Giáo dục bắt buộc áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của bộ luật hình sự Liên Bang Nga và gợi mở cho Việt Nam
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
GIÁO DỤC BẮT BUỘC ÁP DỤNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ LIÊN BANG NGA
VÀ GỢI MỞ CHO VIỆT NAM
Mai Thị Thủy*
*ThS. NCS. Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
Tóm tắt:
Thông tin bài viết:
Trong phạm vi bài viết này, tác giả trình bày, phân tích các quy định của Bộ luật
Hình sự (BLHS) Liên bang Nga về các biện pháp giáo dục bắt buộc áp dụng đối
với người chưa thành niên phạm tội trên cơ sở so sánh với quy định của BLHS
năm 2015 của Việt Nam và đưa ra các gợi mở cho Việt Nam trong việc hoàn
thiện pháp luật hình sự về vấn đề này.
Từ khóa: Các biện pháp giáo dục
bắt buộc, người chưa thành niên
phạm tội, Bộ luật Hình sự Liên
bang Nga.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 11/3/2021
: 24/3/2021
: 25/3/2021
Abstract:
Article Infomation:
Within the scope of this article, the author gives out introduction and an analysis
of the provisions of the Penal Code of the Russian Federation on compulsory
educational measures applied to the juvenile offenders on the basis of comparison
with the relevant provisions of the Vietnam's Penal Code of 2015 and also
provides suggestions for Vietnam to review and improve the criminal law on
this issue.
Keywords:Compulsoryeducational
measures; the juvenile offenders;
Penal Code of the Russian
Federation
Article History:
Received
Edited
: 11 Mar. 2021
: 24 Mar. 2021
: 25 Mar. 2021
Approved
1. Quy định của Bộ luật Hình sự Liên
bang Nga về các biện pháp giáo dục
bắt buộc
biện pháp giáo dục bắt buộc được quy định
trong Bộ luật Hình sự (BLHS) Liên bang
Nga năm 1996 (được sửa đổi, bổ sung nhiều
lần; lần sửa đổi gần nhất là ngày 8/4/2021)1
và Bộ luật Tố tụng hình sự (Bộ luật TTHS)
Liên bang Nga năm 2001 (được sửa đổi,
bổ sung nhiều lần; lần sửa đổi gần nhất là
ngày 13/4/2021)2. Trong đó, BLHS Liên
Hiện nay, Liên bang Nga chưa có văn
bản luật riêng quy định về hệ thống tư
pháp hình sự đối với người chưa thành
niên (NCTN). Các quy định liên quan đến
việc xử lý NCTN phạm tội, trong đó có các
1
“Уголовный кодекс Российской Федерации” (УК РФ) от 13.06.1996 N 63-ФЗ (последняя редакция) /
КонсультантПлюс (consultant.ru).
2
“Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации” (УПК РФ) от 18.12.2001 N 174-ФЗ
(последняя редакция) / КонсультантПлюс (consultant.ru).
48
Số 09(433) - T5/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
bang Nga đã dành riêng Chương 14 (Trách
nhiệm hình sự và hình phạt đối với NCTN)
để quy định những vấn đề áp dụng riêng
đối với NCTN phạm tội với đường lối xử lý
khoan hồng, nhân đạo hơn so với người đã
thành niên.
Theo quy định của khoản 2 Điều 87
BLHS Liên bang Nga, có hai hướng xử lý
hoàn toàn khác biệt đối với NCTN phạm
tội: một là, áp dụng các biện pháp giáo dục
bắt buộc; hai là, áp dụng hình phạt đối với
NCTN phạm tội3.
Theo khoản 2 Điều 87 BLHS Liên bang
Nga, NCTN phạm tội có thể được áp dụng
các biện pháp giáo dục bắt buộc trong hai
trường hợp: khi NCTN phạm tội được miễn
TNHS theo quy định tại khoản 1 Điều 90 và
khi NCTN phạm tội được Tòa án miễn chấp
hành hình phạt theo quy định tại khoản 1
Điều 92 BLHS Liên bang Nga. Cụ thể,
khoản 1 Điều 90 BLHS Liên bang Nga quy
định: “NCTN phạm tội ít nghiêm trọng và
nghiêm trọng có thể được miễn trách nhiệm
hình sự nếu xác định được rằng việc giáo
dục cải tạo NCTN phạm tội có thể đạt được
hiệu quả thông qua việc áp dụng các biện
pháp giáo dục bắt buộc” và khoản 1 Điều
92 BLHS Liên bang Nga quy định: “NCTN
bị kết án do phạm tội ít nghiêm trọng hoặc
nghiêm trọng có thể được Tòa án miễn chấp
hành hình phạt, thay vào đó là áp dụng biện
pháp giáo dục bắt buộc được quy định tại
khoản 2 Điều 90 Bộ luật này”.
Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, khi
các biện pháp giáo dục bắt buộc được áp
dụng trong trường hợp miễn chấp hành
hình phạt theo quy định tại khoản 1 Điều
92 BLHS thì đây là một hình thức thực hiện
TNHS; trường hợp các biện pháp giáo dục
bắt buộc được áp dụng đối với NCTN phạm
tội được miễn TNHS theo quy định tại Điều
90 BLHS thì đây không phải là một hình
thức thực hiện TNHS mà có thể hiểu các
biện pháp này chỉ là hậu quả pháp lý bất lợi
của việc phạm tội, là một biện pháp cưỡng
chế của Nhà nước được áp dụng đối với
NCTN phạm tội4. Các biện pháp cưỡng chế
này của Nhà nước không phải là một hình
phạt hình sự, nhưng chúng tồn tại và được
thực hiện trong khuôn khổ quan hệ pháp
luật hình sự và là một hình thức phản ứng
của Nhà nước đối với NCTN phạm tội5.
1.1. Nguyên tắc áp dụng các biện pháp
giáo dục bắt buộc
Nguyên tắc thứ nhất, Điều 87 BLHS Liên
bang Nga quy định các biện pháp giáo dục bắt
buộc chỉ có thể được áp dụng đối với NCTN
phạm tội. Theo đó, NCTN phạm tội là người
tới thời điểm thực hiện hành vi phạm tội vừa
đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi6. Tuy nhiên,
theo quy định của Điều 96 BLHS Liên bang
Nga, trong một số trường hợp đặc biệt, căn cứ
vào hành vi hoặc nhân thân của người phạm
tội, Tòa án có thể áp dụng biện pháp giáo dục
bắt buộc đối với những người phạm tội trong
độ tuổi từ đủ 18 đến 20 tuổi7.
3 Trong bài viết này, tác giả chỉ đề cập đến các biện pháp giáo dục bắt buộc.
4
Yuliya Vadimovna Serebryakova, Ph. D. in Culturology, Associate Professor, Department of Philosophy,
5https://27.мвд.рф/Pravovoe_informirovanie/Pravovaja_pomoshh_detjam/UGOLOVNAJA_OTVETSTVEN
NOST_NESOVERSHENNOL.
6 Khoản 1 Điều 87 BLHS Liên bang Nga.
7 Điều 96 BLHS Liên bang Nga quy định: “Trong một số trường hợp đặc biệt, căn cứ vào hành vi đã gây ra hoặc nhân thân của người
phạm tội, Tòa án có thể áp dụng những quy định của Chương này đối với những người phạm tội trong độ tuổi từ đủ 18 đến 20 tuổi,
ngoài việc đưa họ đến những cơ sở giáo dưỡng đặc biệt thuộc loại hình khép kín của cơ quan quản lý giáo dục hoặc trại cải tạo”.
Số 09(433) - T5/2021
49
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
1.2. Các biện pháp giáo dục bắt buộc
cụ thể
a) Điều kiện áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc
Nguyên tắc thứ hai, theo quy định của
khoản 2 Điều 87 BLHS Liên bang Nga, có
hai hướng xử lý hoàn toàn khác biệt đối với
NCTN phạm tội: một là, áp dụng các biện
pháp giáo dục bắt buộc; hai là, áp dụng hình
phạt đối với NCTN phạm tội.
- Trường hợp thứ nhất, điều kiện để
NCTN phạm tội có thể được áp dụng các
biện pháp giáo dục bắt buộc trong trường
hợp được miễn TNHS theo quy định của
khoản 1 Điều 90 BLHS Liên bang Nga.
Khoản 1 Điều 90 BLHS Liên bang Nga
quy định: “NCTN phạm tội ít nghiêm trọng
và nghiêm trọng có thể được miễn TNHS
nếu xác định được rằng việc giáo dục cải
tạo NCTN phạm tội có thể đạt hiệu quả
thông qua áp dụng các biện pháp giáo dục
bắt buộc”. Theo quy định này, NCTN phạm
tội để có thể được miễn TNHS và áp dụng
các biện pháp giáo dục bắt buộc cần phải
thỏa mãn ba điều kiện sau đây:
Thứ nhất, về loại tội phạm, loại tội
phạm mà NCTN phạm phải là tội ít nghiêm
trọng hoặc tội nghiêm trọng. Theo đó, tội
phạm ít nghiêm trọng là những hành vi
cố ý hoặc vô ý mà việc thực hiện những
hành vi này phải chịu mức phạt cao nhất
do BLHS Liên bang Nga quy định là hai
năm tù10; tội phạm nghiêm trọng là những
hành vi cố ý mà việc thực hiện những
hành vi này phải chịu mức phạt cao nhất
do BLHS Liên bang Nga quy định là năm
năm tù và những hành vi vô ý mà việc thực
hiện những hành vi này phải chịu mức cao
nhất của khung hình phạt được BLHS
Liên bang Nga quy định là trên hai năm
tù11. Căn cứ quy định của Điều 20 BLHS
Bên cạnh đó, căn cứ vào quy định của
Điều 90 và Điều 92 BLHS Liên bang Nga,
khi xử lý đối với NCTN phạm tội, trước hết
cần phải xem xét để ưu tiên việc áp dụng
các biện pháp giáo dục bắt buộc đối với
NCTN phạm tội; chỉ khi nào không thể áp
dụng được biện pháp giáo dục bắt buộc đối
với NCTN phạm tội thì Tòa án mới được
áp dụng hình phạt đối với NCTN phạm tội
và khi đã áp dụng hình phạt đối với NCTN
phạm tội thì NCTN phạm tội có thể được
Tòa án miễn chấp hành hình phạt và thay
vào đó là áp dụng các biện pháp giáo dục
bắt buộc hoặc được đưa vào cơ sở giáo
dưỡng đặc biệt thuộc loại hình khép kín
của cơ quan quản lý giáo dục trong những
trường hợp luật định8. Như vậy, có thể thấy
rằng, trong chính sách hình sự, để xử lý
đối với NCTN phạm tội, BLHS Liên bang
Nga luôn ưu tiên trước hết là việc miễn
TNHS cho NCTN phạm tội thông qua việc
áp dụng các biện pháp giáo dục bắt buộc.
