Một số vấn đề vể chuyển đối giới tính ở Iran trên khía cạnh lịch sử và pháp lý

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỂ CHUYỂN ĐỐI GIỚI

TINH Ở IRAN TRÊN KHIA CẠNH LICH

SỬ VA PHAP LÝ

ThS. Đậu Công Hiệp

(Khoa Pháp luật Hành chính - nhà nước

Trường Đại học Luật Hà Nội)

Dẫn nhập: Trong bối cảnh Việt Nam đang có những bước

chuẩn bị quan trọng về mặt pháp ly liên quan đến quyền chuyển

đổi giới tính, có thể thấy vấn đề quan niệm của xã hội về quyền

chuyển giới nói chung và người chuyển giới nói riêng có y nghĩa

rất quan trọng. Bên cạnh đó, tại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran từ

bốn thập kỷ về trước đã chứng kiến sự ghi nhận quyền chuyển giới

khi đất nước này vẫn còn mang nặng nhiều yếu tố bảo thủ và kỳ thị

về mặt tôn giáo cũng như phong tục đối với người đồng giới. Sự

thay đổi mang tính bước ngoặt này của Iran có thể được tham khảo

cho Việt Nam.

1. Lịch sử về vấn đề chuyển giới ở Iran

Iran là một vùng đất Hồi giáo cổ xưa, với sự thống trị chủ

yếu của người Shiite. Trong lịch sử, cộng đồng Hồi giáo đã ghi

nhận sự tồn tại của những người có trạng thái giới tính sinh học

không đồng nhất với bản dạng giới của họ. Chẳng hạn, danh từ

muskhannas được người Hồi giáo dùng để gọi những người đàn

ông trưởng thành nhưng không có xu hướng nhìn nhận mình là đàn

ông và mong muốn được trở thành đối tượng được những người

103

Một số vấn đề vể chuyển đối giới tinh ở Iran trên khia cạnh lich sử va phap ly

đàn ông khác yêu mến⁸³. Vào thời kỳ này, khi chưa có phẫu thuật

chuyển giới, việc bộc lộc xu hướng tình dục của những người này

là hoàn toàn sai trái với các quan niệm tôn giáo. Đạo Hồi là tôn

giáo ra đời sau và chịu ảnh hưởng rất lớn từ các kinh điển của đạo

Cơ Đốc. Trong bộ kinh Cựu ước, quan niệm chống lại tình dục

đồng giới được thể hiện rõ rệt, cụ thể ở quyển Sáng thế ky

(Genesis), chương 19, câu 1 và quyển Leviticus, chương 18, câu

22⁸⁴. Chương 7, câu 80 của kinh Quran với lời lẽ " kẻ [đàn ông]

nào có dục tính với đàn ông hơn là đàn bà, kẻ đó đã vượt quá giới

hạn của tội lỗi và ta sẽ giáng cơn mưa lửa xuống đầu hắn."⁸⁵là

một trong những ví dụ điển hình của việc chống lại xu hướng tình

dục đồng giới.

Với những ảnh hưởng từ các quan niệm mang tính bảo thủ

của tôn giáo như vậy, nhìn chung địa vị pháp ly và cuộc sống của

người đồng tính, song tính, chuyển giới ở Iran trong một thời gian

dài là rất khó khăn với những áp lực phải đối mặt với hình phạt,

kể cả từ hình. Bước ngoặt về tư tưởng của người Iran về chuyển

đổi giới tính đến từ sau Cách mạng 1979 với một nhân vật quan

trọng: Maryam Khatoon Molkara⁸⁶. Bà sinh năm 1950 với tên

khai sinh là Fereydoon Molkara (theo truyền thống Iran đây là tên

gọi thường dùng cho nam giới) và từ nhỏ đã phát hiện ra mình

không phù hợp với cơ thể nam giới và có mong muốn được sống

⁸³Bolich,Ph. D. G. G. Bolich, Transgender History & Geography:

Crossdressing in Contex, Psy che's Press, 2007, tập 3, tr. 234.

⁸⁴Trong Sáng thế ky có đoạn nói về việc Chúa nổi giận và tiêu diệt thành

Sodom vì dân trong thành có sự hôn nhân đồng giới, còn sách Levicitus nói

rằng đồng tính phải chịu tội chết. Tham khảo thêm: D. Guthrie, New Bible

commentary, Inter-varsity Press, London, 1990.

