Một số trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng
MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ...
CỦA NGUYÊN TẮC TỰ DO GIAO KẾT HỢP ĐỒNG
HOÀNG TRUNG HIẾU*
Pháp luật về hợp đồng đã quy định về nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng dân sự
trong nhiều quy định cụ thể, giúp các chủ thể có định hướng đúng đắn khi sử dụng quyền
tự định đoạt của mình trong giao kết và thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn
tồn tại một số trường hợp những giao dịch dân sự không tuân thủ nguyên tắc này được
gọi là những trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng dân sự. Bài viết
trình bày, phân tích những trường hợp ngoại lệ cụ thể, đồng thời đưa ra những ví dụ thực
tế của những ngoại lệ này.
Từ khoá: Hợp đồng dân sự, ngoại lệ, nguyên tắc, tự do.
Ngày nhận bài: 11/11/2020; Biên tập xong: 12/11/2020; Duyệt đăng: 12/11/2020.
Laws has stipulated the principle of freedom to contract in many specific provisions
that helps the entities have a correct orientation when using their self-determination
right in entering into and and implementation contract. However, some cases of civil
transactions do not comply with this principle called exception of the principle of
freedom to contract. The article analyzes specific exceptions as well as gives examples
of these exceptions.
Keywords: Civil contracts, exception, principle, freedom.
1. Ngoại lệ của việc tự do quyết định giao thông trên lãnh thổ nước Cộng hòa
tham gia giao kết hợp đồng
xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải tham gia
bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự
của chủ xe cơ giới theo quy định tại
khoản 1, Điều 4 Thông tư 22/2016/TT-
BTC ngày 16/02/2016 của Bộ Tài chính
quy định quy tắc, điều khoản, biểu phí
và mức trách nhiệm bảo hiểm bắt buộc
trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới và
các quy định khác của pháp luật có liên
quan. Nghĩa vụ này có hiệu lực từ ngày
17/12/1997 khi Chính phủ ban hành Nghị
định 115/1997/NĐ-CP ngày 17/12/1997
của Chính phủ về chế độ bảo hiểm bắt
buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ
giới, trong đó quy định rõ chủ xe cơ giới,
kể cả chủ xe là người nước ngoài có giấy
phép lưu hành xe trên lãnh thổ Việt Nam
đều phải tham gia bảo hiểm trách nhiệm
của chủ xe cơ giới đối với người thứ ba
tại các doanh nghiệp bảo hiểm trong
Trong quan hệ hợp đồng, các chủ thể
có quyền tự do trong việc tham gia giao
kết, đề nghị giao kết và chấp nhận giao
kết, việc có tham gia giao kết hợp đồng
hay không là do các chủ thể tự quyết
định. Tuy nhiên, trong một số trường
hợp nhất định, để bảo đảm trật tự công
cộng, lợi ích quốc gia, quyền tự do tham
gia giao kết hợp đồng bị hạn chế. Một số
trường hợp cụ thể như:
Trong lĩnh vực bảo hiểm, mặc dù các
chủ thể có quyền tự do tham gia mua
bảo hiểm với loại hình bảo hiểm tự
nguyện nhưng với loại hình bảo hiểm
bắt buộc thì dù muốn hay không muốn
các chủ thể vẫn bắt buộc phải tham gia.
Ví dụ: Sản phẩm bảo hiểm bắt buộc trách
nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới là sản
phẩm bảo hiểm mang tính chất bắt buộc
của Nhà nước. Chủ xe cơ giới tham gia
* Thạc sĩ, Giảng viên Học viện Thanh thiếu niên
Việt Nam
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 48
HOÀNG TRUNG HIẾU
nước. Việc quy định tính bắt buộc của
nghiệp vụ này mang một số ý nghĩa sau:
Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, trường
hợp việc sử dụng sáng chế nhằm mục đích
công cộng, phi thương mại, phục vụ quốc
phòng, an ninh, phòng bệnh, chữa bệnh,
dinh dưỡng cho nhân dân hoặc đáp ứng
các nhu cầu cấp thiết của xã hội, người
nắm độc quyền sử dụng sáng chế không
thực hiện nghĩa vụ sử dụng sáng chế sau
khi kết thúc bốn năm kể từ ngày nộp đơn
đăng ký sáng chế và kết thúc ba năm kể từ
ngày cấp bằng độc quyền sáng chế. Người
có nhu cầu sử dụng sáng chế không đạt
được thoả thuận với người nắm độc quyền
sử dụng sáng chế về việc ký kết hợp đồng
sử dụng sáng chế mặc dù trong một thời
gian hợp lý đã cố gắng thương lượng với
mức giá và các điều kiện thương mại thoả
đáng hoặc người nắm độc quyền sử dụng
sáng chế bị coi là thực hiện hành vi hạn
chế cạnh tranh bị cấm theo quy định của
pháp luật về cạnh tranh. Khi đó, quyền
sử dụng sáng chế được chuyển giao cho
tổ chức, cá nhân khác sử dụng theo quyết
định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền
mà không cần được sự đồng ý của người
nắm độc quyền sử dụng sáng chế theo
quy định tại Điều 145 Luật Sở hữu trí tuệ
sửa đổi năm 2019.