Nguyên tắc thứ ba, NCTN phạm tội
có thể được miễn TNHS và áp dụng
các biện pháp giáo dục bắt buộc nếu
xác định được rằng việc giáo dục cải
tạo NCTN phạm tội có thể đạt hiệu quả
thông qua việc áp dụng các biện pháp
giáo dục bắt buộc9.
8
Yuliya Vadimovna Serebryakova, Ph. D. in Culturology, Associate Professor, Department of Philosophy,
9 Khoản 1 Điều 90 BLHS Liên bang Nga.
10 Khoản 2 Điều 15 BLHS Liên bang Nga.
11 Khoản 3 Điều 15 BLHS Liên bang Nga.
50
Số 09(433) - T5/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
Liên bang Nga, người đủ 16 tuổi trước thời
điểm thực hiện tội phạm phải chịu TNHS
về mọi tội phạm còn những người đủ 14
tuổi trước thời điểm thực hiện tội phạm
chỉ phải chịu TNHS do thực hiện các tội
sau: tội giết người (Điều 105); tội cố ý gây
thương tích rất nặng cho sức khỏe người
khác (Điều 111); tội cố ý gây thương tích
cho sức khỏe người khác (Điều 112); tội
bắt cóc (Điều 126); tội hiếp dâm (Điều
131); tội cưỡng dâm (Điều 132); tội trộm
cắp (Điều 158); tội cướp (Điều 161); tội
cướp giật (Điều 162); tội cưỡng đoạt tài
sản (Điều 163); chiếm giữ trái phép ô tô
hoặc các phương tiện giao thông khác
không nhằm mục đích chiếm đoạt (Điều
166); tội cố ý làm hủy hoại hoặc hư hỏng
tài sản trong các tình tiết tăng nặng (khoản
2 Điều 167); tội khủng bố (Điều 205); tội
bắt cóc con tin (Điều 206); tội thông tin
sai sự thật về hành động khủng bố (Điều
207); tội gây rối trong các tình tiết tăng
nặng (khoản 2 Điều 213); tội phá hoại tài
sản công cộng (Điều 214); tội chiếm đoạt
hoặc cưỡng đoạt vũ khí, đạn dược, thiết bị
và vật liệu nổ (Điều 226); tội chiếm đoạt
và cưỡng đoạt các chất ma túy và hướng
thần (Điều 229); tội làm hư hại các phương
tiện giao thông và đường dây thông tin liên
lạc (Điều 267).
đánh giá tương đối của cơ quan nhà nước
có thẩm quyền trong việc đánh giá hiệu quả
thông qua việc áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc đối với NCTN phạm tội.
Thứ ba, NCTN phạm tội hoặc người đại
diện hợp pháp của NCTN phạm tội phải
đồng ý với việc áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc này12.
- Trường hợp thứ hai, điều kiện để NCTN
phạm tội có thể được áp dụng biện pháp
giáo dục bắt buộc trong trường hợp được
Tòa án miễn chấp hành hình phạt quy định
tại khoản 1 Điều 92 BLHS Liên bang Nga.
Khoản 1 Điều 92 BLHS Liên bang Nga
quy định: “Người chưa thành niên bị kết án
do phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm
trọng có thể được Tòa án miễn chấp hành
hình phạt, thay vào đó là áp dụng các biện
pháp giáo dục bắt buộc được quy định tại
khoản 2 Điều 90 Bộ luật này”. Theo quy định
của khoản 1 Điều 92 BLHS Liên bang Nga,
NCTN phạm tội để có thể được Tòa án miễn
chấp hành hình phạt và áp dụng các biện
pháp giáo dục bắt buộc cần phải là người
đã bị Tòa án kết án về tội phạm ít nghiêm
trọng hoặc tội nghiêm trọng (trừ trường hợp
bị phạt tù do phạm tội nghiêm trọng)13.
b) Nội dung của các biện pháp giáo dục
bắt buộc
Theo quy định của khoản 2 Điều 90
BLHS Liên bang Nga, có bốn biện pháp
giáo dục bắt buộc được áp dụng đối với
NCTN phạm tội gồm: cảnh cáo; chuyển
cho bố mẹ hoặc những người thay thế bố
Thứ hai, nếu xác định được rằng việc giáo
dục cải tạo NCTN phạm tội có thể đạt hiệu
quả thông qua việc áp dụng các biện pháp
giáo dục bắt buộc. Điều kiện này mang tính
12 Khoản 6 Điều 427 BLTTHS Liên bang Nga quy định: “Việc miễn TNHS theo quy định tại khoản 1 Điều 90
BLHS Liên bang Nga sẽ không được thực hiện nếu NCTN phạm tội hoặc người đại diện hợp pháp của NCTN
phạm tội không đồng ý với việc áp dụng các biện pháp giáo dục bắt buộc này”.
