỐC TUẤN *
Tư phap quốc tế là một lĩnh vưc phap luật co hê thống chu thê riêng cua mình bao gồm thê nhân, phap
nhân và quốc gia. Trong đo, quốc giađươc xac định là chuthêđặc biêt cuaTư phap quốc tế. Vấn đề là khi quốc
giatham giavàocac mối quan hê này, quyền và nghĩavụ chuthêcuaquốc giahay noi cach khac, quy chế phap
lý cua quốc gia đươc xac định như thế nào. Đối vơi Viêt Nam, khi mà Tư phap quốc tế chưa phat triên cả về lý
luận lẫn thưc tiễn, thì viêc tiếp tục nghiên cưu và phat triên cả về lý luận lẫn quy định cuaphap luật về quyền
miễn trừ cuaquốc giakhi tham giavàoquan hê dân sưquốc tế co ý nghĩarất quan trọng trong viêc gop phân
đưaTư phap quốc tế Viêt Nam tiến gân hơn cac chuẩn mưc phap lý chung cua thế giơi.
1963 về quan hệ lãnh sự,... Đặc biệt, các nội
dung này được quy định một cách cụ thể và tập
trung tại Công ước của Liên hiệp quốc (LHQ)
về quyền miễn trừ tài phán và miễn trừ tài sản
của quốc gia. Các quyền này cũng được ghi
nhận trong pháp luật của nhiều quốc gia.
Quyền miễn trừ của quốc gia trong TPQT
gồm quyền miễn trừ tư pháp và quyền miễn
trừ đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của
quốc gia.
1. Nội dung quyền miễn trừ của quốc gia
trong Tư pháp quốc tế
Nhìn chung, Tư pháp quốc tế (TPQT) phần
lớn các quốc gia đều thừa nhận tư cách chủ
thể đặc biệt của quốc gia khi tham gia vào mối
quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Khi tham
gia vào quan hệ TPQT, quốc gia được hưởng
các quyền miễn trừ trong đó quan trọng nhất
là quyền miễn trừ tư pháp và miễn trừ đối với
tài sản của quốc gia, gọi chung là quyền miễn
trừ của quốc gia. Quyền miễn trừ của quốc gia
trong lĩnh vực quan hệ dân sự có yếu tố nước
ngoài được ghi nhận rải rác trong các điều ước
quốc tế, điển hình nhất là Công ước Brussels về
thống nhất các quy định về miễn trừ tàu thuyền
nhà nước ngày 14/4/1926, Công ước Viên năm
1961 về quan hệ ngoại giao, Công ước Viên
Quyền miễn trừ tư pháp
Miễn trừ xét xử tại bất cứ Tòa án nào. Nội
dung quyền này thể hiện nếu không có sự đồng
ý của quốc gia thì không có một tòa án nước
ngoài nào có thẩm quyền thụ lý và giải quyết
vụ kiện mà quốc gia là bị đơn (trong lĩnh vực
dân sự). Các tranh chấp liên quan đến quốc gia
(*) ThS Luật học, Khoa Kinh tế - ĐHQG TP. Hồ Chí Minh.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
14 I
I
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
phải được giải quyết bằng con đường thương
lượng trực tiếp hoặc con đường ngoại giao, trừ
khi quốc gia từ bỏ quyền này. Điều 5 và Điều 6
Công ước của LHQ về quyền miễn trừ tài phán
và miễn trừ tài sản của quốc gia quy định: Quốc
gia được hưởng quyền miễn trừ tài phán trước
một tòa án nước ngoài theo những quy định của
Công ước. Các quốc gia có nghĩa vụ đảm bảo
quyền miễn trừ tài phán và quyền miễn trừ tài
sản của quốc gia khác, cụ thể là không thực thi
quyền tài phán chống lại quốc gia khác trong
một vụ kiện tại tòa án nước mình.
Miễn trừ đối với các biện pháp cưỡng chế
nhằm đảm bảo đơn kiện, nếu quốc gia đồng ý
cho tổ chức, cá nhân nước ngoài kiện mình, tức
là đồng ý cho Tòa án nước ngoài xét xử vụ kiện
mà quốc gia là bị đơn. Nội dung của quyền này
thể hiện trong trường hợp nếu một quốc gia
đồng ý để tòa án nước ngoài thụ lý, giải quyết
một vụ tranh chấp mà quốc gia là một bên tham
gia thì tòa án nước ngoài đó được quyền xét xử
nhưng tòa án không được áp dụng bất cứ một
biện pháp cưỡng chế nào như bắt giữ, tịch thu
tài sản của quốc gia để phục vụ cho việc xét xử.