⁸⁵Câu này trong kinh Quran cũng có thể coi là sự phản ánh lại kinh Cựu

ước của đạo Cơ Đốc. Xem thêm: https://www.thereligionofpeace.com/

pages/quran/homosexuality.aspx.

⁸⁶Đoạn sau về cuộc đời và hành động của bà Maryam Khatoon Molkara

được chúng tôi tham khảo chủ yếu từ: http://transgenderuniverse.com

/2016/02/25/transgender-in-iran-the-story-of-maryam-khatoon-molkara/.

104

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

như một người phụ nữ. Vào đầu những năm 70, bà gặp một giáo

sĩ nổi tiếng tên Ayatollah Behbehani và thực hiện nghi lễ

istikhareh để ly giải số phận của mình. Sau đó bà được khuyên là

nên viết thư cho Ayatollah Khomeini-người sẽ trở thành lãnh đạo

tối cao của cuộc Cách mạng. Năm 1987, Molkara gặp được

Khomeini sau nhiều lần bị từ chối, thậm chí là đánh đập bởi

những người canh gác. Sau cuộc gặp đó, Khomeini đã nhận ra

rằng để thực hiện được tốt những nội quy và nghĩa vụ của mình

đối với tôn giáo, một người cần phải xác định được rõ ràng bản

dạng giới và trong trường hợp nó không trùng khớp với giới tính

sinh học thì cần phải được phẫu thuật chuyển đổi giới tính. Quyết

định của Khomeini đã mở đường cho việc thực hiện quyền

chuyển giới ở Iran. Đối với cá nhân bà Molkara, đến năm 1997 bà

đã hoàn tất các giai đoạn phẫu thuật và trở thành một người phụ

nữ hoàn chỉnh.

Có thể thấy, thành công của sự đấu tranh vì quyền chuyển

đổi giới tính ở Iran bất chấp những tín điều tôn giáo cũng phần

nào phản ánh một đặc tính của hệ thống luật Hồi giáo, nơi mà các

quan niệm pháp ly giải thích kinh Quran có y nghĩa rất quan

trọng. Ly giải về điều này, Arash Naraghi cho rằng: "đó là có thể

để giải thích lại những ý nghĩa đã được tuyên bố rõ ràng trong

các câu thơ của kinh Quran, nếu cần thiết, để đưa ra những sự

giải thích pháp lý về những đoạn văn về quyền tình dục và giới

tính."⁸⁷

Ở đây, lời giải thích kinh Quran của giáo chủ Khomeini

thông qua y kiến pháp ly (legal opinion-fatwa) có giá trị bắt buộc

87

Theo: Arash Naraghi, The Quran and Human Rights of Sexual

Minorities, trích từ: IGLHRC (International Gay and Lesbian Human

Rights Commission), Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Rights in

Iran Analysis from Religious, Social, Legal and Cultural Perspectives,

2015, tr. 27.

105

Một số vấn đề vể chuyển đối giới tinh ở Iran trên khia cạnh lich sử va phap ly

và được coi như một nguồn luật của Iran. Cụ thể, trong trang 624

cuốn sách Tahrir al-Wasilah ông tuyên bố: "Thay đổi giới tính

của một người từ nam sang nữ và nữ sang nam thông qua phẫu

thuật là không gây trở ngại với đạo Hồi. Hơn thế, phẫu thuật

chuyển đổi giới tính cho một người lương tính (hermaphrodite) là

không bị ngăn cấm."⁸⁸Về sau này, giáo sĩ Mohammad Mehdi

Kariminia cũng tuyên bố rằng phẫu thuật chuyển đổi giới tính là

một sự cung ứng y học để sửa chữa giới tính của những người

phải chịu đựng tình trạng Dujensi (song tính) hay Khunsa (liên

giới tính)⁸⁹.

Hiện nay, việc chuyển đối giới tính ở Iran khá cởi mở và

dễ dàng, trong bốn năm ở Iran đã có tới hơn 1.000 cuộc phẫu

thuật chuyển đổi giới tính⁹⁰. Theo một báo cáo của IGLHRC, Iran

là một trong những nước Hồi giáo đầu tiên cho phép phẫu thuật

chuyển đối giới tính và ghi nhận một cách đầy đủ quyền chuyển

giới theo luật⁹¹. Quá trình chấp nhận hoạt động chuyển đổi giới

tính thông qua phẫu thuật đã phản ánh sự thay đổi quan niệm

nhưng vẫn trên cơ sở hài hòa với các tín điều tôn giáo lâu đời.