13 Khoản 2 Điều 92 BLHS Liên bang Nga quy định: “NCTN phạm tội bị phạt tù do phạm tội nghiêm trọng, rất
nghiêm trọng có thể được Tòa án miễn chấp hành hình phạt và được đưa vào cơ sở giáo dưỡng đặc biệt thuộc
loại hình khép kín của cơ quan quản lý giáo dục…”.
Số 09(433) - T5/2021
51
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
mẹ, hoặc cơ quan chức năng nhà nước
giám sát; giao trách nhiệm sửa chữa, đền
bù thiệt hại đã gây ra; hạn chế thời gian
rảnh rỗi và đặt ra những yêu cầu riêng đối
với hành vi của NCTN phạm tội. Đối với
trường hợp được miễn TNHS theo quy
định tại khoản 1 Điều 90, hoặc được Tòa
án miễn chấp hành hình phạt theo quy định
tại khoản 1 Điều 92, NCTN phạm tội có
thể bị áp dụng đồng thời cùng lúc một hoặc
nhiều biện pháp giáo dục bắt buộc14. Nội
dung các biện pháp giáo dục bắt buộc được
quy định tại Điều 91 BLHS Liên bang Nga
như sau15:
- Cảnh cáo nghĩa là giải thích cho NCTN
phạm tội hiểu về thiệt hại do hành vi của
mình gây ra và hậu quả của việc tái phạm
tội đã được Bộ luật này quy định.
- Chuyển để giám sát nghĩa là giao trách
nhiệm giáo dục, cải tạo NCTN phạm tội
và trách nhiệm kiểm tra, giám sát hành vi
của NCTN phạm tội cho bố mẹ hoặc những
người thay thế bố mẹ, hoặc cơ quan chức
năng nhà nước.
- Trách nhiệm sửa chữa, đền bù thiệt hại
đã gây ra được giao dựa trên hoàn cảnh kinh
tế và dựa trên những kỹ năng lao động đã có
ở NCTN phạm tội.
- Hạn chế thời gian rảnh rỗi và đặt ra
những yêu cầu riêng đối với hành vi của
NCTN phạm tội có thể là cấm thăm viếng,
qua lại những nơi đã quy định, cấm các
hoạt động, trong đó gồm cả việc cấm lái các
phương tiện giao thông cơ giới; hạn chế ra
ngoài nhà ở sau thời gian xác định, hạn chế
đi tới các địa phương khác mà không được
sự cho phép của các cơ quan chức năng nhà
nước. NCTN phạm tội có thể nộp đơn quay
trở về trường học hoặc được thu xếp, bố trí
công việc với sự giúp đỡ của cơ quan chức
năng nhà nước. Ngoài ra, người dưới 18
tuổi phạm tội được miễn trách nhiệm hình
sự còn có thể bị hạn chế một số hành vi
khác khi áp dụng biện pháp này.
Có thể thấy, Điều 90, Điều 91 BLHS
Liên bang Nga chỉ quy định điều kiện chung
để được áp dụng các biện pháp giáo dục bắt
buộc16; đồng thời, không quy định điều kiện
để áp dụng các biện pháp giáo dục bắt buộc
cụ thể mà chỉ quy định về nội dung của các
biện pháp giáo dục bắt buộc.
c) Thẩm quyền áp dụng các biện pháp
giáo dục bắt buộc
Theo quy định của Điều 427, Điều 431
và Điều 432 Bộ luật TTHS Liên bang Nga,
thẩm quyền áp dụng các biện pháp giáo dục
bắt buộc thuộc về Tòa án17.
d) Nghĩa vụ của người được áp dụng các
biện pháp giáo dục bắt buộc; thời hạn thực
hiện các biện pháp và hậu quả pháp lý của
việc vi phạm
- BLHS Liên bang Nga không quy định
nghĩa vụ của NCTN phạm tội khi họ được
áp dụng các biện pháp giáo dục bắt buộc.
Tuy nhiên, thông qua nội dung cụ thể
của các biện pháp giáo dục bắt buộc quy
định tại Điều 91 BLHS Liên bang Nga,
có thể thấy, mỗi biện pháp giáo dục bắt
14 Khoản 3 Điều 90 BLHS Liên bang Nga.
15 Điều 91 BLHS Liên bang Nga.
16 Xem khoản 1 Điều 90, khoản 1 Điều 92 BLHS Liên bang Nga.
17
Xem Điều 427, Điều 431 và Điều 432 BLTTHS Liên bang Nga. “Уголовно-процессуальный кодекс
Российской Федерации” (УПК РФ) от 18.12.2001 N 174-ФЗ (последняя редакция) / КонсультантПлюс
(consultant.ru).