Tòa án chỉ được áp dụng các biện pháp này nếu
được quốc gia cho phép. Điều 18 Công ước của
LHQ về quyền miễn trừ tài phán và miễn trừ
tài sản của quốc gia quy định: “Không có biện
pháp cưỡng chế tiền tố tụng nào như tịch thu,
chiếm giữ tài sản trái pháp luật của quốc gia
được áp dụng trong một vụ kiện trước một tòa
án nước ngoài...”.
Miễn trừ đối với các biện pháp cưỡng chế
nhằm đảm bảo thi hành quyết định của Tòa án
trong trường hợp quốc gia không đồng ý cho
các tổ chức, cá nhân nước ngoài kiện, đồng ý
cho Tòa án xét xử. Trong trường hợp quốc gia
đồng ý cho một tòa án nước ngoài giải quyết
một tranh chấp mà quốc gia là một bên tham
gia và nếu quốc gia là bên thua kiện thì bản án
của tòa án nước ngoài đó cũng phải được quốc
gia tự nguyện thi hành. Nếu không có sự đồng
ý của quốc gia thì không thể áp dụng các biện
pháp cưỡng chế như bắt giữ, tịch thu tài sản
của quốc gia nhằm cưỡng chế thi hành bản án
đó. Ngay cả khi quốc gia từ bỏ quyền miễn trừ
xét xử thì quyền miễn trừ đối với các biện pháp
cưỡng chế bảo đảm thi hành phán quyết của tòa
án vẫn phải được tôn trọng. Điều 19 Công ước
của LHQ về quyền miễn trừ tài phán và miễn
trừ tài sản của quốc gia quy định: “Không có
biện pháp cưỡng chế nào sau khi có phán quyết
của tòa án như tịch thu, bắt giữ tài sản trái pháp
luật của quốc gia được áp dụng trong một vụ
kiện trước một tòa án nước ngoài...”
Quyền miễn trừ đối với tài sản thuộc quyền
sở hữu của quốc gia
Quyền miễn trừ đối với tài sản thuộc quyền
sở hữu của quốc gia là một trong những nội
dung quan trọng của quyền miễn trừ của quốc
gia khi tham gia vào quan hệ dân sự quốc tế.
Nội dung của quyền này là những tài sản được
xác định thuộc quyền sở hữu của quốc gia thì
không thể là đối tượng áp dụng các biện pháp
tư pháp khi quốc gia đưa vào tham gia các quan
hệ dân sự quốc tế. Quyền miễn trừ về tài sản
của quốc gia khi tham gia vào các quan hệ dân
sự quốc tế có cơ sở pháp lý vững chắc trong các
điều ước quốc tế có liên quan của TPQT cũng
như văn bản pháp luật thực định của nhiều quốc
gia. Điều 21 Công ước của LHQ về quyền miễn
trừ tài phán và miễn trừ tài sản của quốc gia liệt
kê những loại tài sản mà quốc gia được hưởng
quyền miễn trừ.
Quyền miễn trừ tài sản của quốc gia cũng
được pháp luật của rất nhiều nước quy định.
Luật miễn trừ nhà nước của Hoa Kỳ tại Điều
1609 cũng khẳng định quyền miễn trừ đối với
tài sản của quốc gia nước ngoài. Pháp luật của
Cộng hòa Liên bang Nga, của Vương quốc Anh
cũng khẳng định quyền này.
Quyền miễn trừ về tài sản là một nội dung
không thể tách rời của quyền miễn trừ của quốc
gia và ngày càng thể hiện vai trò quan trọng
của mình trong việc bảo vệ hữu hiệu lợi ích của
quốc gia khi tham gia vào các quan hệ dân sự
quốc tế. Tuy nhiên, lý luận về TPQT của Việt
Nam trước đây không đề cập hoặc đề cập rất
chung về nội dung này. Các giáo trình TPQT
dùng giảng dạy trong các trường đại học, các
công trình nghiên cứu cũng đề cập đến nội
dung này một cách chung chung hoặc gần như
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 15
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
không nói đến. Đây là một hạn chế về mặt lý
luận của TPQT Việt Nam cần phải nhanh chóng
khắc phục để đưa TPQT Việt Nam phát triển
theo xu thế của thời đại.
hệ dân sự quốc tế và trong tất cả các trường hợp
mà quốc gia tham gia với tư cách là một bên
chủ thể trong quan hệ dân sự quốc tế.