Lịch sử của vấn đề chuyển đối giới tính ở Iran cũng ghi nhận

những sự đấu tranh mạnh mẽ mà trong đó bà Molkara là một ví

⁸⁸Dẫn theo: Zara Saeidzadeh, The Legality of Sex Change Surgery and

Construction of Transsexual Identity in Contemporary Iran, Master thesis,

Lund University, 2014, tr. 45. Nguyên văn: "To change one’s sex from man

to woman and woman to man through surgery is not hindered in Islam.

Furthermore, sex change surgery for a hermaphrodite person is not

prohibited."

⁸⁹Mohamad Mehdi Kariminia, Sex change from Fighi and legal point of

view, Marefat, 2000, tr. 76.

90

Xem: http://www.gaystarnews.com/article/iran-performed-over-1000-

gender-reassignment-operations-four-years041212/.

⁹¹IGLHRC, Human Rights Violations on the Basis of Sexual Orientation,

Gender Identity, and Homosexuality in the Islamic Republic of Iran

Submission to the 103rd Session of the Human Rights Committee (17

October- 4 November 2011), tr. 6.

106

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

dụ điển hình. Bài học về mặt lịch sử của vấn đề chuyển đổi giới

tính ở Iran cho thấy Việt Nam cần có những sự điều chỉnh về mặt

quan niệm, đặc biệt là những yếu tố phong tục, văn hóa cho phù

hợp với quyền chuyển đổi giới tính với tư cách một quyền con

người. Và một điều quan trọng là động lực của quá trình thay đổi

đó phải đến từ chính thái độ đấu tranh kiên quyết, khẳng định

quyền mưu cầu hạnh phúc của mình từ những người có nhu cầu

chuyển giới.

2. Quy định pháp luật Iran về chuyển đổi giới tính

Ngày nay, Iran chấp nhận việc phẫu thuật chuyển đổi giới

tính và đồng thời với việc đó các cơ quan nhà nước cũng có trách

nhiệm cung cấp các giấy tờ pháp ly cần thiết phù hợp với giới tính

mới của người chuyển giới. Cụ thể, quy trình chuyển đổi giới tính

ở hợp pháp Iran có thể tóm tắt qua một vài bước sau⁹²:

* Trước phẫu thuật

- Kiểm tra tâm ly: người có nhu cầu thực hiện phẫu thuật

chuyển giới sẽ được gặp một bác sĩ tâm ly và được chuyển đến

Viện Tâm thần Tehran (Tehran Institute of Psychiatrists).

- Thực hiện 13 phiên điều trị tâm ly và chuyển tới một tổ

chức pháp y để có quyết định cuối cùng (Forensic Medicine

Organization - FMO).

- Một hội đồng các bác sĩ cùng cấp giấy chứng nhận rối

loạn bản dạng giới (gender indentity disorder) để phẫu thuật.

* Sau phẫu thuật

⁹²Sơ đồ này dịch từ Zara Saeidzadeh, tlđd, tr. 86.

107

Một số vấn đề vể chuyển đối giới tinh ở Iran trên khia cạnh lich sử va phap ly

- Tại tòa án: Người chuyển giới đệ trình yêu cầu thay đổi

tên và giới tính trong các văn bản pháp ly như chứng minh thư,

văn bằng, quyết định tuyển dụng, hợp đồng lao động, bảo

hiểm.v.v…

- Tại FMO: tòa án đưa người chuyển giới tới FMO để

giám định về thể chất để xác nhận đã hoàn thành phẫu thuật (cắt

bỏ vú, loại bỏ dương vật và tinh hoàn).

- Thẩm phán sẽ quyết định việc thay đổi tên và giới tính

nếu có sự xác nhận từ FMO và sẽ gửi lệnh tới các văn phòng đăng

ky dể thay đổi một cách chính thức tên và giới tính trên các giấy

tờ tùy thân.