Thứ nhất, nhằm bảo vệ những quyền
lợi hợp pháp của những người bị thiệt
hại do lỗi của các chủ phương tiện gây
ra, đồng thời cũng là bảo vệ lợi ích của
toàn xã hội;
Thứ hai, việc quy định bắt buộc còn
nâng cao trách nhiệm trong việc điều
khiển xe, giúp cho các cơ quan quản lý số
lượng đầu xe đang lưu hành và thống kê
đầy đủ các vụ tai nạn, cũng như những
nguyên nhân của nó để có các biện pháp
đề phòng và hạn chế tổn thất một cách có
hiệu quả;
Thứ ba, tính bắt buộc còn xuất phát
từ việc thi hành nghiêm túc những quy
định của pháp luật, thực hiện tốt nghĩa
vụ dân sự chủ yếu là nghĩa vụ bồi thường
đã được quy định trong Bộ luật dân sự
(BLDS), thể hiện sự công minh và công
bằng của pháp luật.
Trong lĩnh vực thu hồi đất, để giải
phóng mặt bằng làm đường, quy hoạch
xây dựng các khu đô thị mới, khu công
nghiệp, hoặc đối với hợp đồng trưng
mua nhà, chủ sở hữu nhà dù muốn hay
không muốn giao kết hợp đồng nhưng
cũng bị buộc phải chuyển nhượng quyền
sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở cho chủ
thể khác theo quyết định hành chính của
cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
2. Ngoại lệ của việc tự do lựa chọn đối
tác giao kết hợp đồng
Với mục đích bảo vệ người yếu thế hoặc
người thứ ba, hoặc bởi các lý do khác, pháp
luật có thể quy định ngăn cản việc giao kết
hợp đồng hoặc phải ưu tiên giao kết hợp
đồng với một số người nhất định.
Trong lĩnh vực thương mại, người
cung cấp dịch vụ công cộng không được
từ chối giao kết hợp đồng nếu còn khả
năng cung cấp dịch vụ và phải mở ra cho
tất cả mọi người đều có cơ hội như nhau
trong việc mua hoặc sử dụng dịch vụ.
Người giao kết hợp đồng không được từ
chối giao kết hợp đồng vì lý do sắc tộc,
tôn giáo hay quốc tịch; thương nhân phải
cung cấp hàng hoá hay dịch vụ đã quảng
cáo.
Khoản 2 Điều 196 BLDS năm 2015 quy
định: “Khi tài sản đem bán là tài sản thuộc
di tích lịch sꢀ - văn hóa theo quy định của
Luật di sản văn hóa thì Nhà nước có quyền
ưu tiên mua”. Theo đó, trong trường hợp
này, chủ sở hữu tài sản buộc phải ưu tiên
Nhà nước là đối tác giao kết hợp đồng
trước khi có quyền lựa chọn đối tác giao
kết hợp đồng khác. Việc quy định này
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 49
MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ...
là do di tích lịch sử, văn hóa là nơi có ý cho bên cho thuê tính đến thời điểm bên cho
nghĩa to lớn đối với xã hội và đất nước, thuê có thông báo về việc bán nhà cho thuê,
con người, việc thay đổi chủ sở hữu mang
lại thay đổi cho những giá trị lịch sử, văn
hóa ấy. Do đó, pháp luật quy định như
vậy để đảm bảo một cách tốt nhất sự bảo
tồn và phát triển di tích lịch sử, văn hóa,
gắn liền với đời sống văn hóa của con
người và xã hội.
trừ trường hợp nhà ở thuộc sở hữu chung;
trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày bên thuê
nhà ở nhận được thông báo mà không mua
thì chủ sở hữu nhà ở được quyền bán nhà ở
đó cho người khác, trừ trường hợp các bên
có thỏa thuận khác về thời hạn”. Theo đó,
trong trường hợp bán nhà đang cho thuê,
chủ thể trong giao dịch dân sự bị hạn chế
trong việc lựa chọn đối tác của mình mà
phải ưu tiên cho những chủ thể nhất định
là bên thuê nhà. Việc quy định này cũng
nhằm mục đích đảm bảo quyền và lợi ích
hợp pháp của các chủ thể và bên thứ ba
trong quan hệ pháp luật dân sự.
Khoản 3 Điều 218 BLDS năm 2015 quy
định: “Trường hợp một chủ sở hữu chung
theo phần bán phần quyền sở hữu của mình
thì chủ sở hữu chung khác được quyền ưu
tiên mua. Trong thời hạn 03 tháng đối với
tài sản chung là bất động sản, 01 tháng đối
với tài sản chung là động sản, kể từ ngày các
chủ sở hữu chung khác nhận được thông báo
về việc bán và các điều kiện bán mà không
có chủ sở hữu chung nào mua thì chủ sở
hữu đó được quyền bán cho người khác. Việc
thông báo phải được thể hiện bằng văn bản
và các điều kiện bán cho chủ sở hữu chung
khác phải giống như điều kiện bán cho người
không phải là chủ sở hữu chung.” Quy định
này nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp
pháp của chủ thể có phần sở hữu chung
tài sản được bán. Trong trường hợp bán
phần quyền sở hữu mà có sự vi phạm
về quyền ưu tiên mua thì pháp luật quy
định trong thời hạn ba tháng, kể từ ngày
phát hiện có sự vi phạm về quyền ưu tiên
mua, chủ sở hữu chung theo phần trong
số các chủ sở hữu chung có quyền yêu
cầu Toà án chuyển sang cho mình quyền
và nghĩa vụ của người mua và bên có lỗi
gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại.
Khoản 3 Điều 116 Luật Doanh nghiệp
năm 2014 đã quy định về việc cổ đông
sở hữu cổ phần ưu đãi biểu quyết trong
công ty cổ phần không được chuyển
nhượng cổ phần đó cho người khác.