Thuyết quyền miễn trừ tuyệt đối của quốc
gia trong quan hệ quốc tế đã được thừa nhận
rộng rãi từ lâu như một tập quán quốc tế. Cho
đến giữa thế kỷ XX, phần lớn các nước vẫn còn
công nhận quyền miễn trừ tuyệt đối dành cho
quốc gia nước ngoài. Tuy nhiên, từ sau Cách
mạng tháng 10 Nga, đặc biệt là từ sau Chiến
tranh thế giới thứ 2, với sự xuất hiện của hàng
loạt các quốc gia theo chế độ chính trị xã hội
chủ nghĩa (XHCN), một mô hình kinh tế mới
ra đời mà ở đó, nhà nước trực tiếp tham gia
vào các quan hệ kinh tế với tư cách là một bên
chủ thể, các công ty nhà nước nắm độc quyền
kinh doanh trong nền kinh tế, thì một vấn đề
đặt ra là liệu các công ty nhà nước này có được
hưởng quyền miễn trừ của quốc gia sở hữu nó
hay không khi tham gia vào các quan hệ kinh
tế thương mại với các chủ thể nước ngoài.
Chính thực tiễn này đã dẫn đến sự xuất hiện
của Thuyết quyền miễn trừ tương đối hay còn
gọi là “Quyền miễn trừ chức năng”.
Thuyết quyền miễn trừ tương đối do các học
giả của các nước theo chế độ chính trị tư bản chủ
nghĩa khởi xướng và xây dựng nhằm loại trừ
khả năng hưởng quyền miễn trừ của các công
ty thuộc sở hữu nhà nước của các nước theo chế
độ chính trị XHCN khi tham gia vào các quan
hệ kinh tế thương mại quốc tế. Học thuyết này
nhanh chóng được các nước khác ủng hộ và cụ
thể hóa vào các đạo luật quốc gia. Theo học
thuyết này, quốc gia khi tham gia vào các quan
hệ dân sự quốc tế sẽ được hưởng quyền miễn
trừ về tài phán và quyền miễn trừ về tài sản
trong tất cả các lĩnh vực quan hệ dân sự. Tuy
nhiên, có những trường hợp quốc gia sẽ không
được hưởng quyền này mà phải tham gia với tư
cách một chủ thể dân sự như các chủ thể thông
thường khác. Như vậy, Thuyết quyền miễn trừ
tương đối chấp nhận cho quốc gia được hưởng
quyền miễn trừ trong tất cả các lĩnh vực quan hệ
dân sự mà quốc gia tham gia, nhưng lại hạn chế
những trường hợp mà quốc gia sẽ không được
hưởng quyền miễn trừ. Công ước của LHQ về
Các nội dung của quyền miễn trừ của quốc
gia tồn tại trong mối quan hệ gắn bó chặt chẽ
với nhau và đều được xây dựng trên nguyên
tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia.
Tuy nhiên, giữa các quyền vẫn có sự độc lập
tương đối và quốc gia có quyền từ bỏ một nội
dung, hai nội dung hay tất cả các nội dung trong
quyền miễn trừ. Việc quốc gia từ bỏ một nội
dung không làm ảnh hưởng đến các nội dung
còn lại trong quyền miễn trừ. Việc từ bỏ quyền
miễn trừ của quốc gia cần phải được thể hiện rõ
ràng trong pháp luật quốc gia, trong điều ước
quốc tế mà quốc gia là thành viên hoặc trong
các văn bản cụ thể mà quốc gia ký kết.
2. Các quan điểm khác nhau về quyền miễn
trừ của quốc gia
Quyền miễn trừ của quốc gia khi tham gia
vào quan hệ dân sự quốc tế đã được thừa nhận
trong pháp luật quốc tế (các điều ước quốc tế,
tập quán quốc tế) và pháp luật hầu hết các nước.