Bên cạnh đó, Iran cũng có những chính sách hỗ trợ và bảo

vệ quyền lợi của người chuyển giới với mục đích thúc đẩy hoạt

động này. Ở đây cần phải nói rằng, việc Iran khuyến khích phẫu

thuật chuyển giới xuất phát từ việc họ coi hoạt động này là một

cách cứu chữa giới tính của con người. Hành vi tình dục đồng

giới ở Iran bị cấm hoàn toàn và thậm chí có thể bị tử hình. Vì vậy,

nhằm ngăn ngừa hiện tượng này, chính phủ Iran hỗ trợ tương đối

cao để những người có nhu cầu có thể thực hiện phẫu thuật

chuyển giới và có được một cơ thể sinh học hoàn toàn phù hợp

cho sinh hoạt tình dục dị tính. Đầu tiên, chính sách này thể hiện ở

chỗ Iran quy định rằng các công ty bảo hiểm phải chi trả toàn bộ

chi phí cho phẫu thuật chuyển đổi giới tính, với mức có thể lên tới

3000$⁹³. Ngoài ra, vì người đã chịu đựng cuộc phẫu thuật chuyển

đổi giới tính thường có sức khỏe và tuổi thọ yếu hơn so với người

thông thường, chính quyền Iran cũng có những chính sách bảo vệ

họ về mặt sức khỏe thể chất như là từ năm 2010, người chuyển

⁹³Theo: http://www.huffingtonpost.com/2012/06/04/iran-sex-change-

operation_n_1568604.html.

108

Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính

và bài học cho Việt Nam

giới được miễn nghĩa vụ quân sự⁹⁴. Ngoài ra, chính phủ Iran cũng

có những hỗ trợ nhất định về nhà ở đối với người chuyển giới⁹⁵.

Về mặt nhân thân, người chuyển giới có đủ mọi quyền theo giới

tính mới của mình. Chẳng hạn vào năm 2009, đám cưới của

Shaghayegh và Ardashir (chuyển giới từ nữ sang nam) đã được

thực hiện sau khi tòa án yêu cầu hai gia đình phải tôn trọng quyền

được kết hôn của hai người này⁹⁶.

Tuy nhiên, có thể thấy rằng ở Iran vẫn chưa có được một

khung pháp ly đầy đủ và vững chắc để bảo vệ người chuyển giới

khỏi các nguy cơ sức khỏe và kỳ thị bằng các nước phát triển

khác. Điều này thể hiện ở trong một báo cáo của Văn phòng Nội

vụ của Sở di trú Anh về việc ghi nhận nhiều thông tin phản ánh về

tình trạng kỳ thị, bạo lực và thiếu vắng sự chăm sóc y tế từ phía

chính quyền của người chuyển giới⁹⁷.

3. Kết luận

Ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là khu vực Á châu, các

yếu tố tôn giáo, phong tục, tập quán vẫn còn tác động nặng nề

đến tâm thức của xã hội về vấn đề chuyển đổi giới tính. Tại đó,

vấn đề chuyển giới còn được xem là nhạy cảm và quyền của

người chuyển đổi giới tính vẫn có nguy cơ cao bị xâm phạm.

Trên khía cạnh lịch sử và pháp ly, vấn đề chuyển đổi giới tính ở

Iran đã cho chúng ta những bài học quan trọng. Đầu tiên là ở

94

Afsaneh Najmabadi, Verdicts of Science, Rulings of Faith:

Transgender/sexuality in Contemporary Iran, Social Research Volume 78,

No. 2, Summer 2011.

95

Theo: http://www.ibtimes.com/iran-transgender-law-islamic-republic-

advances-bill-protect-transsexuals-amid-1940978.

96

Theo: http://www.genderacrossborders.com/2009/09/14/progress-for-

transgender-people-in-iran/.

⁹⁷Home Office, Country Information and Guidance Iran: Sexual Orientation

and Gender Identity November 2014.

109

Một số vấn đề vể chuyển đối giới tinh ở Iran trên khia cạnh lich sử va phap ly

thái độ dám thay đổi và chấp nhận của nhà nước để công nhận

những quyền chính đáng của người chuyển giới với tư cách một

nhóm yếu thế trong xã hội. Thứ hai là tinh thần tranh đấu vì

quyền được sống với đúng bản ngã của mình từ những người

thuộc cộng đồng chuyển giới Iran, nơi mà họ phải chịu rất nhiều

áp lực từ tôn giáo và xã hội. Tuy nhiên bên cạnh đó, cũng phải

nhìn nhận thắng thắn rằng nhiều quan niệm và quy định ở Iran

về vấn đề chuyển đổi giới tình còn chưa phù hợp. Đó là việc coi

hiện tượng bản dạng giới và giới tính sinh học không thống nhất

là một dạng bệnh tâm ly và việc còn thiếu những quy định bảo

vệ quyền của người chuyển giới. Những điều trên là rất quan

trọng trong việc Việt Nam xây dựng và hoàn thiện pháp luật về

chuyển đổi giới tính nhằm cụ thể hóa Điều 37 Bộ luật Dân sự

trong thời gian tới.

110