Trường hợp này chủ thể của việc giao
kết hợp đồng bị hạn chế giao kết với đối
tượng cụ thể để đảm bảo quyền và lợi ích
của doanh nghiệp. Luật Doanh nghiệp
năm 2020 được Quốc hội thông qua vào
ngày 17/6/2020 và chính thức có hiệu lực
từ ngày 01/01/2021 cũng giữ nguyên tinh
thần của quy định này. Tại Khoản 3 Điều
117 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy
định: “Cổ đông sở hữu cổ phần ưu đꢀi biểu
quyết không được chuyển nhượng cổ phần
đó cho người khác, trừ trường hợp chuyển
nhượng theo phán quyết của tòa án hoặc thừa
kế”. Theo đó, Luật Doanh nghiệp năm
2020 vẫn hạn chế quyền lựa chọn đối
tượng giao kết hợp đồng của chủ thể giữ
vị trí quan trọng, mang tính chất quyết
định trong doanh nghiệp. Việc hạn chế
này nhằm đảm bảo sự ổn định, hài hoà
trong vận hành doanh nghiệp, phù hợp
với định hướng phát triển kinh tế. Tuy
Điều 127 Luật Nhà ở năm 2014 quy
định về mua bán nhà ở đang cho thuê,
trong đó có quy định tại khoản 1: “Trường
hợp chủ sở hữu bán nhà ở đang cho thuê thì
phải thông báo bằng văn bản cho bên thuê
nhà ở biết về việc bán và các điều kiện bán
nhà ở; bên thuê nhà ở được quyền ưu tiên nhiên, Luật Doanh nghiệp năm 2020 giữ
mua nếu đꢀ thanh toán đầy đủ tiền thuê nhà nguyên sự ưu tiên quyền tự do lựa chọn
50 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
HOÀNG TRUNG HIẾU
chủ thể chuyển nhượng cho trường hợp ba liên quan, do hoạt động thương mại
chuyển nhượng theo phán quyết của Toà thường chứa đựng nhiều rủi ro và bảo
án hoặc thừa kế. Điều này đảm bảo tính đảm sự công bằng, bình đẳng và khách
thượng tôn pháp luật và tôn trọng ý chí quan trong quan hệ hợp đồng.
của chủ thể tham gia giao kết hợp đồng
3. Ngoại lệ của việc tự do lựa chọn nội
dân sự trong những trường hợp đặc biệt.
dung giao kết hợp đồng
Pháp luật cạnh tranh cũng nghiêm
Tuỳ theo từng loại hợp đồng, các bên
cấm việc các doanh nghiệp thỏa thuận
có thể thoả thuận về những nội dung
nhằm mục đích thực hiện độc quyền,
quy định cụ thể tại Điều 398 BLDS năm
chiếm vị trí ưu thế nổi trội trên thị trường
2015. Tuy nhiên, để bảo vệ trật tự công
nhằm ngăn cản, hạn chế hoặc làm sai
cộng, đạo đức xã hội hay thực hiện các
lệch quy luật cạnh tranh trên thị trường
chính sách kinh tế - xã hội, pháp luật
tại Điều 12 Luật Cạnh tranh năm 2018.
dân sự hạn chế quyền tự do thỏa thuận
Theo đó, với những trường hợp thỏa
nội dung hợp đồng trong từng lĩnh vực
thuận hạn chế cạnh tranh giữa các doanh
cụ thể như sau:
nghiệp trên cùng thị trường hoặc thỏa
- Đối tượng của hợp đồng
thuận hạn chế cạnh tranh giữa các doanh
nghiệp kinh doanh ở các công đoạn khác
nhau trong cùng một chuỗi sản xuất,
phân phối, cung ứng đối với một loại
hàng hóa, dịch vụ nhất định mà gây tác
động hoặc có khả năng gây tác động hạn
chế cạnh tranh một cách đáng kể trên
thị trường được quy định là những thoả
thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm. Trường
hợp hạn chế nguyên tắc tự do giao kết
hợp đồng này nhằm đảm bảo sự công
bằng, phát triển bền vững của nền kinh
tế thị trường.
Với các hợp đồng có đối tượng là tài
sản, các bên có quyền tự do thỏa thuận
lựa chọn loại tài sản bất kì nào đó làm
đối tượng của hợp đồng sẽ giao kết. Tuy
nhiên, tài sản là đối tượng của hợp đồng
phải đáp ứng được những điều kiện nhất
định như: Phải được phép giao dịch (tại
thời điểm giao kết hợp đồng, tài sản đó
không thuộc đối tượng bị cấm lưu thông
theo quy định của pháp luật như vũ khí,
ma túy, chất phóng xạ…), không đang có
tranh chấp, không đang bị kê biên, không
đang là đối tượng của biện pháp bảo đảm
trong một số trường hợp và không phải là
vật tiêu hao trong trường hợp hợp đồng
cho thuê và hợp đồng cho mượn…
Đối với các giao dịch dân sự do người
đại diện ký, khoản 3 Điều 141 BLDS năm
2015 quy định: “Một cá nhân, pháp nhân
có thể đại diện cho nhiều cá nhân hoặc pháp
nhân khác nhau nhưng không được nhân
danh người được đại diện để xác lập, thực
hiện giao dịch dân sự với chính mình hoặc
với bên thứ ba mà mình cũng là người đại
Với các hợp đồng có đối tượng là một
công việc phải thực hiện, các bên cũng
có quyền tự do lựa chọn công việc mà
các bên muốn hướng tới khi giao kết hợp
diện của người đó, trừ trường hợp pháp luật đồng. Tuy nhiên, công việc đó cũng phải
có quy định khác”.
đáp ứng được các điều kiện nhất định
như: phải được xác định cụ thể; có tính
khả thi; không vi phạm điều cấm của
pháp luật và không trái đạo đức xã hội.