Tuy nhiên, pháp luật của các nước lại có những
quan điểm khác nhau về mức độ hưởng quyền
này của quốc gia. Về cơ bản có hai quan điểm
chính về vấn đề này:
Quan điểm thứ nhất cho rằng, quyền miễn
trừ của quốc gia là tuyệt đối, nghĩa là quốc gia
phải được hưởng quyền này trong tất cả các lĩnh
vực quan hệ dân sự mà quốc gia tham gia và
trong bất kỳ trường hợp nào. Những người theo
quan điểm này xuất phát từ chủ quyền quốc gia
là tuyệt đối và bất khả xâm phạm, bất kỳ chủ
thể nào cũng không có quyền vượt lên trên chủ
quyền quốc gia. Thậm chí, quyền miễn trừ này
còn được mở rộng cho người đứng đầu của
quốc gia khi tham gia vào các mối quan hệ với
tư cách người đứng đầu quốc gia hay tư cách cá
nhân. Cần nhận thức rõ vấn đề ở đây, khi thừa
nhận quyền miễn trừ của quốc gia khi tham gia
vào các quan hệ dân sự quốc tế là tuyệt đối thì
điều này có nghĩa là quốc gia sẽ được hưởng
quyền miễn trừ trong tất cả các lĩnh vực quan
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
16 I
I
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
quyền miễn trừ tài phán và miễn trừ tài sản của
quốc gia cũng dành nhiều điều quy định về các
trường hợp quốc gia không được hưởng quyền
miễn trừ trong các lĩnh vực giao dịch thương
mại, hợp đồng lao động, thiệt hại về người và
tài sản,...
Tại Hoa Kỳ, từ năm 1952 đã bắt đầu thay đổi
quan điểm quyền miễn trừ quốc gia từ thuyết
quyền miễn trừ tuyệt đối sang thuyết quyền
miễn trừ tương đối. Năm 1976, Quốc hội Hoa
Kỳ đã thông qua Luật Miễn trừ nhà nước dành
cho quốc gia nước ngoài. Đạo luật này chính là
sự hiện thực hóa Thuyết quyền miễn trừ tương
đối mà Hoa Kỳ đang theo đuổi. Trong đạo luật
đã có những quy định cụ thể về quyền miễn trừ
của quốc gia: chủ thể được hưởng quyền miễn
trừ, nội dung quyền miễn trừ, các trường hợp
quốc gia nước ngoài không được hưởng quyền
miễn trừ,...
Tại Anh, Luật về Quyền miễn trừ của quốc
gia năm 1978 cũng ghi nhận quan điểm này.
Quan điểm này còn được ghi nhận trong thực
tiễn xét xử ở tòa án Áo, Pháp, Thụy Điển, Ý,
Hy Lạp, Bỉ.
Như vậy, về cơ bản, phần lớn các quốc gia
đều thừa nhận quyền miễn trừ của quốc gia khi
tham gia vào các quan hệ dân sự quốc tế. Tuy
nhiên, mức độ chấp nhận phạm vi của quyền
miễn trừ của quốc gia ở các quốc gia là khác
nhau. Thực tiễn trên cho thấy, Thuyết quyền
miễn trừ tương đối của quốc gia đang có phạm
vi ảnh hưởng ngày càng rộng và ngày càng có
nhiều quốc gia chấp nhận. Đây cũng là một xu
thế phát triển của TPQT hiện đại.
liên quan đến quyền miễn trừ của quốc gia khi
tham gia vào quan hệ dân sự quốc tế là một việc
hoàn toàn cần thiết bởi đây là một trong những
nội dung chủ yếu của quy chế pháp lý về chủ
thể của TPQT. Chúng tôi chỉ đề cập đến quyền
miễn trừ của nhà nước nước ngoài tại Việt Nam
mà không đề cập đến quyền miễn trừ của nhà
nước Việt Nam ở nước ngoài.
Trước hết, cần làm rõ nội dung của quyền
miễn trừ của quốc gia cả trong lý luận lẫn quy
định của các quy phạm pháp luật TPQT Việt
Nam. Đây là điều cần thiết bởi vì cả về mặt lý
luận lẫn pháp luật thực định, cho đến hiện nay,
nội dung quyền miễn trừ của quốc gia vẫn chưa
được thống nhất. Tại Việt Nam hiện nay, về mặt
lý luận, có nhiều quan điểm khác nhau đã được
đưa ra về nội dung quyền miễn trừ quốc gia.
Quan điểm thứ nhất xác định quyền miễn
trừ của quốc gia bao gồm quyền miễn trừ xét
xử, quyền miễn trừ đối với các biện pháp cưỡng
chế nhằm đảm bảo đơn kiện, quyền miễn trừ
đối với các biện pháp cưỡng chế bảo đảm thi
hành phán quyết của tòa án nước ngoài. Như
vậy, quyền miễn trừ đối với tài sản quốc gia ở
nước ngoài không được đưa vào xem xét trong
nội dung quyền miễn trừ của quốc gia. Theo
chúng tôi, quan điểm này khó chấp nhận được,
nhất là trong điều kiện hiện nay, khi quốc gia
tham gia ngày càng nhiều vào các mối quan hệ
dân sự, kinh tế quốc tế, bởi trong những trường
hợp nhất định, lợi ích hợp pháp liên quan đến
tài sản của quốc gia ở nước ngoài sẽ không
được bảo vệ hữu hiệu.