52
Số 09(433) - T5/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
2. Những gợi mở cho Việt Nam trong việc
hoàn thiện pháp luật hình sự về các biện
pháp giám sát, giáo dục áp dụng đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội
buộc chính là một nghĩa vụ mà NCTN
phạm tội phải thực hiện. Hơn nữa, khoản
3 Điều 90 BLHS Liên bang Nga quy định
NCTN phạm tội có thể bị áp dụng đồng
thời cùng một lúc nhiều biện pháp giáo
dục bắt buộc. Do đó, NCTN phạm tội có
thể phải thực hiện một hoặc nhiều nghĩa
vụ khi được áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc.
- Theo quy định của BLHS Liên bang
Nga, thời hạn áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc tùy thuộc vào loại tội phạm mà
NCTN phạm tội thực hiện. Ví dụ, thời hạn
áp dụng biện pháp chuyển cho bố mẹ hoặc
những người thay thế bố mẹ, hoặc cơ quan
chức năng nhà nước giám sát và biện pháp
hạn chế thời gian rảnh rỗi và đặt ra những
yêu cầu riêng đối với hành vi của NCTN
phạm tội là từ một tháng đến hai năm khi
phạm tội ít nghiêm trọng, từ sáu tháng đến
ba năm khi phạm tội nghiêm trọng18.
- BLHS Liên bang Nga chỉ quy định
hướng xử lý đối với NCTN phạm tội thường
xuyên không thực hiện các biện pháp giáo
dục bắt buộc trong trường hợp được miễn
TNHS mà không quy định hướng xử lý đối
với NCTN phạm tội thường xuyên không
thực hiện các biện pháp giáo dục bắt buộc
trong trường hợp được miễn chấp hành
hình phạt. Khoản 4 Điều 90 BLHS Liên
bang Nga quy định: “Trong trường hợp
người chưa thành niên phạm tội thường
xuyên không thực hiện biện pháp giáo dục
bắt buộc thì biện pháp này có thể bị hủy bỏ
theo đề nghị của cơ quan chức năng nhà
nước và tài liệu sẽ được chuyển đi để truy
cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa
thành niên phạm tội”.
Xét về bản chất, BLHS năm 2015 của
Việt Nam cũng có quy định những biện
pháp có tính chất tương tự như các biện
pháp giáo dục bắt buộc áp dụng đối với
NCTN phạm tội trong BLHS Liên bang
Nga nhưng lại được quy định với tên gọi
khác, là “Các biện pháp giám sát, giáo
dục áp dụng trong trường hợp được miễn
trách nhiệm hình sự”. Theo quy định tại
mục 2 Chương XII BLHS năm 2015, có ba
biện pháp giám sát, giáo dục được áp dụng
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong
trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội
được miễn TNHS là: biện pháp khiển trách,
hòa giải tại cộng đồng và giáo dục tại xã,
phường, thị trấn. Đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội được miễn TNHS theo quy định
tại khoản 2 Điều 91 BLHS năm 2015, Cơ
quan Điều tra, Viện Kiểm sát (VKS) hoặc
Tòa án chỉ có thể áp dụng một trong các
biện pháp giám sát, giáo dục này.
2.1. Gợi mở về nguyên tắc áp dụng các
biện pháp giám sát, giáo dục
Nguyên tắc áp dụng các biện pháp giám
sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội chủ yếu được quy định tại khoản
4 và đoạn 1 khoản 6 Điều 91 BLHS năm
2015. Cụ thể, khoản 4 Điều 91 BLHS năm
2015 quy định: “Khi xét xử, Tòa án chỉ áp
dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội nếu xét thấy việc miễn TNHS và
áp dụng một trong các biện pháp quy định
tại Mục 2 hoặc việc áp dụng biện pháp giáo
dục tại trường giáo dưỡng quy định tại Mục
18 Khoản 3 Điều 90 BLHS Liên bang Nga.
Số 09(433) - T5/2021
53
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
3 không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng
ngừa”; đoạn 1 khoản 6 Điều 91 BLHS năm
2015 quy định: “Tòa án chỉ áp dụng hình
phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18
tuổi phạm tội khi xét thấy các hình phạt và
biện pháp giáo dục khác không có tác dụng
răn đe, phòng ngừa”.
Như vậy, khi xử lý đối với người dưới 18
tuổi phạm tội thì cơ quan nhà nước có thẩm
quyền có thể áp dụng các hướng xử lý sau:
(i) miễn TNHS và áp dụng một trong các
biện pháp giám sát, giáo dục là khiển trách,
hòa giải tại cộng đồng hoặc giáo dục tại xã,
phường, thị trấn; (ii) áp dụng biện pháp tư
pháp thay thế cho hình phạt là giáo dục tại
trường giáo dưỡng19; (iii) áp dụng hình phạt.