Việc pháp luật quy định các trường
hợp ngoại lệ trên xuất phát từ mục đích
thực hiện các chính sách kinh tế của Nhà
nước, bảo vệ lợi ích chung của xã hội, bảo
Trong pháp luật cạnh tranh, pháp luật
đảm trật tự công cộng, bảo vệ người thứ chống độc quyền cấm bên ở thế mạnh
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 51
MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ...
về kinh tế đưa ra những điều khoản hợp lꢀi suất thì lꢀi suất theo thỏa thuận không
đồng có tính chất lạm dụng để gây thiệt
hại cho bên ở thế yếu trong quan hệ hợp
đồng, nhất là các điều khoản liên quan
đến các nội dung như: Bán hàng kèm
theo những điều kiện phân biệt đối xử
như việc yêu cầu bên kia phải hạn chế
cung cấp dịch vụ, sản xuất, mua bán
hàng hóa hoặc hạn chế cơ hội mua bán
hàng hóa, dịch vụ, mua tín dụng từ các
thương nhân khác, hay chỉ được bán
lẻ, v.v… để đặt các bên này vào thế bất
lợi trong hợp đồng hoặc trong cạnh
tranh trên thị trường; đặt điều kiện khác
trong hợp đồng buộc bên kia phải thực
hiện thêm các nghĩa vụ mà theo thông
lệ thương mại không liên quan đến đối
tượng của hợp đồng.
được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay,
trừ trường hợp luật khác có liên quan quy
định khác”. Việc quy định mức lãi suất
trần dựa trên lãi suất cơ bản do Ngân
hàng Nhà nước công bố là để tạo ra sự
thống nhất về xác định lãi suất trong hợp
đồng vay tài sản, ngăn ngừa việc cho vay
nặng lãi, đảm bảo quyền và lợi ích hợp
pháp của các chủ thể.
Điều 4 Nghị định 37/2015/NĐ-CP
ngày 22/4/2015 của Chính phủ quy định
chi tiết về hợp đồng xây dựng quy định
về nguyên tắc ký kết hợp đồng xây dựng,
trong đó khoản 4 quy định về giá ký kết
hợp đồng không được vượt giá trúng
thầu hoặc kết quả đàm phán, thương
thảo hợp đồng xây dựng, trừ khối lượng
phát sinh ngoài phạm vi công việc của
gói thầu được người có thẩm quyền
quyết định đầu tư cho phép.
- Số lượng, chất lượng
Điều 13 Nghị định 37/2015/NĐ-
CP quy định chi tiết về hợp đồng xây
dựng yêu cầu về chất lượng sản phẩm
và nghiệm thu, bàn giao sản phẩm hợp
đồng xây dựng, trong đó yêu cầu “Chất
lượng sản phẩm của hợp đồng xây dựng
phải đáp ứng các yêu cầu của hợp đồng,
tuân thủ và đáp ứng các yêu cầu về chất
lượng theo quy định của pháp luật. Các
bên tham gia hợp đồng phải thỏa thuận
trong hợp đồng về quy chuẩn, tiêu chuẩn
(tiêu chuẩn và quy chuẩn Quốc gia), chỉ
dẫn kỹ thuật áp dụng cho sản phẩm của
hợp đồng xây dựng. Đối với thiết bị,
hàng hóa nhập khẩu còn phải quy định
về nguồn gốc, xuất xứ.” Việc quy định
về yêu cầu bắt buộc trong hợp đồng xây
dựng như vậy vì đây là loại hợp đồng có
đối tượng mang tính chất bền vững, lâu
dài, do đó việc đảm bảo chất lượng sản
phẩm nhằm đảm bảo lợi ích của các bên
và đảm bảo trật tự xã hội.
Trong lĩnh vực điện lực, Điều 31 Luật
Điện lực năm 2018 quy định: Giá bán lẻ
điện do đơn vị bán lẻ điện xây dựng căn
cứ khung giá của mức giá bán lẻ điện
bình quân, cơ chế điều chỉnh giá và cơ
cấu biểu giá bán lẻ điện do Thủ tướng
Chính phủ quy định phù hợp với cấp
độ phát triển của thị trường điện lực. Bộ
Công thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài
chính xây dựng khung giá của mức giá
bán lẻ điện bình quân, cơ chế điều chỉnh
giá và cơ cấu biểu giá bán lẻ điện trình
Thủ tướng Chính phủ quyết định. Khung
giá phát điện, khung giá bán buôn điện,
giá truyền tải điện, giá dịch vụ phụ trợ
hệ thống điện, phí điều độ vận hành hệ
thống điện và phí điều hành giao dịch
thị trường điện lực do đơn vị điện lực
có liên quan xây dựng; cơ quan điều tiết
điện lực thẩm định trình Bộ trưởng Bộ
Công thương, Bộ trưởng Bộ Tài chính
phê duyệt theo sự phân công của Chính
- Giá, phương thức thanh toán
Khoản 1 Điều 468 BLDS năm 2015 quy
định: “Trường hợp các bên có thỏa thuận về phủ. Giá phát điện theo hợp đồng mua
52 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
HOÀNG TRUNG HIẾU
bán điện có thời hạn, giá bán buôn điện chuyển hàng hóa, hành khách tới nơi đến
do các đơn vị điện lực thỏa thuận nhưng một cách an toàn theo lộ trình: Mua bảo
không được vượt quá khung giá phát
điện, khung giá bán buôn điện đã được
phê duyệt.
hiểm trách nhiệm dân sự đối với hành
khách…, còn hành khách phải có nghĩa
vụ tôn trọng, chấp hành đúng các quy
định của bên vận chuyển và các quy
định khác về bảo đảm an toàn giao thông
- đây là nghĩa vụ bắt buộc trong hợp
đồng. Điều 40, 41, 46 Luật Điện lực Việt
Nam năm 2018 quy định đối với các hợp
đồng cung cấp điện, bên cung cấp điện
có nghĩa vụ cung cấp điện theo phương
thức an toàn, phù hợp với các tiêu chuẩn
chất lượng do Nhà nước ban hành. Bên
sử dụng điện phải có nghĩa vụ sử dụng
điện hợp lý theo cách thức an toàn, phù
hợp với các quy định của Nhà nước.