Quan điểm thứ hai khẳng định quyền miễn
trừ tài sản thuộc sở hữu quốc gia là một trong
những nội dung cơ bản của quyền miễn trừ quốc
gia. Quan điểm này được nhiều người tán đồng.
Theo chúng tôi, không thể tách rời quyền miễn
trừ về tài sản ra khỏi quyền miễn trừ của quốc
gia bởi vì quốc gia tham gia vào đời sống dân
sự quốc tế chủ yếu là các quan hệ liên quan đến
tài sản (ví dụ: các tài sản đầu tư ở nước ngoài,
tài khoản tại ngân hàng nước ngoài…). Những
mối quan hệ quốc gia tham gia mà không liên
quan đến yếu tố tài sản chủ yếu thuộc phạm
vi điều chỉnh của Luật quốc tế công. Thực tiễn
3. Quyền miễn trừ của quốc gia trong Tư
pháp quốc tế Việt Nam
Qua phân tích vấn đề cho thấy xu thế phát
triển của TPQT là chấp nhận quyền miễn trừ
của quốc gia với nội dung gồm quyền miễn trừ
tư pháp và quyền miễn trừ đối với tài sản thuộc
sở hữu của quốc gia ở nước ngoài và chấp nhận
thuyết quyền miễn trừ tương đối của quốc gia.
TPQT Việt Nam chưa phát triển cả về lý luận
lẫn pháp luật thực định. Chính vì vậy, việc
nghiên cứu một cách nghiêm túc các vấn đề có
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 17
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
cũng cho thấy, ngày nay quốc gia đóng vai trò
ngày càng quan trọng trong hoạt động kinh tế
thương mại của quốc gia thông qua hàng loạt
các hoạt động như xúc tiến thương mại, đầu tư,
làm trung gian cho các pháp nhân của các quốc
gia ký kết hợp đồng, bảo lãnh,… Tất cả những
hoạt động này đều kéo theo các vấn đề pháp lý
liên quan đến tài sản của quốc gia ở nước ngoài,
nên việc xác định rõ quyền miễn trừ đối với tài
sản của quốc gia ở nước ngoài cũng như mức
độ thực hiện quyền này là hoàn toàn cần thiết
để tránh những tranh chấp có thể phát sinh.
Pháp luật thực định của Việt Nam cũng chưa
có quy định chính thức nào về nội dung của
quyền miễn trừ quốc gia. Pháp lệnh về quyền ưu
đãi, miễn trừ dành cho cơ quan đại diện ngoại
giao, cơ quan lãnh sự và cơ quan đại diện của
tổ chức quốc tế tại Việt Nam ngày 07/9/1993
có một số quy định về quyền miễn trừ tư pháp.
Theo khoản 1 Điều 12 Pháp lệnh, “viên chức
ngoại giao được hưởng quyền miễn trừ xét xử
về hình sự tại Việt Nam. Họ cũng được hưởng
quyền miễn trừ xét xử về dân sự và xử phạt
hành chính”. Và khoản 3 Điều 12 Pháp lệnh
quy định: “viên chức ngoại giao được hưởng
quyền miễn trừ đối với các biện pháp thi hành
án”. Vậy, quyền miễn trừ về tài sản thuộc sở
hữu quốc gia chưa thấy đề cập. Hơn nữa, đây
chỉ là những quy định về quyền miễn trừ dành
cho viên chức ngoại giao và thành viên gia đình
của họ (khoản 1 Điều 17 Pháp lệnh). Không có
quy phạm nào của Pháp lệnh cho thấy nhà nước
nước ngoài có quyền miễn trừ tư pháp và quyền
miễn trừ tài sản ở Việt Nam. Tương tự, Pháp
lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự (đã hết
hiệu lực thi hành) quy định: “vụ án dân sự có
liên quan đến nhà nước nước ngoài hoặc người
được hưởng quy chế ngoại giao được giải quyết
bằng con đường ngoại giao, trừ trường hợp nhà
nước nước ngoài hoặc người được hưởng quy
chế ngoại giao đồng ý tham gia tố tụng tại tòa
án Việt Nam”. Đây là văn bản pháp luật duy
nhất có quy định về quyền miễn trừ của nhà
nước nước ngoài trong tố tụng dân sự quốc tế
nhưng cũng không đề cập đến nội dung của
quyền miễn trừ. Tuy nhiên, từ ngày 01/01/2005
Bộ luật Tố tụng dân sự có hiệu lực pháp luật và
không có quy phạm nào thừa nhận quyền miễn
trừ tư pháp của nhà nước nước ngoài ở Việt
Nam. Khoản 4 Điều 2 Bộ luật Tố tụng dân sự
năm 2004 quy định: “Cá nhân, cơ quan, tổ chức
nước ngoài được hưởng các quyền ưu đãi, miễn
trừ ngoại giao hoặc các quyền ưu đãi, miễn trừ
lãnh sự theo pháp luật Việt Nam, theo điều ước
quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam ký kết hoặc tham gia thì vụ việc dân sự
có liên quan đến cá nhân, cơ quan, tổ chức đó
được giải quyết bằng con đường ngoại giao”.