Tuy nhiên, quy định tại các điều khoản nêu
trên chưa thể hiện rõ thứ tự ưu tiên áp dụng
các biện pháp này đối với NCTN phạm tội,
đặc biệt là quy định tại khoản 4 Điều 91
BLHS năm 2015 dẫn đến hai cách hiểu khác
nhau về thứ tự ưu tiên của việc áp dụng các
biện pháp xử lý đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội như sau:
+ Cách hiểu thứ nhất, khi xử lý người
dưới 18 tuổi phạm tội, trước hết cơ quan
nhà nước có thẩm quyền cần phải xem xét
để miễn TNHS và áp dụng một trong các
biện pháp giám sát, giáo dục đối với người
dưới 18 tuổi phạm tội. Nếu người dưới 18
tuổi phạm tội không đủ điều kiện để được
miễn TNHS và áp dụng một trong các biện
pháp giám sát, giáo dục thì Tòa án có thể
xem xét đến việc áp dụng biện pháp tư pháp
giáo dục tại trường giáo dưỡng. Nếu cơ
quan nhà nước có thẩm quyền xét thấy việc
miễn TNHS và áp dụng một trong các biện
pháp giám sát, giáo dục cũng như việc áp
dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường
giáo dưỡng không đảm bảo hiệu quả giáo
dục, phòng ngừa thì Tòa án mới xem xét
đến hướng xử lý cuối cùng là việc áp dụng
hình phạt.
+ Cách hiểu thứ hai, khi xử lý người
dưới 18 tuổi phạm tội, trước hết cơ quan
nhà nước có thẩm quyền cần phải xem xét
đồng thời việc áp dụng biện pháp miễn
TNHS và áp dụng một trong các biện pháp
giám sát, giáo dục hoặc việc áp dụng biện
pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo
dưỡng đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội. Nếu cơ quan nhà nước có thẩm quyền
xét thấy việc miễn TNHS và áp dụng một
trong các biện pháp giám sát, giáo dục
cũng như việc áp dụng biện pháp tư pháp
giáo dục tại trường giáo dưỡng không đảm
bảo hiệu quả giáo dục, phòng ngừa thì Tòa
án mới xem xét đến phương án thứ hai là
việc áp dụng hình phạt.
Như vậy, điểm khác biệt cơ bản giữa
cách hiểu này chính là thứ tự của việc cơ
quan nhà nước có thẩm quyền xem xét việc
miễn TNHS và áp dụng một trong các biện
pháp giám sát, giáo dục trước hay đồng thời
với việc xem xét áp dụng biện pháp tư pháp
giáo dục tại trường giáo dưỡng trước khi áp
dụng hình phạt. Xét về bản chất và mức độ
nghiêm khắc thì việc NCTN phạm tội được
miễn TNHS và áp dụng một trong các biện
pháp giám sát, giáo dục sẽ khoan hồng hơn,
có lợi hơn so với việc NCTN phạm tội bị áp
dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường
giáo dưỡng.
Về vấn đề này, từ kinh nghiệm của Liên
bang Nga ưu tiên việc xem xét áp dụng các
biện pháp giáo dục bắt buộc đối với NCTN
phạm tội, tác giả cho rằng, cần sửa đổi khoản
6 Điều 91 BLHS năm 2015 theo hướng quy
19 Điều 96 và Điều 97 BLHS năm 2015.
54
Số 09(433) - T5/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
- Biện pháp khiển trách: Theo khoản 1
Điều 93 BLHS năm 2015, khiển trách được
áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
trong các trường hợp sau đây:
+ Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi
lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng thuộc
trường hợp quy định tại điểm a khoản 2
Điều 91 BLHS.
+ Người dưới 18 tuổi là người đồng
phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án.
- Biện pháp hòa giải tại cộng đồng:
Khoản 1 Điều 94 BLHS năm 2015 quy
định hòa giải tại cộng đồng được áp dụng
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thuộc
một trong các trường hợp sau:
+ Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi
phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội
nghiêm trọng thuộc trường hợp quy định tại
điểm a khoản 2 Điều 91 BLHS năm 2015.
+ Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi
phạm tội rất nghiêm trọng thuộc trường hợp
quy định tại điểm b khoản 2 Điều 91 BLHS
năm 2015.
định rõ thứ tự áp dụng các biện pháp xử lý
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, trong
đó trước tiên là việc miễn TNHS. Theo đó,
khoản 6 Điều 91 BLHS được viết lại như
sau: “Khi xét xử, Tòa án cần xem xét việc
miễn TNHS và áp dụng một trong các biện
pháp quy định tại Mục 2 Chương này đối
với người dưới 18 tuổi phạm tội. Nếu người
dưới 18 tuổi phạm tội không đủ điều kiện để
được miễn TNHS và áp dụng một trong các
biện pháp quy định tại Mục 2 Chương này
thì Tòa án mới xem xét đến việc áp dụng
biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng
quy định tại Mục 3 Chương này. Tòa án chỉ
áp dụng hình phạt đối với người dưới 18
tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn TNHS
và áp dụng một trong các biện pháp quy
định tại Mục 2 hoặc việc áp dụng biện pháp
giáo dục tại trường giáo dưỡng quy định tại
Mục 3 không bảo đảm hiệu quả giáo dục,
phòng ngừa”.