Giáchuyểnnhượngquyềnsửdụngđất
không thấp hơn giá do Ủy ban nhân dân
cấp tỉnh xác định. Khoản 11 Điều 2 Nghị
định 12/2015/NĐ-CP ngày 12/02/2015
của Chính phủ quy định chi tiết thi hành
luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các
luật về thuế và sửa đổi, bổ sung một số
điều của các Nghị định về thuế sửa đổi
Điều 18 Nghị định 65/2013/NĐ-CP ngày
27/6/2013 của Chính phủ quy định chi
tiết một số điều của luật thuế thu nhập
cá nhân và luật sửa đổi, bổ sung một số
điều của luật thuế thu nhập cá nhân quy
định: “Trường hợp cho thuê lại mà đơn giá
cho thuê lại trên hợp đồng thấp hơn giá do
Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định tại thời
điểm cho thuê lại thì giá cho thuê lại được xác
định căn cứ theo bảng giá do Ủy ban nhân
dân cấp tỉnh quy định”. Việc quy định như
vậy giúp hạn chế việc lạm quyền của cán
bộ tài chính và bảo đảm quyền lợi hợp
pháp của chủ thể.
- Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng
và phạt vi phạm hợp đồng
Điều 40, 41, 46 Luật Điện lực Việt
Nam năm 2018 quy định trách nhiệm của
các bên khi vi phạm hợp đồng như sau:
Trường hợp bên cung cấp điện không
cung cấp theo phương thức an toàn do
Nhà nước quy định và do đó gây thiệt
hại cho bên sử dụng điện thì phải chịu
trách nhiệm đối với thiệt hại đó. Trường
hợp bên sử dụng điện không sử dụng
điện theo cách thức an toàn theo quy
định của Nhà nước và theo hợp đồng
gây thiệt hại cho bên cung cấp điện và
bên thứ ba thì phải chịu trách nhiệm đối
với thiệt hại đó.
Đối với một số loại hàng hóa, dịch
vụ nhất định và có tính chất đặc thù
như trên, Nhà nước quy định giá chuẩn
buộc các bên phải giao kết hợp đồng theo
khung giá quy định hoặc giới hạn khung
giá cụ thể. Khi đó, các bên thực hiện theo
mức giá do Nhà nước quy định mà không
được quyền tự do, thỏa thuận.
Ngoài ra, pháp luật cũng quy định
những trường hợp hạn chế riêng đối với
những nội dung khác. Việc pháp luật quy
định nghĩa vụ bắt buộc của các bên trong
một số hợp đồng liên quan đến lợi ích
chung có ảnh hưởng đến trật tự kinh tế
xã hội và nhằm mục đích bảo đảm trật tự
kinh tế xã hội, bảo vệ trật tự cạnh tranh
lành mạnh, bảo vệ quyền và lợi ích của
- Quyền, nghĩa vụ của các bên
Pháp luật quy định buộc các bên phải
tuân thủ và phải quy định trong hợp
đồng những điều khoản về nghĩa vụ của
các bên. Ví dụ, theo các điều 128, 143,
145, 148 Luật Hàng không dân dụng Việt
Nam năm 2006, sửa đổi năm 2014 thì đối
với hợp đồng vận chuyển hàng không, các bên, bảo vệ sự bình đẳng, công bằng,
người vận chuyển phải có nghĩa vụ vận khách quan trong quan hệ hợp đồng.
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 53
MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ...
4. Ngoại lệ của việc tự do lựa chọn hữu căn hộ cùng sử dụng chung thửa
đất trong nhà chung cư.
hình thức giao kết hợp đồng
- Về điều kiện hình thức hợp đồng
Việc quy định giao kết hợp đồng bằng
văn bản có mục đích tạo bằng chứng về
hợp đồng được giao kết, tạo ra các chuẩn
mực và bảo đảm thận trọng khi giao
kết hợp đồng, đồng thời nhằm bảo vệ
quyền lợi các bên, tránh xảy ra lừa dối,
bội ước trong quá trình thực hiện hợp
đồng. Pháp luật Việt Nam hiện hành quy
định những loại hợp đồng buộc phải
giao kết bằng hình thức văn bản thường
là các hợp đồng có giá trị lớn, hợp đồng
dài hạn, hợp đồng ký kết trong một số
lĩnh vực đặc thù như: Hợp đồng về nhà
ở theo quy định tại Điều 121 Luật Nhà
ở năm 2014, Hợp đồng kinh doanh bất
động sản quy định tại Khoản 3 Điều 61
Luật Kinh doanh bất động sản năm 2014;
Hợp đồng Tín dụng quy định tại Điều 51
Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, sửa
đổi năm 2017,…
Xuất phát từ mục đích bảo vệ trật tự
công cộng, bảo vệ lợi ích của người thứ
ba hoặc nhằm bảo đảm giá trị chứng cứ
khi phát sinh tranh chấp, pháp luật hợp
đồng quy định một số trường hợp ngoại
lệ đối với nguyên tắc tự do lựa chọn hình
thức hợp đồng là:
Một số loại hợp đồng phải được thiết
lập bằng văn bản hoặc được giao kết theo
thủ tục chặt chẽ. Đơn cử như theo quy
định của Điều 345, BLDS năm 2015 về
hình thức của tín chấp: “Việc cho vay có
bảo đảm bằng tín chấp phải được lập thành
văn bản có xác nhận của tổ chức chính trị -
xꢀ hội bảo đảm bằng tín chấp về điều kiện,
hoàn cảnh của bên vay vốn.”