Để giải quyết vấn đề này, TPQT Việt Nam
cần xác định rõ nội dung quyền miễn trừ của
quốc gia theo hướng quốc gia được hưởng
quyền miễn trừ tư pháp và quyền miễn trừ đối
với tài sản thuộc sở hữu quốc gia ở nước ngoài.
Nội dung này cần được cụ thể hóa trong các
văn bản pháp luật thực định có hiệu lực pháp
lý cao, cụ thể là Bộ luật Tố tụng dân sự theo
hướng: nhà nước nước ngoài, cá nhân, cơ quan,
tổ chức nước ngoài được hưởng các quyền ưu
đãi, miễn trừ ngoại giao hoặc các quyền ưu đãi,
miễn trừ lãnh sự theo pháp luật Việt Nam, theo
điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
Việt Nam ký kết hoặc tham gia khi tham gia
quan hệ dân sự tại Việt Nam thì được hưởng
quyền miễn trừ tư pháp và quyền miễn trừ đối
với tài sản thuộc sở hữu của mình, trừ những
trường hợp cụ thể pháp luật Việt Nam có quy
định riêng.
Nội dung quyền miễn trừ của quốc gia đã
được quy định thống nhất trong các văn bản
của LHQ, các điều ước quốc tế có liên quan
và được cụ thể hóa vào văn bản pháp luật của
nhiều nước. Chính vì vậy, việc quy định một
cách rõ ràng, cụ thể nội dung quyền miễn trừ
của quốc gia trong pháp luật Việt Nam cũng
góp phần đưa TPQT Việt Nam tiến gần hơn với
các chuẩn mực của đời sống pháp lý quốc tế
trong vấn đề này.
Vấn đề thứ hai cần giải quyết là phạm vi
của quyền miễn trừ của quốc gia trong TPQT
Việt Nam hay nói cách khác, Việt Nam chấp
nhận Thuyết quyền miễn trừ tương đối hay vẫn
tiếp tục theo đuổi Thuyết quyền miễn trừ tuyệt
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
18 I
I
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
đối của quốc gia.
Thực tiễn đời sống pháp lý quốc tế cho thấy,
nếu chấp nhận Thuyết quyền miễn trừ tuyệt đối
của quốc gia sẽ có những trường hợp không
bảo vệ được một cách hữu hiệu lợi ích của các
pháp nhân và thể nhân của quốc gia đó khi
tham gia vào quan hệ dân sự với một quốc gia
khác và ngược lại, quốc gia chấp nhận Thuyết
quyền miễn trừ tuyệt đối sẽ bất lợi khi tham gia
vào mối quan hệ dân sự với quốc gia hay pháp
nhân, thể nhân của quốc gia chấp nhận Thuyết
quyền miễn trừ tương đối. Chính vì vậy, chấp
nhận Thuyết quyền miễn trừ tương đối cả về lý
luận lẫn quy định trong pháp luật thực định là
xu thế không thể đảo ngược của TPQT. Thực
tiễn đời sống pháp lý Việt Nam cũng cho thấy
việc coi Thuyết miễn trừ tương đối là trái với
các nguyên tắc cơ bản của Công pháp quốc tế
hay của TPQT là thiếu thuyết phục. Tiến sĩ Đỗ
Văn Đại đã dẫn ra một trường hợp cụ thể để
chứng minh cho quan điểm này là vụ tàu Cần
Giờ được rất nhiều người biết đến.
Phần lớn các quan điểm hiện nay đều tán
đồng Thuyết quyền miễn trừ tuyệt đối của quốc
gia, phản đối Thuyết quyền miễn trừ tương đối.