2.2. Gợi mở về các biện pháp giám sát,
giáo dục cụ thể
a) Điều kiện áp dụng
- Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị
trấn: Theo khoản 1 Điều 95 BLHS năm
2015 thì điều kiện để người dưới 18 tuổi
phạm tội được áp dụng biện pháp giáo dục
tại xã, phường, thị trấn giống với điều kiện
để người dưới 18 tuổi phạm tội được áp
dụng biện pháp hòa giải tại cộng đồng.
So sánh quy định về điều kiện áp dụng
các biện pháp giám sát, giáo dục trong
BLHS năm 2015 của Việt Nam và BLHS
Liên bang Nga, chúng ta có thể thấy những
điểm tương đồng và khác biệt trong quy
định của BLHS hai nước về vấn đề này.
Cụ thể, BLHS năm 2015 của Việt Nam và
BLHS Liên bang Nga đều có quy định các
điều kiện: (i) NCTN phạm tội được miễn
TNHS; (ii) điều kiện về loại tội phạm; và
Để được áp dụng các biện pháp giám sát,
giáo dục, người dưới 18 tuổi phạm tội phải
thỏa mãn các điều kiện áp dụng chung được
quy định tại Điều 92 BLHS năm 2015 bao
gồm: (i) Người dưới 18 tuổi phạm tội phải
được miễn TNHS theo quy định tại khoản 2
Điều 91 BLHS năm 2015 và (ii) người dưới
18 tuổi phạm tội hoặc người đại diện hợp
pháp của họ phải đồng ý với việc áp dụng
một trong các biện pháp giám sát, giáo dục
này. Đây là hai điều kiện cần và đủ để áp
dụng bất kỳ biện pháp giám sát, giáo dục
nào. Đối với từng biện pháp giám sát, giáo
dục cụ thể, BLHS năm 2015 lại quy định
những điều kiện áp dụng riêng biệt bên
cạnh các điều kiện chung này. Cụ thể:
Số 09(433) - T5/2021
55
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
(iii) phải có sự đồng ý của người dưới 18
tuổi phạm tội hoặc người đại diện hợp
pháp của người dưới 18 tuổi phạm tội về
việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo
dục. Bên cạnh đó, BLHS của hai nước
cũng có những điểm khác biệt nhất định.
Theo đó, nếu BLHS Liên bang Nga quy
định một trong các điều kiện để được áp
dụng các biện pháp giáo dục bắt buộc là
“nếu xác định được rằng việc giáo dục cải
tạo NCTN phạm tội có thể đạt hiệu quả
thông qua việc áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc”20 và đây là điều kiện mang
tính đánh giá tương đối của cơ quan nhà
nước có thẩm quyền thì BLHS năm 2015
của Việt Nam không quy định điều kiện
này trong các biện pháp giám sát, giáo dục
mà chỉ quy định gián tiếp trong nguyên
tắc xử lý được quy định tại khoản 4 Điều
69 BLHS năm 2015: “… nếu xét thấy việc
miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một
trong các biện pháp quy định tại Mục 2
hoặc việc áp dụng biện pháp giáo dục tại
trường giáo dưỡng quy định tại Mục 3
Chương này không bảo đảm hiệu quả giáo
dục, phòng ngừa”. Đồng thời, khi quy
định điều kiện để được áp dụng biện pháp
giám sát, giáo dục, so với BLHS Liên bang
Nga, BLHS năm 2015 còn quy định điều
kiện phân hóa theo nhóm tuổi chưa thành
niên (từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, từ
đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, dưới 18 tuổi);
theo vai trò thực hiện tội phạm (là người
đồng phạm có vai trò không đáng kể trong
vụ án) và điều kiện về lịch sử phạm tội của
người dưới 18 tuổi (lần đầu phạm tội).
b) Thẩm quyền áp dụng các biện pháp
giám sát, giáo dục
Nếu BLHS Liên bang Nga quy định
thẩm quyền áp dụng các biện pháp giáo
dục bắt buộc chỉ thuộc về Tòa án21 thì
BLHS năm 2015 đã có sự mở rộng thẩm
quyền khi quy định chủ thể có thẩm
quyền áp dụng các biện pháp giám sát,
giáo dục so với BLHS Liên bang Nga.
Cụ thể, theo quy định tại Điều 92 BLHS
năm 2015 thì tùy vào từng giai đoạn tố
tụng, thẩm quyền áp dụng các biện pháp
giám sát, giáo dục thuộc về Cơ quan điều
tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án. Người có
thẩm quyền quyết định áp dụng các biện
pháp giám sát, giáo dục là Thủ trưởng,
Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện
trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát,
Hội đồng xét xử22.
c) Nghĩa vụ của người được áp dụng
các biện pháp giám sát, giáo dục; thời gian
thực hiện nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của
việc vi phạm nghĩa vụ
- Nghĩa vụ của người được áp dụng
các biện pháp giám sát, giáo dục: Người
dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng các
biện pháp khiển trách, hòa giải tại cộng
đồng, giáo dục tại xã phường thị trấn đều
phải thực hiện các nghĩa vụ sau đây: Tuân
thủ pháp luật, nội quy, quy chế của nơi
cư trú, học tập, làm việc; trình diện trước
cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu;
tham gia các chương trình học tập, dạy
nghề do địa phương tổ chức, tham gia
lao động với hình thức phù hợp23. Ngoài
ra, đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
20 Khoản 1 Điều 90 BLHS Liên bang Nga.
21 Điều 427, Điều 431 và Điều 432 Bộ luật TTHS Liên bang Nga.