Hợp đồng chuyển nhượng quyền sử
dụng đất được hướng dẫn theo quy định
tại Điều 502 BLDS năm 2015, Điều 167
Luật Đất đai năm 2013 và Điều 64 Nghị
định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/204 của
Chính phủ quy định chi tiết thi hành
một số điều của luật đất đai. Theo đó,
hình thức của hợp đồng chuyển nhượng
quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với
đất phải được lập thành văn bản và phải
công chứng, chứng thực đối với từng
loại hợp đồng cụ thể. Hợp đồng, văn bản
giao dịch về quyền sử dụng đất, quyền
sở hữu tài sản gắn liền với đất của hộ gia
đình phải được người có tên trên Giấy
chứng nhận hoặc người được ủy quyền
theo quy định của pháp luật về dân sự
ký tên. Hợp đồng, văn bản giao dịch về
quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài
sản gắn liền với đất của nhóm người sử
dụng đất, nhóm chủ sở hữu tài sản gắn
Ngoài ra, điều kiện hình thức hợp
đồng mà pháp luật đề cập cần phải được
giao kết theo một thủ tục chặt chẽ theo
quy định của pháp luật. Các thủ tục này
thường bao gồm: Đăng ký hợp đồng; phê
chuẩn hợp đồng bởi cơ quan có thẩm
quyền hoặc phải được công chứng, chứng
thực, ví dụ hợp đồng mua bán hoặc hợp
đồng thuê bất động sản phải được lập
thành văn bản và công chứng thực. Việc
quy định thủ tục giao kết hợp đồng có ý
nghĩa trong việc thực hiện quản lý Nhà
nước đối với một số lĩnh vực nhất định
hoặc nhằm bảo đảm tính công khai của
nội dung hợp đồng.
- Về ảnh hưởng của điều kiện hình
thức đối với hiệu lực của hợp đồng
Theo nguyên tắc tự do ý chí, hợp
liền với đất phải được tất cả các thành đồng có hiệu lực khi các bên đạt được
viên trong nhóm ký tên hoặc có văn bản sự thỏa thuận về nội dung hợp đồng.
ủy quyền theo quy định của pháp luật Nguyên tắc này được hầu hết hệ thống
về dân sự, trừ trường hợp các chủ sở pháp luật thừa nhận. Tuy nhiên, xuất
54 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
HOÀNG TRUNG HIẾU
phát từ những lý do đã nêu trên, một số
-
Trong trường hợp hợp đồng được
nước quy định các trường hợp ngoại lệ, lập thành văn bản, được công chứng,
chứng thực, đăng ký hoặc cho phép thì
việc sửa đổi hợp đồng cũng phải tuân
theo hình thức đó quy định tại khoản 3,
Điều 421 của BLDS năm 2015.
đối với một số hợp đồng nhất định pháp
luật quy định hình thức hợp đồng là
điều kiện có hiệu lực của hợp đồng. Đây
là các trường hợp liên quan đến hợp
đồng mà việc đạt được thỏa thuận đủ
để bảo đảm cho hợp đồng có hiệu lực.
Trong trường hợp này, pháp luật quy
định thỏa thuận của các bên muốn có
hiệu lực phải: Thể hiện dưới hình thức
văn bản; tuân theo những thủ tục nhất
định. Các hợp đồng phải tuân thủ điều
kiện này thường được quy định cụ thể
trong các văn bản về hợp đồng của các
nước, có những loại hợp đồng chỉ cần
được thực hiện bằng văn bản nhưng có
những loại hợp đồng phải tuân theo các
điều kiện trên.
Việc quy định điều kiện hình thức hợp
đồng bằng văn bản trên cơ sở tôn trọng
tối đa quyền tự do, tự nguyện thỏa thuận
của các bên. Quy định này vừa bảo đảm
nguyên tắc tự do hợp đồng đồng thời
vẫn thể hiện sự tác động của Pháp luật
vào hình thức hợp đồng ở mức độ nhất
định, nhằm đạt được những mục đích cơ
bản mà các nhà làm luật đã đưa ra.
5. Ngoại lệ của việc tự do lựa chọn
phương thức giải quyết tranh chấp
Pháp luật Việt Nam thừa nhận nguyên
tắc tự do lựa chọn phương thức giải quyết
tranh chấp của các bên trong hợp đồng.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp cụ
thể, nguyên tắc này có một số hạn chế sau:
Theo quy định hiện hành của pháp
luật Việt Nam, một số hợp đồng cụ thể
bắt buộc phải được cơ quan có thẩm
quyền công chứng hoặc chứng thực như:
Đối với phương thức giải quyết tranh
chấp bằng con đường trọng tài thì trọng
tài chỉ thụ lý những tranh chấp phát sinh
trong hoạt động thương mại quy định tại
Điều 2 Luật Trọng tài thương mại năm
2010. Các tranh chấp phát sinh trong lĩnh
vực khác, các bên phải đưa tranh chấp ra
giải quyết tại Tòa án hoặc tự thương lượng,
đàm phán hoặc qua trung gian hòa giải.