Theo Giáo trình TPQT của Trường Đại học
Luật Hà Nội “nội dung thuyết miễn trừ theo
chức năng hoàn toàn trái với các nguyên tắc cơ
bản của công pháp quốc tế cũng như của TPQT,
không có lợi cho việc thúc đẩy giao lưu dân sự
quốc tế”1. Tương tự, theo giáo trình của Khoa
Luật, Đại học quốc gia Hà Nội “nội dung thuyết
miễn trừ theo chức năng hoàn toàn trái với các
nguyên tắc cơ bản của công pháp quốc tế cũng
như của TPQT”. “Pháp luật Việt Nam cũng như
thực tiễn tư pháp Việt Nam luôn luôn bảo đảm
tôn trọng quyền miễn trừ tư pháp tuyệt đối của
nhà nước nước ngoài bằng con đường ngoại
giao, trừ trường hợp nhà nước đó đồng ý tham
gia tố tụng tại tòa án Việt Nam”2. Dường như
về mặt lý luận, Việt Nam chỉ chấp nhận Thuyết
quyền miễn tuyệt đối, công khai bác bỏ Thuyết
quyền miễn trừ tương đối của quốc gia.
Vụ việc trên cho thấy, nếu nhà nước Việt
Năm 1999, một doanh nghiệp có tên là Mohamed Enterprises của Tanzania
ký hợp đồng và thanh toán trước toàn bộ số tiền khoảng 1,4 triệu USD để mua
6.000 tấn gạo của Công ty Thanh Hòa ở Tiền Giang. Sau đó, Công ty Thanh
Hòa đã thuê một tàu chở gạo để thực hiện hợp đồng trên. Nhưng con tàu mà
Công ty Thanh Hòa thuê lại là một con tàu “ma”, trên đường chở gạo đã trốn
bặt tăm. Không nhận được gạo, Công ty Mohamed Enterprises đã khởi kiện
đối tác của Việt Nam… Sự việc cứ kéo dài không được xử lý dứt điểm. Bốn
năm sau (2003), tàu Sài Gòn của Công ty SEA Saigon cập cảng Tanzania đã bị
bắt giữ làm con tin nhằm tạo áp lực buộc phía Việt Nam thanh toán số nợ năm
1999. Ngày 22/7/2005, Tòa án Tanzania tuyên phạt phía Việt Nam gần 2 triệu
USD bao gồm tiền bồi thường thiệt hại từ hợp đồng gạo với Công ty Mohamed
Enterprises và tiền lãi phát sinh. Phán quyết ghi rõ, Chính phủ Việt Nam là bị
đơn thứ 12 của vụ án. Theo tòa án, quyền miễn trừ tư pháp của nhà nước Việt
Nam trong trường hợp này không tuyệt đối vì Chính phủ Việt Nam đã tham gia
tích cực vào các giai đoạn của việc thực hiện hợp đồng. Vì vậy, Chính phủ Việt
Nam không được hưởng quyền miễn trừ xét xử3.
(1) Xem Giáo trình TPQT, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân, 1999, tr.115.
(2) Xem Giáo trình TPQT, Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội, Nxb. ĐHQG Hà Nội, 1997, tr.119 và tr.217.
(3) Xem TS. Đỗ Văn Đại, TS. Mai Hồng Quỳ, Tư pháp Quốc tế Việt Nam, Nxb. ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, 2006, tr.69, tr.70.
7
2010
Số 13(174) NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP
I
I 19
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Nam tham gia vào quan hệ dân sự có yếu tố
nước ngoài với tư cách một bên chủ thể thì trong
những trường hợp cụ thể nhất định sẽ không
được hưởng quyền miễn trừ, nghĩa là nhà nước
Việt Nam phải tham gia như một chủ thể bình
thường khác. Như vậy, rõ ràng việc tuyệt đối
hóa quyền miễn trừ tư pháp không có lợi cho
nhà nước Việt Nam và đặc biệt là các cá nhân,
pháp nhân Việt Nam trong các quan hệ TPQT.
Đây sẽ là cơ sở để nhà nước nước ngoài không
tuân thủ một số nghĩa vụ của họ bởi vì nhà nước
nước ngoài được hưởng quyền miễn trừ tuyệt
đối ở Việt Nam trong khi nhà nước Việt Nam
không được hưởng quyền miễn trừ tuyệt đối ở
nước ngoài.
Ví dụ: nhà nước nước ngoài thuê công dân
Việt Nam hoặc thuê pháp nhân Việt Nam thực
hiện một công việc sau đó vi phạm về nghĩa vụ
trả lương hay đóng bảo hiểm thì rõ ràng công
dân Việt Nam hay pháp nhân Việt Nam không
thể được bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình vì
nhà nước nước ngoài hưởng quyền miễn trừ
trong mọi trường hợp.