22 Điều 427, Điều 428, Điều 429 BLTTHS năm 2015.
23 Khoản 3 Điều 93, khoản 2 Điều 94, khoản 2 Điều 95 BLHS năm 2015.
56
Số 09(433) - T5/2021
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
được áp dụng biện pháp hòa giải tại cộng
đồng thì ngoài các nghĩa vụ trên, họ phải
thực hiện thêm nghĩa vụ xin lỗi người bị
hại và bồi thường thiệt hại24. Còn đối với
người được áp dụng biện pháp giáo dục
tại xã, phường, thị trấn thì phải thực hiện
thêm các nghĩa vụ gồm: Chấp hành đầy
đủ nghĩa vụ về học tập, lao động; chịu
sự giám sát, giáo dục của gia đình, xã,
phường, thị trấn; không đi khỏi nơi cư
trú khi không được phép25.
- Thời gian thực hiện nghĩa vụ: Thời
gian thực hiện các nghĩa vụ của biện
pháp khiển trách và hòa giải tại cộng
đồng là từ 3 tháng đến 1 năm. Thời gian
thực hiện các nghĩa vụ của biện pháp
giáo dục tại xã, phường, thị trấn là từ 1
năm đến 2 năm26.
thế nào. Chính vì BLHS năm 2015 không
quy định hậu quả pháp lý trong trường
hợp người dưới 18 tuổi phạm tội vi phạm
các nghĩa vụ trong quá trình thực hiện
các biện pháp này đã làm giảm hiệu quả
và tính nghiêm khắc của các biện pháp
giám sát, giáo dục cũng như tạo ra một
khoảng trống pháp lý khi quy định về các
biện pháp này. Do đó, để nâng cao trách
nhiệm thực hiện nghĩa vụ của người dưới
18 tuổi phạm tội cũng như nâng cao hiệu
quả, tính giáo dục, phòng ngừa của các
biện pháp giám sát, giáo dục, trên cơ sở
kinh nghiệm quy định tại khoản 4 Điều
90 BLHS Liên bang Nga về hậu quả
pháp lý mà NCTN phạm tội phải gánh
chịu nếu họ thường xuyên không thực
hiện biện pháp giáo dục bắt buộc, tác
giả cho rằng, cần sửa đổi Mục 2 Chương
12 BLHS năm 2015 theo hướng bổ sung
thêm một điều luật (Điều 95a) để quy
định về vấn đề này như sau:
- Hậu quả pháp lý của việc vi phạm
các nghĩa vụ: BLHS năm 2015 không
quy định về hậu quả pháp lý trong
trường hợp người được áp dụng các
biện pháp giám sát, giáo dục vi phạm
các nghĩa vụ trên.
“Điều 95a. Hậu quả pháp lý của việc vi
phạm các nghĩa vụ
Như vậy, BLHS năm 2015 quy định
người dưới 18 tuổi phạm tội được áp
dụng các biện pháp khiển trách, hòa giải
tại cộng đồng, giáo dục tại xã, phường,
thị trấn đều phải thực hiện các nghĩa vụ
nhất định27. Tuy nhiên, BLHS năm 2015
lại không quy định về hậu quả pháp lý
trong trường hợp người được áp dụng
các biện pháp giám sát, giáo dục vi phạm
các nghĩa vụ ví dụ như trong trường hợp
họ không thực hiện hoặc thực hiện không
đầy đủ các nghĩa vụ trên thì sẽ xử lý như
Nếu trong quá trình áp dụng các biện
pháp giám sát, giáo dục mà người dưới
18 tuổi phạm tội không thực hiện hoặc
thường xuyên không thực hiện đầy đủ
các nghĩa vụ được quy định tại khoản 3
Điều 93, khoản 3 Điều 94 hoặc khoản 2
Điều 95 của Bộ luật này thì biện pháp
giám sát, giáo dục sẽ bị hủy bỏ theo đề
nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng và
cơ quan tiến hành tố tụng tiếp tục tiến
hành điều tra, truy tố, xét xử vụ án theo
thủ tục chung”
24 Khoản 3 Điều 94 BLHS năm 2015.
25 Khoản 2 Điều 95 BLHS năm 2015.
26 Khoản 4 Điều 93, khoản 4 Điều 94, khoản 1 Điều 95 BLHS năm 2015.
27 Xem khoản 3 Điều 93, khoản 3 Điều 94 và khoản 2 Điều 95 BLHS năm 2015.
Số 09(433) - T5/2021
57
10 trang
12180
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giáo dục bắt buộc áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của bộ luật hình sự Liên Bang Nga và gợi mở cho Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_duc_bat_buoc_ap_dung_doi_voi_nguoi_chua_thanh_nien_pham.pdf