-
Hợp đồng mua bán nhà ở, trừ
trường hợp bên bán nhà ở là tổ chức có
chức năng kinh doanh nhà ở và hợp đồng
tặng cho nhà ở hoặc bất động sản khác
phải đăng ký quyền sở hữu, trừ bên tặng
cho nhà ở là tổ chức quy định tại Điều
122 của Luật Nhà ở năm 2014.
-
Hợp đồng chuyển đổi, chuyển
nhượng quyền sử dụng đất quy định tại
Điều 502 của BLDS năm 2015; Điểm b,
khoản 1, Điều 126; Điểm a, khoản 3, Điều
167 của Luật Đất đai năm 2013.
Đối với phương thức giải quyết tranh
chấp qua Tòa án, trong một số trường
hợp, pháp luật quy định những thủ tục
nhất định và nếu các bên không tiến hành
các thủ tục đó thì Tòa án sẽ không thụ
lý để giải quyết vụ án. Ví dụ khi người
khởi kiện nộp đơn khởi kiện vụ án lao
động và tài liệu, chứng cứ kèm theo đơn
đến Tòa án thì công việc đầu tiên của Tòa
án là kiểm tra đơn khởi kiện. Về nguyên
-
Hợp đồng thuê quyền sử dụng đất
quy định tại điểm b, khoản 3, Điều 167
Luật Đất đai năm 2013.
-
Hợp đồng tặng cho, thế chấp, góp
vốn bằng quyền sử dụng đất, quyền sử
dụng đất và tài sản gắn liền với đất quy
định tại điểm b, khoản 3, Điều 167 Luật tắc, đơn khởi kiện vụ án lao động cũng
Đất đai năm 2013.
phải có đầy đủ nội dung được quy định
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 55
MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ...
tại Điều 189 Bộ luật tố tụng dân sự năm nghĩa vụ hạn chế thiệt hại của bên bị vi
2015. Sau khi kiểm tra đơn khởi kiện, nếu phạm khi bên kia vi phạm nghĩa vụ hợp
thấy đơn có đầy đủ nội dung được quy đồng, gây thiệt hại cho mình. Ngoài ra,
định thì công việc tiếp theo của Tòa án là nếu một thỏa thuận dù có hợp pháp hay
kiểm tra các tài liệu, chứng cứ nộp kèm ràng buộc các bên hợp đồng nhưng ảnh
theo đơn khởi kiện. Tùy theo yêu cầu của hưởng đến bên thứ ba ngay tình thì về
người khởi kiện và quan hệ pháp luật có nguyên tắc, bên thứ ba ngay tình được
tranh chấp mà Tòa án kiểm tra tài liệu bảo vệ.
liên quan nộp kèm theo đơn khởi kiện.
Khoản 2 Điều 3 BLDS năm 2015 còn
Nếu các bên trình bày tranh chấp của họ
quy định rằng: “Cam kết, thoả thuận hợp
đã qua hòa giải cơ sở thì cán bộ thụ lý cần
pháp có hiệu lực thực hiện đối với các bên
yêu cầu người khởi kiện nộp cho Tòa án
và phải được chủ thể khác tôn trọng”. Vấn
giấy tờ, tài liệu chứng minh việc hòa giải
đề đặt ra là các bên thứ ba (chủ thể khác)
tại cơ sở không thành (Biên bản hòa giải
không thuộc các bên hợp đồng thì làm
không thành). Nếu không có đủ giấy tờ
thế nào để biết và tôn trọng một hợp
chứng minh việc hòa giải tại cơ sở, Tòa
đồng do hai bên khác giao kết với nhau?
án sẽ xem xét để quyết định không thụ
Tôn trọng mang nghĩa pháp lý như thế
lý vụ án.
nào? Việc xác định một bên có hay không
tôn trọng hợp đồng của các bên không
liên quan khác như thế nào và hậu quả
của việc không tôn trọng là gì? Bị xử phạt
hành chính, hình sự (theo phạm vi áp
dụng của pháp luật hành chính, hình sự)
hay phải bồi thường thiệt hại (theo phạm
vi áp dụng của pháp luật dân sự)? Nếu
phải bồi thường thì bồi thường theo cơ
chế nào? Như vậy, quy định một chủ thể
khác có nghĩa vụ tôn trọng thỏa thuận
riêng của các bên hợp đồng tại có đúng
hay không?
6. Một số kiến nghị hoàn thiện một số
quy định của pháp luật về nguyên tắc tự
do giao kết hợp đồng dân sự
Về cơ bản, những quy định về pháp
luật hợp đồng của BLDS năm 2015 đã bảo
đảm được nguyên tắc tự do giao kết hợp
đồng. BLDS năm 2015 thừa nhận nguyên
tắc tự do tại khoản 2, Điều 3, quy định này
không cho phép một cam kết hay thỏa
thuận vi phạm điều cấm của luật hay đạo
đức xã hội, tương đồng với quy định của
các BLDS của các nước trên thế giới dù
cách đặt tên khái niệm “điều cấm pháp luật
và đạo đức xꢀ hội” là khác nhau. Hậu quả
của hành vi vi phạm được quy định tại
Điều 128; theo đó, hành vi vi phạm điều
cấm của pháp luật hoặc đạo đức xã hội bị
vô hiệu. Tuy nhiên, BLDS năm 2015 còn
thiếu quy định liên quan đến hạn chế đối
với quyền tự do hợp đồng trong trường
hợp vi phạm nguyên tắc thiện chí, ngay
tình. Nguyên tắc thiện chí, ngay tình đầu
tiên được áp dụng giữa các bên hợp đồng
khi các bên này giao kết hoặc thực hiện
Những nội dung phân tích trên cho
thấy, nguyên tắc tự do thỏa thuận của
các chủ thể dẫn đến quyền tự do giao kết
hợp đồng được thể hiện khá đa dạng,
dẫn đến thực tiễn thực hiện quyền tự do
hợp đồng theo quy định của pháp luật
hiện hành còn nhiều hạn chế. Kiến nghị
hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực này tập
trung vào việc sửa đổi, bổ sung một số
quy định liên quan đến nguyên tắc tự do
giao kết hợp đồng dân sự trong BLDS.