Tại Việt Nam chưa có Luật về quyền miễn
trừ quốc gia và trong các văn bản pháp luật hiện
hành chưa có quy định chính thức nào quy định
trực tiếp về vấn đề này. Tuy nhiên, một số quy
định trong các văn bản pháp luật cụ thể có thể
lý giải được vấn đề. Theo khoản 1 và 3 Điều 12
Pháp lệnh về quyền ưu đãi, miễn trừ thì viên
chức ngoại giao không được hưởng quyền miễn
trừ trong trường hợp họ “tham gia với tư cách
cá nhân vào các vụ tranh chấp liên quan đến bất
động sản tư nhân có trên lãnh thổ Việt Nam;
việc thừa kế; hoạt động thương mại hoặc nghề
nghiệp mà viên chức ngoại giao tiến hành tại
Việt Nam ngoài phạm vi chức năng chính thức
của họ”. Quy định này thể hiện rõ quan điểm
đối với viên chức ngoại giao thì quyền miễn trừ
của họ chỉ là tương đối, nghĩa là quyền miễn
trừ không bị giới hạn ở bất cứ lĩnh vực quan hệ
dân sự nào nhưng bị hạn chế, hay không được
hưởng, trong một số trường hợp cụ thể. Tuy
nhiên, đối với nhà nước nước ngoài thì pháp
lệnh lại không đề cập và Bộ luật Tố tụng dân sự
cũng không có quy định nào về vấn đề này.
Những phân tích trên chứng minh một điều
rằng, việc thừa nhận một cách cứng nhắc quyền
miễn trừ tuyệt đối của nhà nước nước ngoài ở
Việt Nam chỉ làm thiệt hại cho chúng ta vì chắc
chắn trong quy định của pháp luật nhiều quốc
gia chỉ dành cho nhà nước Việt Nam quyền
miễn trừ tương đối tại quốc gia đó. Chính vì
vậy, trong điều kiện giao lưu kinh tế thương
mại hiện nay cũng như cùng với sự phát triển
của TPQT hiện đại, Việt Nam nên chấp nhận
thuyết quyền miễn trừ tương đối của quốc gia
khi tham gia vào các quan hệ kinh tế, dân sự
quốc tế để bảo vệ hiệu quả lợi ích của các công
dân, cơ quan, tổ chức Việt Nam khi tham gia
vào các quan hệ tài sản với quốc gia nước ngoài.
Pháp luật Việt Nam cần có quy định về những
trường hợp cụ thể nhà nước nước ngoài không
được hưởng quyền miễn trừ tại Việt Nam khi
tham gia vào các quan hệ dân sự quốc tế.
Vấn đề thứ ba là cần làm rõ nội dung của
Thuyết quyền miễn trừ tương đối của quốc gia
về mặt lý luận. Nhiều quan điểm hiện nay vẫn
hiểu quyền miễn trừ tương đối theo hướng quốc
gia bị hạn chế một số lĩnh vực quan hệ dân sự
quốc tế không được hưởng quyền miễn trừ, còn
trong những lĩnh vực mà quốc gia được hưởng
quyền miễn trừ thì quốc gia sẽ được hưởng
quyền miễn trừ trong bất cứ trường hợp nào mà
quốc gia tham gia. Theo chúng tôi, quan điểm
này là không chính xác. Sự tương đối ở đây cần
phải được hiểu theo hướng những trường hợp cụ
thể mà quốc gia không được hưởng quyền miễn
trừ, còn phạm vi của quyền miễn trừ vẫn bao
trùm tất cả các lĩnh vực quan hệ dân sự có yếu
tố nước ngoài mà quốc gia tham gia. Sự khác
nhau ở đây chính là phạm vi những trường hợp
được hưởng quyền miễn trừ chứ không phải ở
lĩnh vực quan hệ được hưởng quyền miễn trừ.
Việc làm rõ nội dung của Thuyết miễn trừ là
rất quan trọng bởi nếu hiểu không chính xác sẽ
dẫn đến tình trạng không bảo vệ được lợi ích
hợp pháp của quốc gia khi tham gia các quan
hệ dân sự quốc tế, hoặc không tôn trọng lợi ích
hợp pháp của quốc gia khác, vi phạm nguyên
tắc tôn trọng chủ quyền của quốc gia.
7
2010
NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP Số 13(174)
20 I
I
7 trang
11980
Free
Bạn đang xem tài liệu "Quyền miễn trừ của quốc gia trong tư pháp quốc tế Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- quyen_mien_tru_cua_quoc_gia_trong_tu_phap_quoc_te_viet_nam.pdf