Điều 398 BLDS năm 2015 quy định về
hợp đồng, ví dụ như nghĩa vụ hợp tác các điều khoản nội dung của hợp đồng
khi giao kết và thực hiện hợp đồng hay nhưng các điều khoản này lại không có
56 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 4 - 2020
HOÀNG TRUNG HIẾU
giá trị bắt buộc, điều này rất khó xác định của BLDS. Một số văn bản pháp luật
thỏa thuận nào được coi là hợp đồng, qua chuyên ngành do được ban hành trước
đó để xác định một đề nghị như thế nào khi thông qua BLDS năm 2015, nên các
được coi là đề nghị giao kết hợp đồng. quy định về hợp đồng trong các lĩnh vực
Điều 386 BLDS năm 2015 quy định: “Đề cụ thể có những điểm không phù hợp,
nghị giao kết hợp đồng là việc thể hiện rõ ý mâu thuẫn thậm chí trái với quy định
định giao kết hợp đồng và chịu sự ràng buộc về hợp đồng trong BLDS. Do vậy, cần rà
về đề nghị này của bên đề nghị đối với bên đꢀ soát lại các quy định về hợp đồng trong
được xác định hoặc tới công chúng (sau đây các văn bản pháp luật chuyên ngành,
gọi chung là bên được đề nghị). Trường hợp tiến hành sửa đổi, bổ sung các quy định
đề nghị giao kết hợp đồng có nêu rõ thời hạn về hợp đồng trong các văn bản này, hủy
trả lời, nếu bên đề nghị lại giao kết hợp đồng bỏ các quy định không còn phù hợp, để
với người thứ ba trong thời hạn chờ bên được bảo đảm sự thống nhất với quy định của
đề nghị trả lời thì phải bồi thường thiệt hại BLDS hiện hành./.
cho bên được đề nghị mà không được giao kết
hợp đồng nếu có thiệt hại phát sinh.”. Quy
TÀI LIỆU THAM KHẢO
định này chưa rõ ràng, đầy đủ và cụ thể.
1. Hoàng Trung Hiếu, Nguyên tắc tự do
giao kết hợp đồng dân sự, Khoá luận tốt nghiệp,
Trường Đại học Luật Hà Nội, 2016.
Trong thực tế, một lời đề nghị thiếu đối
tượng của hợp đồng thì không thể coi là
đề nghị giao kết hợp đồng. Vì vậy, cần bổ
sung thêm một điều khoản vào Điều 386
quy định về nội dung cơ bản của đề nghị
giao kết hợp đồng.
2. Nguyễn Văn Phái, Sꢁa đổi, bổ sung các
quy định liên quan đến đề nghị giao kết hợp đồng
trong Bộ luật dân sự, Tạp chí Nghiên cứu lập
pháp, số 24/2010, tr. 36 - 43.
Một trong những nội dung cơ bản của
quyền tự do giao kết hợp đồng là các bên
có quyền tự do lựa chọn phương thức giải
quyết tranh chấp bao gồm thương lượng,
hòa giải, trọng tài và tòa án. Tuy nhiên,
các phương thức giải quyết tranh chấp
này mới chỉ được quy định trong các luật
chuyên ngành. BLDS chưa có điều khoản
nào quy định cụ thể về các phương thức
giải quyết tranh chấp mà chỉ quy định rải
rác trong một số điều khoản có liên quan
như Điều 429 BLDS năm 2015 quy định về
thời hiệu khởi kiện hợp đồng dân sự. Do
vậy, với vai trò là một đạo luật gốc, BLDS
cần bổ sung điều khoản về các phương
thức giải quyết tranh chấp hợp đồng
nhằm bảo đảm quyền và lợi ích của các
bên khi tham gia và các giao dịch dân sự.
3. Vũ Thị Hồng Yến, Bình luận quy định
của Bộ luật dân sự năm 2015 về hợp đồng tặng
cho tài sản, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật. Số
9/2018, tr. 36 - 43.
4. Nguyễn Thùy Trang, Bình luận về các
biện pháp xꢁ lý vi phạm hợp đồng trong Bộ luật
dân sự năm 2015, Tạp chí Khoa học pháp lý.
Số 3(106)/2017, tr. 22 - 27.
5. Trần Thị Thu Phương, Đề nghị giao kết
hợp đồng trong Bộ luật dân sự Việt Nam, Tạp
chí Luật học. Số 2/2012, tr. 44 - 54.
6. Hà Thị Thuý; Đoàn Đức Lương, Đánh
giá và đề xuất diễn giải áp dụng quy định của Bộ
luật dân sự năm 2015 về giao kết, thực hiện, sꢁa
đổi, chấm dứt hợp đồng, Tạp chí Nhà nước và
Pháp luật. 2020. Số 6, tr. 38–47.
Bên cạnh đó, cần xem xét để sửa đổi
cả những quy định tại các luật chuyên
ngành cho phù hợp với những quy định
Số chuyên đề 4 - 2020
Khoa học Kiểm sát 57
10 trang
9360
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một số trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_so_truong_hop_ngoai_le_cua_nguyen_tac_tu_do_giao_ket_hop.pdf
